צז אָמַר הֶחָבֵר: כִּי הָאֻמּוֹת כֻּלָּם בַּזְּמָן הַהוּא הָיוּ עוֹבְדִים צוּרוֹת, וְאִלּוּ הָיוּ הַפִּילוֹסוֹפִים, מְבִיאִים מוֹפֵת עַל הַיִּחוּד וְעַל הָאֱלֹהוּת לֹא הָיוּ עוֹמְדִים מִבְּלִי צוּרָה שֶׁמְּכַוְּנִים אֵלֶיהָ וְאוֹמְרִים לַהֲמוֹנָם, כִּי הַצּוּרָה הַזֹּאת יִדְבַּק בָּהּ עִנְיָן אֱלֹהִי וְכִי הִיא מְיֻחֶדֶת בְּדָבָר מֻפְלָא נָכְרִי. וּמֵהֶם מִי שֶׁמְּיַחֵס זֶה אֶל הָאֱלֹהִים, כַּאֲשֶׁר אֲנַחְנוּ עוֹשִׂים הַיּוֹם בַּמְּקוֹמוֹת הַמְכֻבָּדִים אֶצְלֵנוּ, עַד שֶׁאָנוּ מִתְבָּרְכִים בָּהֶם וּבַעֲפָרָם וְאַבְנֵיהֶם, וּמֵהֶם מִי שֶׁמְּיַחֵס אוֹתוֹ אֶל רוּחֲנִיּוּת כּוֹכָב מִן הַכּוֹכָבִים אוֹ חַיִל מִן הַחֲיָלִים אוֹ מַעֲרֶכֶת מַזָּל וְזוּלַת זֶה, וְלֹא הָיוּ מַסְכִּימִים הֶהָמוֹן עַל תּוֹרָה אֶחָת, אֶלָּא בְצוּרָה מֻרְגָּשָׁה שֶׁמְּכַוְּנִים אֵלֶיהָ. וְהָיוּ בְנֵי יִשְׂרָאֵל מְצַפִּים לְמַה שֶּׁיָּעַד אוֹתָם משֶׁה שֶׁיּוֹרִיד לָהֶם עִנְיָן מֵאֵת יְיָ שֶׁיִּרְאוּ אוֹתוֹ וְיַקְבִּילוּהוּ כַאֲשֶׁר הָיוּ מַקְבִּילִים עַמּוּד הֶעָנָן וְעַמּוּד הָאֵשׁ בְּצֵאתָם מִמִּצְרַיִם, אֲשֶׁר הָיוּ מַבִּיטִים אֵלָיו וּמַקְבִּילִים וּמְגַדְּלִים אוֹתוֹ וּמְשֶׁתַּחֲוִים נִכְחוֹ לֵאלֹהִים, וְכֵן הָיוּ מַקְבִּילִים עַמּוּד הֶעָנָן אֲשֶׁר הָיָה יוֹרֵד עַל משֶׁה בְּדַבֵּר אִתּוֹ הָאֱלֹהִים וְהָיוּ עוֹמְדִים בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וּמִשְׁתַּחֲוִים נִכְחוֹ לֵאלֹהִים. וְכַאֲשֶׁר שָׁמְעוּ הָעָם דִּבְרֵי עֲשֶׂרֶת הַדְּבָרִים וְעָלָה משֶׁה עַל הָהָר לְהוֹרִיד לָהֶם הַלּוּחוֹת כְּתוּבִים וְלַעֲשׂוֹת לָהֶם אָרוֹן לִהְיוֹת לָהֶם דָּבָר נִרְאֶה שֶׁיְּכַוְּנוּ נֶגְדּוֹ, שֶׁבּוֹ הַבְּרִית לֵאלֹהִים וְהַבְּרִיאָה הָרִבּוֹנִית, רְצוֹנִי לוֹמַר: הַלּוּחוֹת, זוּלַת מַה שֶּׁדָּבַק בָּאָרוֹן מֵהֶעָנָן וְהַכָּבוֹד וּמַה שֶּׁנִּרְאָה בַעֲבוּרוֹ מֵהַמּוֹפְתִים, וְנִשְׁאֲרוּ הָעָם מְצַפִּים לְרֶדֶת משֶׁה וְהֵם עַל עִנְיָנָם לֹא שִׁנּוּ תָאֳרָם וְעֶדְיָם וּבִגְדֵיהֶם, אֲשֶׁר עָמְדוּ בָהֶם יוֹם מַעֲמַד הַר סִינַי אַךְ נִשְׁאֲרוּ בִתְכוּנָתָם מַמְתִּינִים לְמשֶׁה לְעִתִּים, וּבוֹשֵׁשׁ מֵהֶם אַרְבָּעִים יוֹם וְהוּא לֹא לָקַח צֵידָה וְלֹא נִפְרַד מֵהֶם אֶלָּא עַל מְנָת שֶׁיָּשׁוּב לְיוֹמוֹ, אָז גָבְרָה הַמַּחֲשָׁבָה הָרָעָה עַל קְצָת הֶהָמוֹן הַהוּא הַגָּדוֹל וְהִתְחִילוּ הֲמוֹן הָעָם לְהֵחָלֵק מַחְלְקוֹת וּמַרְבִּים הָעֵצוֹת וְהַמַּחֲשָׁבוֹת עַד שֶׁנִּצְטָרְכוּ מֵהֶם אֲנָשִׁים לְבַקֵּשׁ נֶעֱבָד מֻרְגָּשׁ יְכַוְּנוּ נֶגְדּוֹ כִשְׁאָר הָאֻמּוֹת, מִבְּלִי שֶׁיְּכַחֲשׁוּ בֶאֱלֹהוּת מוֹצִיאָם מִמִּצְרַיִם, אֲבָל – שֶׁיִּהְיֶה מֻנָּח לָהֶם לְהַקְבִּיל אֵלָיו, כְּשֶׁיְּסַפְּרוּ נִפְלְאוֹת אֱלֹהֵיהֶם, כַּאֲשֶׁר עָשׂוּ הַפְּלִשְׁתִּים בָּאָרוֹן שֶׁאָמְרוּ כִּי הָאֱלֹהִים שָׁם, וְכַאֲשֶׁר אֲנַחְנוּ עוֹשִׂים בַּשָּׁמָיִם וּבְכָל דָּבָר שֶׁאָנוּ יוֹדְעִים שֶׁתְּנוּעָתוֹ אָמְנָם הִיא בְחֵפֶץ הָאֱלֹהִים מִבְּלִי מִקְרֶה וְלֹא רְצוֹן אָדָם וְלֹא טֶבַע. וְחַטָּאתָם הָיְתָה בַצִּיּוּר אֲשֶׁר נֶאֱסַר עֲלֵיהֶם וְשֶׁיִּחֲסוּ עִנְיָן אֱלֹהִי אֶל מַה שֶּׁעָשׂוּ בְיָדָם וּרְצוֹנָם מִבְּלִי מִצְוַת הָאֱלֹהִים, וְיֵשׁ לָהֶם הִתְנַצְּלוּת – בְּמַה שֶּׁקָּדַם מֵהַמַּחֲלֹקֶת בֵּינֵיהֶם, וְלֹא הִגִּיעוּ עוֹבְדָיו אֶל שְׁלשֶׁת אַלְפֵי אִיש מִכְּלָל שֵׁשׁ מֵאוֹת אֶלֶף שֶׁהָיוּ. אֲבָל הִתְנַצְּלוּת הַגְּדוֹלִים שֶׁסִּיְּעוּ בַעֲשׂוֹתוֹ הָיָה – בַּעֲבוּר שֶׁיֵּרָאֶה הַמַּמְרֶה מֵהַמַּאֲמִין כְּדֵי לַהֲרֹג הַמַּמְרֶה הָעוֹבֵד אוֹתוֹ, וְנֶחְשַׁב לָהֶם לְעָוֹן מִפְּנֵי שֶׁהוֹצִיאוּ הַמְּרִי מִן הַכֹּחַ וְהַמַּצְפּוּן אֶל גְּבוּל הַמַּעֲשֶׂה. וְלֹא הָיָה הֶעָוֹן הַהוּא יְצִיאָה מִכְּלָל עֲבוֹדַת מוֹצִיאָם מִמִּצְרַיִם, אַךְ הָיָה מְרִי לִקְצָת מִצְוֹתָיו, כִּי הוּא יִתְבָּרַךְ הִזְהִיר מִן הַצּוּרוֹת, וְהֵם עָשׂוּ צוּרָה, וְהָיָה לָהֶם לְהַמְתִּין, שֶׁלֹּא יִקְבְּעוּ לְעַצְמָם דָּבָר שֶׁיַּקְבִּילוּהוּ וְיִמָּשְׁכוּ אַחֲרָיו, וּמִזְבֵּחַ וְקָרְבָּנוֹת. וְזֶה הָיָה מֵעֲצַת מִי שֶׁהָיָה בֵינֵיהֶם מִן הַחוֹזִים וְהָאִצְטַגְנִינִים, חָשְׁבוּ שֶׁיִּהְיוּ פְעֻלּוֹתָם הַסְּבָרִיּוֹת קְרוֹבוֹת מִן הַמַּעֲשִׂים הָאֲמִתִּיִּים, וְהָיָה עִנְיָנָם בָּזֶה כְּעִנְיַן הַכְּסִיל, אֲשֶׁר זָכַרְנוּ, שֶׁנִּכְנַס בַּחֲנוּת הָרוֹפֵא וְהֵמִית הָאֲנָשִׁים, אֲשֶׁר הָיָה מוֹעִילָם בָּרְפוּאוֹת הָהֵם קֹדֶם לָכֵן. עִם שֶׁלֹּא הָיְתָה כַוָּנַת הָעָם לָצֵאת מֵעֲבוֹדַת הָאֱלֹהִים, אַךְ הָיוּ חוֹשְׁבִים שֶׁהֵם מִשְׁתַּדְּלִים בָּעֲבוֹדָה, וְעַל כֵּן בָּאוּ אֶל אַהֲרֹן, וְאַהֲרֹן חָפֵץ לְגַלּוֹת מַצְפּוּנָם, וְעַל כֵּן סִיַּע בַּעֲשׂוֹתוֹ וְנֶאֱשַׁם בְּהוֹצָאָתוֹ מִרְיָם מִן הַכֹּחַ אֶל הַמַּעֲשֶׂה. וְהַדָּבָר הַהוּא הוּא מְרֻחָק וּמְגֻנֶּה אֶצְלֵנוּ, מִפְּנֵי שֶׁאֵין בַּזְּמָן הַזֶּה צוּרוֹת נֶעֱבָדוֹת בְּרֹב הָאֻמּוֹת וְהָיָה קַל בַּזְּמָן הַהוּא, מִפְּנֵי שֶׁהָיוּ עוֹשִׂים כָּל הָאֻמּוֹת צוּרוֹת לַעֲבֹד אוֹתָם. וְאִלּוּ הָיְתָה חַטָּאתָם שֶׁעָשׂוּ בַּיִת בִּרְצוֹנָם לַעֲבוֹדָה, לְכַוֵּן אֵלָיו וּלְהַקְרִיב בּוֹ הַקָּרְבָּנוֹת וּלְכַבְּדוֹ, לֹא הָיָה דָבַר גָּדוֹל בְּעֵינֵינוּ, מִפְּנֵי מַה שֶּׁאֲנַחְנוּ נוֹהֲגִים בּוֹ הַיּוֹם, מֵעֲשׂוֹת בָּתִּים בִּבְחִירָתֵנוּ וְגַדְּלֵנוּ לָהֶם וְהִתְבָּרְכֵנוּ בָהֶם, וְאֶפְשָׁר שֶׁנֹּאמַר שֶׁהַשְּׁכִינָה חָלָה בָהֶם וְהַמַּלְאָכִים חוֹנִים סְבִיבוֹתֵיהֶם' וְלוּלֵא הַצֹּרֶך לְהִתְחַבְּרוּת קְהָלֵנוּ, הָיָה הַדָּבָר הַזֶּה נָכְרִי, כַּאֲשֶׁר הָיָה בִימֵי הַמְּלָכִים, שֶׁהָיוּ מוֹחִים בַּאֲנָשִׁים מִשְׁתַּדְּלִים, שֶׁהָיוּ עוֹשִׂים בָּתִּים לַעֲבוֹדָה, הָיוּ נִקְרָאִים בָּמוֹת, וְהָיוּ חֲסִידֵי הַמְּלָכִים הוֹרְסִין אוֹתָם, כְּדֵי שֶׁלֹּא יְגַדְּלוּ זוּלָתִי הַבַּיִת אֲשֶׁר בָּחַר בּוֹ הָאֱלֹהִים וְהַתְּכוּנָה אֲשֶׁר צִוָּה בָהּ. וְלֹא הָיָה הַדָּבָר נָכְרִי בַצּוּרוֹת, אֲשֶׁר צִוָּה הוּא בָהֶם מֵהַכְּרוּבִים. וְעִם כָּל זֶה נֶעֶנְשׁוּ הָאֲנָשִׁים אֲשֶׁר עָבְדוּ הָעֵגֶל בַּיּוֹם הַהוּא וַהֲרָגוּם, וְהָיָה מִסְפַּר כֻּלָּם שְׁלשֶׁת אַלְפֵי אִישׁ מִכְּלָל שֵׁשׁ מֵאוֹת אֶלֶף, וְלֹא פָסַק הַמָּן לָרֶדֶת לִמְזוֹנָם, וְהֶעָנָן לְסוֹכֵךְ עֲלֵיהֶם וְעַמּוּד הָאֵשׁ לְהַנְחֹתָם, וְהַנְּבוּאָה מַתְמֶדֶת וְנוֹסֶפֶת בֵּינֵיהֶם, וְלֹא נֶעְדַּר מֵהֶם דָּבָר מִכָּל אֲשֶׁר נִתַּן לָהֶם זוּלַת שְׁתֵּי הַלּוּחוֹת, אֲשֶׁר שְׁבָרָם משֶׁה, וְהִתְפַּלֵּל לְהֲשִׁיבָם וְהוּשְׁבוּ לָהֶם וְכֻפַּר לָהֶם הֶעָוֹן הַהוּא.
97 قالَ الحَبْرُ: إنَّ الأمم كلّها حينئذ كانت تتّخذ معبودات صورًا، ولو كانوا فلاسفة يبرهنون على الوَحدانية والربوبية، فلا بُدّ لهم من صورة يؤمّونها، ويقولون لعامّتهم وجمهورهم إنَّ هذه الصورة يتّصل بها أمر إلهيّ، وإنّها خاصّة بأمر عجيب غريب. فمنهم مَن ينسب ذلك إلى الله، كما نفعل نحن اليوم في مواضع معظّمة عندنا حتّى نتبارك بترابها وحجارتها. ومنهم من ينسب ذلك إلى روحانية كوكب من الكواكب أو برج أو نسبة طلاسم وغير ذلك. وكان لا يتألّف جمهور على شرع واحد إلاّ بصورة محسوسة أمّوها. وكان بنو إسرائيل قد وُعدوا بأن يُنزَل إليهم من عند الله أمرٌ يرونه ويؤمّونه، كما أمّوا عمود الغمام والنار حين خروجهم من مصر، ويُشيرون إليه ويعظّمونه ويستقبلونه ويسجدون نحوه لله تعالى. وكذلك كانوا يؤمّون عمود الغمام الذي ينزل على موسى عليه السلام طول مُخاطبة الله له، فيقفون بنو إسرائيل ويسجدون نحوه لله تعالى. فلمّا سمع القوم خطاب العشر كلمات وصعد موسى عليه السلام إلى الجبل ينتظر اللوحَين ليُنزلها إليهم مكتوبة، ويصنع لها التابوت فيكون لهم قِبْلة مرئية، فيها العهد الإلهيّ والاختراع الربّانيّ، أعني اللوحَين، سوى ما اتّصل بالتابوت من الغمام والأنوار وما ظهر بتوسّطه من المُعجزات. وبقي القوم منتظرين نزول موسى عليه السلام وهم على حالهم لم يغيّروا زيّهم وحالهم وحُلَلهم التي عيّدوا بها يوم الطور، بل بقوا بهيئتهم ينتظرون موسى عليه السلام مع اللحظات، فأبطأ عنهم أربعين يومًا، وهو لم يتزوّد، ولا فارقهم إلاّ على نيّة الانصراف من يومه. غلب سوء ظنّ على بعض ذلك الجمهور العظيم، وبدأت العامّة تفترق فِرَقًا، وتكثر الآراء والظنون، حتّى لجأ قوم منهم إلى أن طلبوا معبودًا يؤمّونه كسائر الأمم، مِن غير أن يجحدوا ربوبية مَن أخرجهم من أرض مِصْر، بل أن يكون ذلك موضوعًا لهم يُشيرون إليه إذا وصفوا عجائب ربّهم، كما فعل المؤمنون بتابوت موسى عليه السلام، قائلين إنَّ الربّ هناك. وكما نفعل نحن بالسماء وبكلّ أمر نتحقّق أنَّ حركته إنّما هي بمشيئة الله دون اتّفاق ولا إرادة إنسان ولا طبيعة. فخطأهم كان في التصوير الذي مُنعوا عنه، ثمّ في أن نسبوا أمرًا إلهيًّا لشيء مصنوع بأيديهم، واختيارهم دون أمر الله. وعذرهم في ذلك ما تقدّم من التشتّت الواقع بينهم. ولم ينته الذين عبدوه نحو ثلاثة آلاف من جملة ست ماية ألف. وأمّا عُذر الخاصّة المساعدين في عمله فكان لغرض عسى أن يظهر العاصي من المؤمن ليُقتل العاصي العابد للعجل. وكان في ذلك عليهم نقد، إذ أخرجوا العصيان من القوّة والضمير إلى حدّ الفعل. فلم يكن ذلك الذنب خروجًا عن جُملة طاعة مَن أخرجهم من مِصْر، لكن خالفوا لبعض أَوامره، فإنّه تعالى نهى عن الصُوَر فاتّخذوا صورة، وكان لهم أن يصبروا ولا يضعوا لأنفسهم قدوة وقِبْلة ومذبحًا وقَرابين. وكان ذلك مِن تعقّل مَنْ كان بينهم من المنجّمين والمطلسمين، زعموا أنّهم ستقرّب أعمالهم القياسية من أعمال الحقيقة، وكان سبيلهم في ذلك سبيل الجاهل الذي ذكرناه، أنّه تولّى خزانة الطبّ فقتل الناس الذين كانوا ينتفعون بها قبل ذلك. مع أنَّ القوم لم يكن قصدهم الخروج عن الطاعة، بل كانوا مجتهدين بزعمهم في الطاعة، ولذلك قصدوا هرون وقصد هرون كشف سريرتهم، فساعد في عمله، وأدركتْه الملامة لإخراجه عصيانهم من القوّة إلى الفعل. فهذه القصّة تُهوَّل وتُشنَّع عندنا، لارتفاع المعبودات المصوَّرة من أكثر الملل في زماننا هذا، وتُهوَّن في ذلك الوقت لكون جميع الملل متّخذين صُوَرًا. فلو كان ذنبهم أنّهم اتّخذوا بيتًا ما باختيارهم للعبادة، وجعلوه قِبْلتهم، وقرّبوا فيه وعظّموه، لَما عُظّم الأمر لِما نحن عليه اليوم من اتّخاذنا البيوت باختيارنا وتعظيمنا لها وتبرّكنا بها، وربّما قلنا إنَّ الله يحلّها وملائكته تحفّ بها. ولولا الضرورة لتأليف جماعتنا لكان هذا منكَرًا، كما كان في أيام الدولة ينكر على قوم مجتهدين أن يتّخذوا بيوتًا للعبادة، تُسمَّى "بموت"، وكان فُضَلاء الملوك يهدمونها كي لا يُعظَّم غير البيت الذي يختاره الله، والهيئة التي يأمر بها، ولا يُنكَر فيها الصُوَر التي يأمر هو بها من "الكروبَيْن". ومع هذا فقد حلَّ العقاب بالذين عبدوا العجل من يومهم، وقُتلوا، وكان مبلغ عددهم نحو ثلاثة آلاف من جملة ست ماية ألف. ولم يزل المنّ نازلًا لقوتهم، والغمام للتظليل عليهم، وعمود النار لهدايتهم، والنبوّة فاشية متزايدة فيهم، ولا صُرف عنهم شيءٌ فُضّلوا به، غير اللوحَين اللذين كسرهما موسى عليه السلام، ثمّ شَفع في صرفهما، فصُرفا عليهم، وغُفر لهم ذلك الذنب.