المقالة الثانية

Chapter 2: المقالة الثانية

א וְאַחֲרֵי כֵן הָיָה מֵעִנְיַן הַכּוּזָרִי מַה שֶּׁהוּא נוֹדָע בְּסִפְרֵי כוּזָר, מִגַּלּוֹתוֹ סוֹד חֲלוֹמוֹ לְשַׂר צְבָאוֹ, וְהָיָה הַחֲלוֹם הַנִּשְׁנֶה עָלָיו, שֶׁיְּבַקֵּשׁ הַמַּעֲשֶׂה הַנִּרְצֶה אֵצֶל אֱלֹהִים בְּהָרֵי וַרְסָן, וְלֶכְתָּם שְׁנֵיהֶם: הַמֶּלֶךְ וְשַׂר צְבָאוֹ, אֶל הֶהָרִים הָהֵם אֲשֶׁר בַּמִּדְבָּר עַל הַיָּם, וְהֵיאַךְ הִגִּיעוּ בַלַּיְלָה אֶל אוֹתָהּ הַמְּעָרָה, שֶׁהָיוּ שׁוֹבְתִים בָּהּ אֲנָשִׁים מֵהַיְּהוּדִים בְּכָל שַׁבָּת, וְהֵיאַךְ נִרְאוּ אֲלֵיהֶם וְנִכְנְסוּ בְתוֹרָתָם וְנִמּוֹלוּ בַמְּעָרָה הַהִיא, וְשָׁבוּ אֶל אַרְצוֹתָם וְלִבָּם עַל דָּת הַיְּהוּדִים, וְהָיוּ מַסְתִּירִים אֱמוּנָתָם – עַד שֶׁהִתְחַכְּמוּ לְגַלּוֹת סוֹדָם מְעַט מְעַט לִקְצָת אֲנָשִׁים מִסְּגֻלָּתָם, עַד שֶׁרַבּוּ וְגִלּוּ מַצְפּוּנָם, וְהִתְחַזְּקוּ עַל שְׁאֵרִית הַכּוּזָרִים וְהִכְנִיסוּם בְּתוֹרַת הַיְּהוּדִים, וְהֵבִיאוּ הַחֲכָמִים וְהַסְּפָרִים מִכָּל הָאֲרָצוֹת וְלָמְדוּ הַתּוֹרָה. וּמַה שֶּׁהָיָה מֵהַצְלָחָתָם וּגְבוּרָתָם עַל שׂוֹנְאֵיהֶם וְכִבּוּשָׁם הָאֲרָצוֹת, וּמַה שֶּׁנִּגְלָה לָהֶם מֵהַמַּטְמוֹנִים, וּמַה שֶּׁהִגִּיעַ אֵלָיו חֵילָם מִן הָרִבּוּי עַד מֵאוֹת אֲלָפִים, עִם אַהֲבָתָם בַּתּוֹרָה וְהִכָּסְפָם אֶל בֵּית הַמִּקְדָּשׁ עַד שֶׁהֵקִימוּ תַבְנִית הַמִּשְׁכָּן אֲשֶׁר עָשָׂה מֹשֶׁה, וְהָיוּ מְכַבְּדִים אֶזְרְחֵי יִשְׂרָאֵל וּמִתְבָּרְכִים בָֹהֶם, כַּאֲשֶׁר נִזְכָּר בְּסִפְרֵיהֶם, וְכַאֲשֶׁר לָמַד הַמֶּלֶךְ הַתּוֹרָה וְסִפְרֵי הַנְּבִיאִים, לָקַח הֶחָבֵר הַהוּא לְרַב וְהָיָה שׁוֹאֵל אוֹתוֹ שְׁאֵלוֹת עִבְרִיּוֹת. וּתְחִלַּת מַה שֶּׁשָּׁאַל אוֹתוֹ עַל הַשֵּׁמוֹת וְהַמִּדּוֹת, הַמְיֻחָסוֹת אֶל הַבּוֹרֵא יִתְבָּרָךְ, וּמַה שֶּׁנִּרְאֶה בִקְצָתָם מִן הַהַגְשָׁמָה, עִם הַרְחָקַת הַדָּבָר הַהוּא אֵצֶל הַשֵּׂכֶל, וְכֵן מַרְחֶקֶת אוֹתוֹ הַתּוֹרָה בְּבֵאוּר.

1 ثمَّ إنَّ الخَزَرِيَّ كان من أمره ما هو مذكور في تأريخ الخزر من كشفه سرّ منامه لوزيره، والمنام المتكرّر عليه، بأن يطلب العمل المرضيّ عند الله تعالى في جبال ورسان، ومَشْيهما جميعًا، الملك ووزيره، إلى الجبال القفرة على البحر، وكيف صادفا في الليل تلك المغارة، التي كان يَسبِتُ فيها القوم من اليهود في كلّ سبت، وكيف تظاهرا إليهم، ودخلا في دينهم واختَتَنا في تلك المغارة، ورجعا إلى بلدهما مُصرَّيْن بدين اليهود مُسَتّرَيْن في السرّ لاعتقادهما، حتّى تلطّفا في كشف السرّ قليلًا قليلًا لأقوام من خواصّهم، حتّى كثروا وأشهروا ضميرهم، وتقوّوا على بقية الخزر، وأدخلوهم في دين اليهود، واستدعوا العلماء والكُتُب من البلاد وتعلّموا التوراة.وما كان من نجابتهم وظهورهم على أعاديهم واستفتاحهم البلاد، وما انكشف لهم من الكنوز، وما انتهى إليه عسكرهم من الكثرة إلى مئين آلاف، مع حبّهم في الدين وتشوّقهم إلى بيت المقدس حتّى أقاموا هيئة القبّة التي أقامها موسى عليه السلام، وتشريفهم لصُرحاء بني إسرائيل، وتبرّكهم بهم، على ما جاء في تأريخهم.فلمّا درس الملك التوراة وكُتُب الأنبياء، اتّخذ ذلك الحَبْرَ أستاذًا وجعل يسأله سؤالات عبرانية. فأوّل ما سأله عن الأسماء والصفات المنسوبة إلى الله وما يظهر في بعضها من التجسيم، على بُعد ذلك عند العقل، وكذلك تُبعده الشريعة أيضًا بفصيح من القول.

ב אָמַר הֶחָבֵר: שְׁמוֹת הַבּוֹרֵא חוּץ מֵהַמְפֹרָשׁ הֵם מִדּוֹת וְתַבְנִיּוֹת טְפֵלִיּוֹת נִלְקָחוֹת מֵהִפָּעֲלֻיּוֹת הַבְּרוּאִים לוֹ כְּפִי גְזֵרוֹתָיו וּמַעֲשָׂיו, וְנִקְרָא רַחוּם כְּשֶׁהוּא מְתַקֵּן עִנְיַן מִי שֶׁהָיוּ בְנֵי אָדָם מְרַחֲמִים עָלָיו לְרֹעַ עִנְיָנוֹ. וּמְיַחֲסִים אֶל הַבּוֹרֵא הָרַחֲמִים וְהַחֲנִינָה, וַאֲמִתָּתָם אֶצְלֵנוּ: חֲלִישׁוּת הַנֶּפֶשׁ וְהֶמְיַת הַטֶּבַע, וְאֵין זֶה רָאוּי לוֹ יִתְבָּרָךְ, אֲבָל אָמְנָם הוּא שׁוֹפֵט צֶדֶק גּוֹזֵר בְּרִישׁ אָדָם אֶחָד, וְעֹשֶׁר אָדָם אַחֵר, מִבְּלִי שֶׁיִּשְׁתַּנֶּה בְעַצְמוּתוֹ, וְלֹא יְרַחֵם עַל אֶחָד וְלֹא יִכְעַס עַל אַחֵר. וַאֲנַחְנוּ רוֹאִים כָּזֶה בְשׁוֹפְטֵי בְנֵי אָדָם, כְּשֶׁשּׁוֹאֲלִין אוֹתָם בְּדִינִין וְדָנִין בְּמַה שֶּׁמְּחַיֶּבֶת הַתּוֹרָה וְיִהְיוּ אֲנָשִׁים זוֹכִים בַּדִּין וַאֲחֵרִים חַיָּבִים. וְיָשׁוּב אֶצְלֵנוּ בִּבְחִינַת רִשּׁוּמָיו, פַּעַם אֵל רַחוּם וְחַנּוּן, פַּעַם אֵל מִדָּה. וּכְלָלוֹ שֶׁל דָּבָר, כִּי הַמִּדּוֹת מִתְחַלְּקוֹת זוּלָתִי הַשֵּׁם הַמְפֹרָשׁ יִתְבָּרָךְ לֳשְׁלֹשָׁה חֲלָקִים, שֶׁתִּהְיֶינָה מַעֲשִׂיּוֹת אוֹ טְפֵלִיּוֹת אוֹ שוֹלְלִיּוֹת, וְהַמַּעֲשִׂיּוֹת נִלְקָחוֹת מֵהַמַּעֲשִׂים הַבָּאִים מִמֶּנּוּ בְּאֶמֱצָעִים טִבְעִיִּים, כְּמוֹ: מוֹרִישׁ וּמַעֲשִׁיר, מַשְׁפִּיל אַף מְרוֹמֵם, רַחוּם וְחַנּוּן, קַנּוֹא וְנוֹקֵם, גִּבּוֹר, שַׁדַּי וְהַדּוֹמִים לָהֶם. וְהַטְּפֵלִיּוֹת כְּמוֹ: בָּרוּךְ וּמְבֹרָךְ, מְהֻלָּל, קָדוֹשׁ, רָם וְנִשָּׂא, נִלְקָחוֹת מֵרוֹמְמוּת הַמְדַבְּרִים לוֹ. וְאֵלֶּה אִם הֵם רַבּוֹת, אֵינָם מְחַיְּבוֹת לוֹ רִבּוּי וְלֹא מוֹצִיאוֹת אוֹתוֹ מֵאַחְדּוּת. אֲבָל הַשּׁוֹלְלִיּוֹת כְּמוֹ: חַי וְאִחָד וְרִאשׁוֹן וְאַחֲרוֹן. סֻפַּר עָלָיו בָּאֵלֶּה כְּדֵי לִשְׁלוֹל מִמֶּנּוּ הַפְכָּם, לֹא לְקַיֵּם לוֹ אֵלֶּה עַל הַדֶּרֶךְ שֶׁאֲנַחְנוּ מְבִינִים מֵהֶם, כִּי אֵין אֲנַחְנוּ מְבִינִים חַיִּים כִּי אִם בְּהַרְגָּשָׁה וּתְנוּעָה, וּכְבָר הִתְעַלָּה מֵהֶם. וַאֲנַחְנוּ אוֹמְרִים עָלָיו שֶׁהוּא חַי לִשְׁלֹל מִמֶּנּוּ תֹאַר הַדּוֹמֵם וְהַמֵּת מִפְּנֵי הַמַּחֲשָׁבָה הַקּוֹדֶמֶת לוֹ כִּי מִי שֶׁאֵינוֹ חַי הוּא מֵת, וְלֹא יְחֻיַּב זֶה אֵצֶל הַשֵּׂכֶל. אַךְ כְּבַר תִּשְׁלֹל מֵהַזְּמָן, דֶּרֶךְ מָשָׁל, הַחַיּוּת – וְלֹא יְחֻיַּב שֶׁיִּהְיֶה מֵת, אַחַר שֶׁאֵין מִדַּרְכּוֹ קִבּוּל הַחַיִּים וְהַמָּוֶת, וּכְמוֹ שֶׁלֹּא תְחֻיַּב מִמַּאֲמָרְךָ שֶׁהָאֶבֶן אֵינֶנָּה חֲכָמָה, שֶׁתְּסַפֵּר עָלֶיהָ שֶׁהִיא כְּסִילָה. וְכַאֲשֶׁר הָאֶבֶן פְּחוּתָה מִשֶּׁתְּקַבֵּל הַחָכְמָה וְהַכְּסִילוּת – כֵּן הָעֶצֶם הָאֱלֹהִי, יִתְבָּרָךְ, מְרוֹמָם מִלְּקַבֵּל הַחַיִּים וְהַמָּוֶת, כַּאֲשֶׁר אֵינֶנּוּ מְקַבֵּל הָאוֹר וְהַחֹשֶׁךְ. אֲבָל אִם יִשְׁאַל הַשּׁוֹאֵל אוֹתָנוּ: הֲיֶשְׁנוֹ הָעֶצֶם הַהוּא אוֹר אוֹ חֹשֶׁךְ, הָיִינוּ אוֹמְרִים עַל דֶּרֶךְ הַעֲבָרָה: אוֹר, מִיִּרְאָתֵנוּ הַמַּחֲשָׁבָה – שֶׁמַּה שֶּׁאֵינוֹ אוֹר, הוּא חֹשֶׁךְ. אֲבָל – עַל הָאֱמֶת יֵשׁ לָנוּ לוֹמַר, שֶׁאֵין מְקַבֵּל הָאוֹר וְהַחֹשֶׁךְ אֶלָּא הַגּוּפוֹת, וְהָעֶצֶם הָאֱלֹהִי אֵינֶנּוּ גוּף – עַל כֵּן לֹא יְסֻפַּר בְּאוֹר, אֶלָּא עַל דֶּרֶךְ דִּמְיוֹן, אוֹ לִשְׁלֹל מִמֶּנּוּ הַמִּדָּה הַפְּחוּתָה, וְכֵן לֹא יְקַבֵּל הַחַיִּים וְהַמָּוֶת – אֶלָּא הַגּוּפוֹת הַטִּבְעִיּוֹת, וְהָעֶצֶם הָאֱלֹהִי מְרוֹמָם וְנַעֲלֶה מֵהֶם. וְאִם יֵאָמֵר: חַיִּים לֹא כְּחַיּוּתֵנוּ. וְהִנֵּה כַוָּנָתֵנוּ, כִּי לֹא הֵבַנּוּ אֲנַחְנוּ מֵעוֹלָם חַיִּים כִּי אִם חַיֵּינוּ, וּכְאִלּוּ אָנוּ אוֹמְרִים לֹא נֵדַע מַה־הוּא. וּמַה שֶּׁנֶּאֲמַר: "אֵל חַי" וֵ "אלֹהִים חַיִּים", הוּא מִדָּה כְנֶגֶד מִדַּת הָאֳלִילִים שֶׁהֵם אֱלֹהִים מֵתִים לֹא יִהְיֶה מֵהֶם מַעֲשֶׂה. וְעַל הַדֶּרֶךְ הַזֶּה נֹאמַר" אֶחָד" לִשְׁלֹל מִמֶּנּוּ הָרִבּוּי, לֹא לְקַיֵּם לוֹ הָאַחְדּוּת הַמּוּבֶנֶת אֶצְלֵנוּ, כִּי הָאֶחָד אֶצְלֵנוּ מַה שֶּׁנִּדְבְּקוּ חֲלָקָיו זֶה בָּזֶה וְהִתְדַּמּוּ, כַּאֲשֶׁר תֹּאמַר עֶצֶם אֶחָד וְגִיד אַחַת וּמַיִם אֲחָדִים, וְאַוִּיר אֶחָד וְתֹאמַר בַּזְּמַן, עַל דֶּרֶךְ הַדִּמְיוֹן, בְּגוּף הַמִּתְדַּבֵּק: יוֹם אֶחָד וְשָׁנָה אֶחָת. וְהָעֶצֶם הָאֱלֹהִי מְרוֹמָם מֵהַדְּבִיקָה וְהַפְּרִידָה, וְנֹאמַר אֶחָד לִשְׁלֹל הָרִבּוּי, וְכֵן רִאשׁוֹן לִשְׁלֹל הַהִתְאַחֲרוּת לֹא לְקַיֵּם לוֹ הַהַתְחָלָה וְכֵן אַחֲרוֹן לִשְׁלֹל מִמֶּנּוּ הַכִּלָּיוֹן לֹא לְקַיֵּם לוֹ הָתִּכְלָה. וְכָל הַמִּדּוֹת הָאֵלֶּה אֵינָם דְּבֵקוֹת אֶל עֶצֶם כְּבוֹדוֹ וְלֹא מִתְרַבֶּה בָהֶם. אֲבָל הַמִּדּוֹת הַתְּלוּיוֹת בְּשֵׁם הַמְפֹרָשׁ יִתְבָּרֵךְ הֵם הַיְצִירוֹת מִבְּלִי מִצּוּעִים טִבְעִיִּים, כְּמוֹ "יוֹצֵר" "וּבוֹרֵא" "וְעוֹשֵׂה נִפְלָאוֹת גְּדוֹלוֹת לְבָדּוֹ", רְצוֹנוֹ לוֹמַר: בִּגְזֵרָתוֹ וְחֶפְצוֹ מִבְּלִי מִצּוּעַ סִבָּה אַחֶרֶת. וְאֶפְשָׁר שֶׁזֶּה רָצָה בְאָמְרוֹ: "וָאֵרָא אֶל־אַבְרָהָם אֶל־יִצְחָק וְאֶל־יַעֲקֹב בְּאֵל שַׁדָּי", רְצוֹנוֹ לוֹמַר: בְּדֶרֶךְ הַכֹּחַ וְהַנִּצָּחוֹן, כְּמוֹ שֶׁאָמַר: "לֹא־הִנִּיחַ אָדָם לְעָשְׁקָם וַיּוֹכַח עֲלֵיהֶם מְלָכִים", וְלֹא בָרָא לָהֶם מוֹפֶת כַּאֲשֶׁר בָּרָא לְמֹשֶׁה, וְעַל כֵּן אָמַר וּשְׁמִי ה' לֹא נוֹדַעְתִּי לָהֶם, רְצוֹנוֹ לוֹמַר: וּבִשְׁמִי ה', מִפְּנֵי שֶׁבֵּי"ת בְּאֵל שַׁדַּי תְּשָׁרֵת לִשְׁנֵיהֶם. וְעָשָׂה עִם מֹשֶׁה וְיִשְׂרָאֵל מַה שֶׁלֹּא הִנִּיחַ סָפֵק בַּנְּפָשׁוֹת שֶׁבּוֹרֵא הָעוֹלָם בָּרָא אֶת הַדְּבָרִים הָהֵם בְּרִיאָה חֲדָשָׁה מְכֻוֶּנֶת, כְּמוֹ מַכּוֹת מִצְרַיִם וּקְרִיעַת יַם־סוּף וְהַמָּן וְעַמּוּד הֶעָנָן וְזוּלָתָם, לֹא מִפְּנֵי שֶׁהֵם גְּדוֹלִים מֵאַבְרָהָם יִצְחָק וְיַעֲקֹב, אַךְ מִפְּנֵי שֶׁהֵם רַבִּים וְהָיָה הַסָּפֵק בִּלְבָבָם, וְהָאָבוֹת הָיוּ בְתַכְלִית הָאֱמוּנָה וּבָרֵי הַלֵּבָב, שֶׁאֲפִלּוּ לֹא הָיוּ פּוֹגְעִים כָּל יְמוֹתָם כִּי אִם רָעָה – לֹא הָיְתָה אֱמוּנָתָם בֵּאלֹהִים נֶחֱלֶשֶׁת, וְלֹא הָיוּ צְרִיכִים אֶל כָּל זֶה. וְנִקְרָא אוֹתוֹ "חֲכַם לֵבָב" מִפְּנֵי שֶׁהוּא עֶצֶם הַשֵּׂכֶל וְהוּא הַשֵּׂכֶל וְאֵין הַשֵּׂכֶל מִדָּה לוֹ, אֲבָל "אַמִּיץ כֹּחַ" מִן הַמִּדּוֹת הַמַּעֲשִׂיּוֹת.

2 قالَ الحَبْرُ: أسماء الله تعالى جميعًا، حاشى "الاسم المعظّم"، هي نعوت وصفات إضافية مأخوذة من انفعالات المخلوقات له بأسباب قَضاياه وأقداره. فيُسمَّى "رَحيمًا" عند صلاح حال مَنْ كان يُشفق الناس من سوء حاله، فينسبون إلى الله الرحمة والشفقة، وحقّها عندنا ضعف نفس وخَوَر طبيعة، وليس ذلك في حقّه تعالى، بل إنّه حاكم عدل يقضي بفقر إنسان وغَناء آخر من غير أن يتغيّر هو ذاته، فلا يُشفق للواحد ولا يغضب على الآخر. وقد نرى مثل هذا في حُكّام الناس، ترد عليهم المسائل فيقضون بما تقضيه الشريعة، فيسعد قوم وينحس قوم آخرون. فيصير عندنا باعتبار آثاره مرّة "إلهٌ رَحيمٌ ورءُوفٌ" ومرّة "إلهٌ غيورٌ ومنتقمٌ"، وهو تعالى لا يتغيّر من صفة إلى صفة.وبالجملة، فتنقسم الصفات حاشى "الاسم المعظّم" تبارك إلى ثلثة أقسام، إمّا تأثيرية وإمّا إضافية وإمّا سلبية. فالتأثيرية مأخوذة من الآثار الصادرة عنه بوسائط طبيعية، مثل "مُورِث ومُغْنٍ" و"مُذِلّ ومُعِزّ" و"رَحِيم ورءُوف" و"غَيُور ومنتقم" و"جَبَّار وقَهَّار" وأَشباهها.وأمّا الإضافية، فمثل "مَحْمُود ومُبَارَك ومُبَجَّل ومُقَدَّس وعَلِيّ وجَليل"، تؤخذ من تعظيم الناطقين له، وهذه وإن كثرت لا توجب له كثرة، ولا تُخرجه عن الوحدانية.وأمّا السلبية، فمثل "حَيّ ووَاحِد وأَوَّل وآخِر". وُصف بهذه ليُسلَب عنه أضدادها، لا لتُثبَت له هذه على ما نفهم نحن منها، فإنّا لا نفهم نحن حياة إلاَّ بحسّ وحركة، وقد تعالى عنهما. نَصِفُهُ بـ"حيّ" لنسلب صفة الجماد والموات، من أجل الوَهْم الذي يسبق إليه أنَّ ما ليس بحيّ فهو ميّت، وليس يلزم هذا عند العقل. بل قد تَسْلِبُ الزمانَ مثلًا الحياةَ، وليس يلزم أن يكون ميّتًا، إذ ليس من شأنه قبول الحياة والموت. كما لا يلزم من قولك إنَّ الحجرَ ليس هو عالمًا أن تصفه بأنّه جاهل. وكما أنَّ الحجرَ أقلّ من أن يقبل العلم والجهل، كذلك الذات الإلهية أجلّ من أن تقبل الحياة والموت. وكما لا تقبل النور والظلمة. وكان لو سُئلنا هل تلك الذات نيّرة أو ظلمة، لقلنا على مجاز نيّرة، مخافة الوهم أن يقول إنَّ ما ليس بنيّر فهو ظَلِم. وأمّا على الحقيقة، فلنا أن نقول: لا تقبل النور والظلمة إلاّ الأجسام، والذات الإلهية فليست بجسم، فلا توصف بنور ولا بظلمة، إلاَّ بطريق التشبيه أو لسلب الصفة الناقصة. وكذلك لا تقبل الحياة والموت إلاَّ الأجسام الطبيعية، والذات الإلهية منزَّهة مرفَّعة عنهما. فإنْ قيل حياة ليس كحياتنا فهو غرضنا، إذ لم نفهم نحن قطُّ حياة إلاَّ حياتنا، فكأنّه قال لا ندري ما هو، فقولُنا "إله حيّ" و"إلوهيم (آلهة) حيّة" إنّما هي إضافة مقابلة لصفة معبودات الأمم، التي هي "إلوهيم (آلهة) ميّتة"، لا يصدر عنها فعل. وعلى هذا السبيل قوله "واحد"، لنسلب عنه الكثرة، لا لنثبت له الوحدة المفهومة عندنا. لأنَّ الواحد عندنا ما اتّصلت أجزاؤه وتشابهت، كما تقول عظم واحد وعصبة واحدة وماء واحد وهواء واحد، وتقول في الزمان على طريق التشبيه بالجسم المتّصل يوم واحد وسنة واحدة. والذات الإلهية منزّهة عن الاتّصال والانفصال، فنقول واحد لنسلب الكثرة. وكذلك "أول" لنسلب عنه التأخّر، لا لنثبت له الابتداء. وكذلك "آخِر" لنسلب عنه الفناء، لا لنثبت له الانتهاء. وجميع هذه الصفات ليست لازمة للذات ولا تتكثّر بها.وأمّا الصفات المتعلّقة بـ"الاسم المعظّم" تعالى فهي الاختراعية دون وسائط طبيعية، مثل "خالق وبارئ وصانِع العَجَائِب الجَلِيلَة وَحْدَهُ"، يعني بمجرَّد قضائه وإرادته دون واسطة سبب آخر. ولعلّ هذا أراد بقوله: "وظَهَرْتُ لإبراهيمَ ... بأَنِّي الإِلهُ القَهَّارُ"، يعني بطريق القوّة والغلبة. كما قال: "لَمْ يَدَعْ أَحَدًا يَظْلِمُهُمْ بَلْ وَبَّخَ مِنْ أَجْلِهِمْ مُلُوكًا". ولم يخترع لهم معجزة كما اخترع لموسى. فقال: "[وظهرتُ لإبراهيمَ وإسحاقَ ويعقوبَ بأَنِّي الإِلَهُ القَهَّارُ] وأَمَّا اسمِي يَهْوَه فَلَمْ أُعَرَفْ عِنْدَهُم". أراد "باسمي يَهْوَه"، لأنَّ الباء في "بأَنِّي الإِلَهُ القَهَّارُ" تنوب عنها.ففعل مع موسى و"بني إسرائيل" ما لم يُبقِ شكًّا في النفوس، أنَّ خالق الدنيا هو خالق تلك الأشياء اختراعًا مقصودًا أوّليًّا، مثل: "ضَرَبَاتُ مِصْرَ وشَقُّ بَحْرِ سُوْفٍ والمَنُّ وعَمُودُ السَّحَابِ" وغير ذلك، ليس لجلالتهم على إبراهيم وإسحق ويعقوب، بل لأنّهم جماعة والشكّ في نفوسهم. و"الآباءُ الأَوَّلون" في غاية من الإيمان ونقاء الصدور، حتّى لو لم يلقوا أبدًا إلاَّ الشرّ لَما اختلّ إيمانهم بالله، فلم يحتج معهم إلى هذا.ونسمّيه تعالى "حَكِيمُ القَلبِ" لأنّه ذات عقل. وهو العقل وليس العقل صفةً له. وأمّا "شَدِيد القُوَّة" فمن الصفات التأثيرية.

ג אָמַר הַכּוּזָרִי: אֵיךְ תַּעֲשֶׂה בַּמִּדּוֹת שֶׁהֵם יוֹתֵר גַּשְׁמִיּוֹת, כְּמוֹ: רוֹאֶה, וְשׁוֹמֵעַ, וּמְדַבֵּר, וְכוֹתֵב עַל הַלּוֹחוֹת, וְיוֹרֵד עַל הַר סִינַי, וְשָׂמֵחַ בְּמַעֲשָׂיו, וּמִתְעַצֵּב אֶל לִבּוֹ?

3 قالَ الخَزَرِيُّ: كيف تفعل في الصفات الَتي هي أجسم من هذه، مثل "مُبصرٌ وسامعٌ ومتكلِّمٌ وكاتبُ الأَلواحِ ونازلٌ في طورِ سيناء والمبتهجُ لأعمالهِ والحزينُ في قلبِهِ"؟

ד אָמַר הֶחָבֵר: הֲלֹא דִמִּיתִיו לְךָ בְּשׁוֹפֵט צֶדֶק שֶׁאֵין הַטָּאָה בְמִדּוֹתָיו וְיוֹצֵא מִדִּינָיו הַצְלָחַת עָם וּכְבוֹדָם, וְיִקָּרֵא אוֹהֲבָם וְשָׂמֵחַ בָּהֶם, וְגוֹזֵר עַל אֲחֵרִים בַּהֲרִיַסת בָּתֵּיהֶם וְהַחֲרֵם אוֹתָם, וִיסַפְּרוּ עָלָיו בְּהֶפֶךְ זֶה: שֶׁהוּא מוֹאֵס אוֹתָם וְכוֹעֵס עֲלֵיהֶם. וְשֶׁאֵין דָּבָר מִמַּה שֶׁנַּעֲשֶׂה אוֹ מִמַּה שֶׁנֶּאֱמַר נִסְתּרָ מִמֶּנּוּ וְשֶׁהוּא רוֹאֶה וְשׁוֹמֵעַ וְשֶׁהָאַוִּיר וְכָל הַגּוּפִים נִפְעָלִים לִרְצוֹנוֹ וּמִצְטַיְּרִים בְּדִבּוּרוֹ כַּאֲשֶׁר הִצְטַיְּרוּ הַשָּׁמַיִם וְהָאָרֶץ, וְנִקְרָא כּוֹתֵב וּמְדַבֵּר. וְכֵן מִצְטַיֵּר מִן הַגֶּשֶׁם הַדַּק הָרוּחֲנִי הַנִּקְרָא רוּחַ הַקֹּדשׁ, הַצּוּרוֹת הָרוּחֲנִיּוֹת הַנִּקְרָאוֹת כְּבוֹד ה', וְנִקְרָא עַל דֶּרֶךְ הַעֲבָרָה"יְיָ": "וַיֵּרֶד יְיָ עַל הַר סִינַי". וַאֲנַחְנוּ עֲתִידִים לְהוֹסִיף עַל הָעִנְיָן הַזֶּה בֵּאוּר כַּאֲשֶׁר נְדַבֵּר עַל הַחָכְמוֹת.

4 قالَ الحَبْرُ: ألم أشبّهه لك بقاض عدل لا انحراف في أخلاقه فيصدر عن قضاياه إظهارُ قوم وإسعادُهم، فيُسمَّى مُحبًّا فيهم فارحًا بهم، ويقضي على آخرين بهدم ديارهم وتعفية آثارهم، فيوصَف بضدّ هذا أنّه مبغض فيهم غاضب عليهم. وإنّه لا يخفى عليه شيء ممّا يُفعَل، ولا ممّا يُقال، فهو "مُبصرٌ وسَامِعٌ". وإنّه تنفعل لإرادته الهواء وسائر الأجسام، فتتشكّل بأمره، كما تشكّلت السماوات والأرض، فيسمّى "مُتَكَلِّما وكَاتِبا". وكذلك يتشكّل من الجسم اللطيف الروحانيّ الذي يتسمّى "رُوحَ القُدْسِ" الصُوَر الروحانية المسمّاة "مجد يهوه". ويتسمّى مجازًا بـ"يهوه" وينزل إلى "طورِ سيناء" وسَنُوسِعُه بيانًا إذا تكلّمنا في العلوم.

ה אָמַר הַכּוּזָרִי: אֱמֹר, שֶׁתִּהְיֶה נִצּוֹל מִכָּל הַמִּדּוֹת עַד שֶׁלֹּא נִתְחַיֵּב רִבּוּי, מַה יַצִּילְךָ מִמִּדַּת הַחֵפֶץ שֶׁאַתָּה מְיַחֵס אוֹתָה אֶל הַבּוֹרֵא וְהַפִּילוֹסוֹף מַרְחִיק אוֹתָה מִמֶּנּוּ?

5 قالَ الخَزَرِيُّ: هَبْ أنّك تتخلّص في جميع الصفات حتّى لا توجب كثرة، فما الذي يخلّصك من صفة الإرادة تنسبها إليه تعالى والفيلسوف ينفيها عنه؟

ו אָמַר הֶחָבֵר: כְּבַר קָרַבְנוּ אֶל הַהַצְלָחָה. אִם לֹא יִטְעַן עָלֵינוּ בְּיוֹתֵר מֵ"הַחֵפֶץ", נֹאמַר לוֹ: אַתָּה, הַפִּילוֹסוֹף, מָה הַדָּבָר אֲשֶׁר שָׂם אֶצְלְךָ הַשָּׁמַיִם סוֹבְבִים תָּמִיד וְבַגַּלְגַּל הָעֶלְיוֹן נוֹשֵׂא הַכֹּל וְאֵין מָקוֹם לוֹ, וְאֵין נְטִיָּה בִתְנוּעָתוֹ, וְכַדּוּר הָאָרֶץ מֶרְכָּז עוֹמֵד בְּאֶמְצָעִיתוֹ מִבְּלִי נְטִיָּה וְלֹא סִבָּה, וְשָׂם סֵדֶר הַכֹּל עַל מַה שֶּׁהוּא עָלָיו מֵהַכַּמּוּת וְהָאֵיכוּת וְהַתְּמוּנוֹת, וְלֹא תוּכַל לְהִמָּלֵט מֵהוֹדוֹת בַּדָּבָר הַהוּא, כִּי לֹא בָרְאוּ הַדְּבָרִים אֶת עַצְמָם וְלֹא קְצָתָם אֶת קְצָתָם. וְהַדָּבָר הַהוּא – שָׂם הָאַוִּיר מִצְטַיֵּר בַּשֵּׁמַע בַּעֲשֶׂרֶת הַדְּבָרִים, וְשָׂם הַמִּכְתָּב מִצְטַיֵּר חָרוּת בַּלּוּחוֹת. קְרָא אוֹתוֹ אַתָּה: "חֵפֶץ" אוֹ "דָּבָר" אוֹ כַאֲשֶׁר תִּרְצֶה.

6 قالَ الحَبْرُ: قد قاربنا التخلّص، إنْ لم يعارضنا بأكثر من الإرادة، نقول له: يا أيّها الفيلسوف، ما الأمر الذي صيّر عندك السماوات أبدًا دائرة، والفلك الأعلى حامل الجميع، ولا مكان له، ولا ميل في حركاته، وكُرة الأرض مركوزة واقفة في وسطه دون ميل ولا سند، وصيّر نظام الكلّ على ما هو عليه من الكمية والكيفية والأشكال. ولا بُدّ لك من الإقرار بذلك الأمر، إذ لا تخلق الأشياءُ أنفسَها ولا بعضُها بعضًا. فذلك الأمر صيّر الهواء متشكّلًا في الأسماع بالعشر كلمات، وصيّر الخطّ منقوشًا في الألواح. فسمِّه إرادةً أو أمرًا أو كيف شئت.

ז אָמַר הַכּוּזָרִי: כְּבָר הִתְבָּאֵר לִי סוֹד הַמִּדּוֹת וְנִתְגַּלְגֵּל לִי הֲבָנַת עִנְיַן כְּבוֹד ה' וּמַלְאֲכוּת ה' וּשְׁכִינָה, וְשֶׁהֵם שֵׁמוֹת נוֹפְלִים עַל דְּבָרִים נִרְאִים אֵצֶל הַנְּבִיאִים, כְּמוֹ שֶׁנֶּאֱמַר: עַמּוּד עָנָן וְאֵשׁ אוֹכֶלֶת וְעָב וַעֲרָפֶל וְאֵשׁ וְנֹגַהּ וְכַאֲשֶׁר נֶאֱמַר עַל הָאוֹר בַּבֹּקֶר וּבָעֶרֶב וּבַיּוֹם הַמְעֻנָּן כִּי הָאוֹר נִיצוֹץ מִן הַשֶּׁמֶשׁ אַף עַל פִּי שֶׁהִיא נִסְתֶּרֶת, וְנֶאֱמַר שֶׁהָאוֹר וְהַנִּיצוֹץ מֵעֶצֶם הַשֶּׁמֶשׁ, וְאֵינוֹ כֵן, אַךְ הַגּוּפוֹת נִפְעָלוֹת בְּנָכְחָם וְיֵאוֹרוּ בָהֶם.

7 قالَ الخَزَرِيُّ: قد تبيّن سرّ الصفات، واندرج لي فهم معنى "مجد يهوه" و"مَلَكوتية يهوه" و"السكينة"، وأنّها أسماء واقعة على أشياء مرئية عند الأنبياء، كما يقال: "عَمُودُ سَحَابٍ" و"نَارٌ آكِلَةٍ" و"غَمَامَةٌ" و"ضَبابٌ" و"نَارٌ" و"نُورٌ سُطُوعٌ"، وكما يقال عن الضوء في الغدوات والعشوات وفي يوم غيم، إنَّ الضوء شعاع من قِبَلِ الشمس وعلى أنّها محجوبة، ويقال إنَّ النور والشعاع من ذات الشمس، وليس كذلك، لكن الأجسام هي المنفعلة بمقابلتها فتستنير بها.

ח אָמַר הֶחָבֵר: כֵּן הַכָּבוֹד: נִיצוֹץ אוֹר אֱלֹהִי מוֹעִיל אֵצֶל עַמּוֹ וּבְאַרְצוֹ.

8 قالَ الحَبْرُ: كذلك "المجد"، شعاع نور إلهيّ ينفع عند قومه في أَرضه.

ט אָמַר הַכּוּזָרִי: מַאֲמָרְךָ "אֵצֶל עַמּוֹ" כְּבָר הִתְבָּאֵר לִי, אֲבָל מַאֲמָרְךָ, "וּבְאַרְצוֹ" קָשֶׁה לִי לְקַבְּלוֹ.

9 قالَ الخَزَرِيُّ: قولك عند قومه قد تبيّن لي، وأمّا قولك في أَرضه فيشقُّ عليَّ قبولُه.

י אָמַר הֶחָבֵר: אַל יִקְשֶׁה בְעֵינֶיךָ שֶׁתִּתְיַחֵד אֶרֶץ בְּדָבָר מִכָּל הָאֲרָצוֹת, וְאַתָּה רוֹאֶה מָקוֹם שֶׁמַּצְלִיחַ בּוֹ צֶמַח מִבִּלְתִּי צֶמַח, וּמוֹצָא מִבַּלְעֲדֵי מוֹצָא, וְחַיָּה מִבַּלְעֲדֵי חַיָּה, וּמִתְיַחֲדִים יוֹשְׁבָיו בְּצוּרוֹת וּמִדּוֹת מִבַּלְעֲדֵי זוּלָתָם – בְּמִצּוּעַ הַמֶּזֶג. וְהִנֵּה עַל פִּי הַמֶּזֶג תִּהְיֶה שְׁלֵמוּת הַנֶּפֶשׁ וְחֶסְרוֹנָהּ.

10 قالَ الحَبْرُ: لا يشقّ قبول اختصاص أرض من جملة الأرضين، وأنت ترى مواضع ينجب فيها نبات دون نبات، ومعادن دون معادن، وحيوان دون حيوان، ويختصّ أهله بصور وأخلاق دون غيرهم بتوسّط المزاج. فإنَّ بحسب المزاج يكون كمال النفس ونقصانها.

יא אָמַר הַכּוּזָרִי: אֵינֶנִּי שׁוֹמֵעַ עַל הַשּׁוֹכְנִים בְּאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל יִתְרוֹן עַל שְׁאָר אַנְשֵׁי הָעוֹלָם.

11 قالَ الخَزَرِيُّ: لكن لست أسمع عن ساكني الشام فضيلة على سائر الناس.

יב אָמַר הֶחָבֵר: כֵּן הַרְכֶם זֶה שֶׁאַתֶּם אוֹמְרִים, שֶׁמַּצְלִיחַ בּוֹ הַכֶּרֶם, אִלּוּ לֹא הָיוּ נוֹטְעִים בּוֹ הַגְּפָנִים וְעוֹבְדִים הָעֲבוֹדָה הָרְאוּיָה לָהֶם, לֹא הָיָה עוֹשֶׂה עֲנָבִים. וְהַמַּעֲלָה הַמְיֻחֶדֶת הָרִאשׁוֹנָה הִיא לָעָם שֶׁהוּא סְגֻלָּה וָלֵב כַּאֲשֶׁר זָכַרְתִּי, וְיֵשׁ לָאָרֶץ עֵזֶר בָּזֶה עִם הַמַּעֲשִׂים וְהַתּוֹרוֹת הַתְּלוּיוֹת בָּהּ אֲשֶׁר הֵם כָּעֲבוֹדָה לַכֶּרֶם, אֲבָל לֹא יִתָּכֵן לַסְּגֻלָּה הַזֹּאת לְהַגִּיעַ אֶל הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי מִבַּלְעֲדֵי הַמָּקוֹם הַזֶּה, כַּאֲשֶׁר לֹא יִתָּכֵן שֶׁיַּצְלִיחַ הַכֶּרֶם בְּבִלְעֲדֵי הָהָר הַזֶּה.

12 قالَ الحَبْرُ: كذلك جبلكم هذا تقولون إنّه ينجب فيه الكَرْم، لو لم تُغرس فيه الدوالي وتُفلح الفلاحة، الذي ينبغي لها، لم يثمر عنبًا. فالخصوصية الأولى للقوم الذين هم الصفوة واللباب كما ذكرتُ. ثمّ للأرض في ذلك معونة مع الأعمال والشرائع المقترنة بها التي هي كالفلاحة للكرم، لكن لا يصحّ لهذه الخاصّة الاتّصال بأمر إلهيّ في غير هذا الموضع كما يصحّ للكرم النجابة في غير هذا الجبل.

יג אָמַר הַכּוּזָרִי: וְאֵיךְ הוּא זֶה? וּכְבָר נִבְּאוּ מֵאָדָם הָרִאשׁוֹן וְעַד מֹשֶׁה בְּאֶרֶץ אַחֶרֶת: אַבְרָהָם בְּאוּר כַּשְׂדִּים, וְאַחַר כֵּן יְחֶזְקֵאל וְדָנִיֵּאל בְּבָבֶל. וְיִרְמְיָה בְּמִצְרָיִם.

13 قالَ الخَزَرِيُّ: وكيف ذلك وقد نُبّىء من آدم إلى موسى في غير ذلك الموضع، إبراهيم في أور كسديم، وحزقيال ودانيال في بابل، وإرميا في مصر.

יד אָמַר הֶחָבֵר: כָּל מִי שֶׁנִּתְנַבֵּא לֹא נִתְנַבֵּא כִּי אִם בָּהּ אוֹ בַעֲבוּרָהּ. הִנֵּה נִתְנַבֵּא אַבְרָהָם כְּדֵי שֶׁיַעֲבֹר בָּהּ, וִיחֶזְקֵאל וְדָנִיֵּאל בַּעֲבוּרָה, וּכְבָר הָיוּ נִמְצָאִים בְּבַיִת רִאשׁוֹן וְרָאוּ בוֹ הַשְּׁכִינָה אֲשֶׁר בְּהִמָּצְאָהּ הָיָה מַגִּיעַ לִנְבוּאָה כָּל הַמּוּכָן לָהּ מֵהַסְּגֻלָּה. אֲבָל אָדָם הָרִאשׁוֹן – הִיא הָיְתָה אַדְמָתוֹ וּבָה מֵת כַּאֲשֶׁר קִבַּלְנוּ, כִּי בַמְּעָרָה אַרְבָּעָה זוּגוֹת: אָדָם וְחַוָּה אַבְרָהָם וְשָׂרָה יִצְחָק וְרִבְקָה יַעֲקֹב וְלֵאָה, וְהִיא הָאָרֶץ הַנִּקְרֵאת: לִפְנֵי ה', הַנֶּאֱמַר עָלֶיהָ: תָּמִיד עֵינֵי ה' אֱלֹהֶיךָ בָּהּ, וְעָלֶיהָ נָפְלָה הַקִּנְאָה וְהַחֶמְדָּה בֵּין הֶבֶל וְקַיִן בַּתְּחִלָּה כְּשֶׁרָצוּ לָדַעַת, אֵיזֶה מֵהֶם הָרָצוּי לִהְיוֹת בִּמְקוֹם אָדָם וּסְגֻלָּתוֹ וְלִבּוֹ, לִנְחֹל אֶת הָאָרֶץ וּלְהִדָּבֵק בָּעִנְיָן הָאֱלֹהִי, וְיִהְיֶה זוּלָתוֹ כַקְּלִפָּה, וְאֵרַע מַה שֶּׁאֵרַע מֵהֲרִיגַת הֶבֶל וְנִשְׁאַר הַמַּלְכוּת עֲרִירִי וְנֶאֱמַר: וַיֵּצֵא קַיִן מִלִּפְנֵי ה', רְצוֹנוֹ לוֹמַר: מֵהָאָרֶץ הַזֹּאת שֶׁבָּהּ הָיוּ. וְכֵן נֶאֱמַר בְּיוֹנָה: וַיָּקָם יוֹנָה לִבְרֹחַ תַּרְשִׁישָׁה מִלִּפְנֵי ה', לֹא בָרַח כִּי אִם מִמְּקוֹם הַנְּבוּאָה, וְהֵשִׁיב אוֹתוֹ הָאֱלֹהִים אֵלֶיהָ מִמְּעֵי הַדָּגָה וְנִבָּא בָהּ. וְכַאֲשֶׁר נוֹלַד שֵׁת בִּדְמוּת אָדָם כְּמוֹ שֶׁאָמַר: וַיּוֹלֶד בִּדְמוּתוֹ כְּצַלְמוֹ, הָיָה בִמְקוֹם הֶבֶל, כְּמוֹׁ שֶׁאָמַר: כִּי שָׁת לִי אֱלֹהִים זֶרַע אַחֵר תַּחַת הֶבֶל, וְהָיָה רָאוּי שֶׁיִּקָּרֵא בֶּן אֱלֹהִים כְּאָדָם, וְזָכָה לָאָרֶץ הַהִיא שֶׁהִיא מַדְרֵגָה לְמַטָּה מִגַּן עֵדֶן, וְעָלֶיהָ נִתְקַנְּאוּ יִצְחָק וְיִשְׁמָעֵאל וְנִדְחָה יִשְׁמָעֵאל כִּקְלִפָּה, אַף עַל פִּי שֶׁנֶּאֱמַר בּוֹ: הִנֵּה בֵּרַכְתִּי אוֹתוֹ וְהִפְרֵיתִי אוֹתוֹ וגו' בַּטּוֹבָה הָעוֹלָמִית, וְנֶאֱמַר אַחַר כֵּן: וְאֶת בְּרִיתִי אָקִים אֶת יִצְחָק, רְצוֹנוֹ לוֹמַר: הִדָּבְקוֹ בָּעִנְיָן הָאֱלֹהִי וְהַטּוֹבָה בָּעוֹלָם הַבָּא, וְאֵין לְיִשְׁמָעֵאל בְּרִית וְלֹא לְעֵשָׂו וְאִם הִצְלִיחוּ. וְעַל הָאָרֶץ הַזֹּאת נָפְלָה הַקִּנְאָה בֵין יַעֲקֹב וְעֵשָׂו בַּבְּכוֹרָה וּבַבְּרָכָה, עַד שֶׁנִּדְחָה עֵשָׂו עִם חֶזְקָתוּ מִפְּנֵי יַעֲקֹב עִם חֻלְשָׁתוֹ. וּנְבוּאַת יִרְמְיָה בְמִצְרַיִם, בָּהּ וּבַעֲבוּרָהּ, וְכֵן נְבוּאַת מֹשֶׁה וְאַהֲרֹן וּמִרְיָם; וְאָמְנָם סִינַי וָּפאָרן כֻּלָּם מִגְּבוּל אֶרֶץ כְּנַעַן מִפְּנֵי שֶׁהֵם מִן יַם־סוּף, כְּמוֹ שֶׁאָמַר יִתְבָּרָךְ: וְשַׁתִּי אֶת גְּבֻלְךָ מִיַּם־סוּף וְעַד־יָם פְּלִשְׁתִּים וּמִמִּדְבָּר עַד־הַנָּהָר, וּמִדְבָּר הוּא מִדְבָּר פָּארָן, וְהוּא הַנֶּאֱמַר בּוֹ: הַמִּדְבָּר הַגָּדוֹל וְהַנּוֹרָא, זֶה הוּא גְבוּלָה הַדְּרוֹמִי. וְהַנָּהָר הוּא נְהַר פְּרָת גְּבוּלָהּ הַצְּפוֹנִי. וּבָהֶם הַמִּזְבְּחוֹת שֶׁהָיוּ לָאָבוֹת אֲשֶׁר נַעֲנוּ בָהֶם בָּאֵשׁ הָעֶלְיוֹנָה וְהָאוֹר הָאֱלֹהִי. וּכְבָר הָיְתָה עֲקֵדַת יִצְחָק אָבִינוּ בְהֵר שֶׁלֹא הָיָה בוֹ יִשּׁוּב הוּא הַר הַמּוֹרִיָּה, וְנִתְגַּלָּה הַדָּבָר בִּימֵי דַוִד כְּשֶׁהָיָה מְיֻשָּׁב, כִּי הוּא הַמָּקוֹם הַמְיֻחָד הַמּוּכָן לַשְּׁכִינָה, וַאֲרַוְנָה הַיְבוּסִי עוֹבֵד וְחוֹרֵשׁ בּוֹ, כְּמוֹ שֶׁנֶּאֱמַר: וַיִקְרָא אַבְרָהָם שֵׁם הַמָּקוֹם הַהוּא ה' יִרְאֶה. וּבֵאֵר בְּדִבְרֵי הַיָּמִים כִּי בֵית הַמִּקְדָשׁ בָּנוּי בְּהַר הַמּוֹרִיָּה, וְשָׁם מִבְּלִי סָפֵק הַמְּקוֹמוֹת שֶׁרְאוּיִים לְהִקָּרֵא שַׁעֲרֵי הַשָּׁמַיִם. הֲלֹא תִרְאֶה יַעֲקֹב אָבִינוּ, שֶׁלֹא תָלָה הַמַּרְאוֹת אֲשֶׁר רָאָה לֹא בִזְכוּת נַפְשׁוֹ וְלֹא בֶאֱמוּנָתוֹ וּבֹר לְבָבוֹ, אֲבָל תָּלָה אוֹתָם בַּמָּקוֹם, כְּמוֹ שֶׁאָמַר: וַיִּירָא וַיֹּאמַר מַה־נּוֹרָא הַמָּקוֹם הַזֶּה, וְעָלָיו אָמַר קֹדֶם לָזֶה: וַיִּפְגַּע בַּמָּקוֹם, רְצוֹנוֹ לוֹמַר: הַמָּקוֹם הַמְיֻחָד. וַהֲלֹא תִרְאֶה כִּי הָעְתַּק אַבְרָהָם מִאַרְצוֹ כַּאֲשֶׁר הִצְלִיחַ וְהָיָה רָאוּי לְהִדָּבֵק בָּעִנְיָן הָאֱלֹהִי, וְהָיָה לֵב הַסְּגֻלָּה הַהִיא, אֶל הַמָּקוֹם אֲשֶׁר בּוֹ תִגָּמֵר הַשְׁלָמָתוֹ, כַּאֲשֶׁר יִמְצָא עוֹבֵד הָאֲדָמָה אִילָן "שֶׁפִּרְיוֹ טוֹב" בַּמִּדְבָּר וּמַעְתִּיקוֹ אֶל אֲדָמָה נֶעֱבֶדֶת, מִטִּבְעָהּ שֶׁיַצְלִיחַ בָּהּ הַשֹּׁרֶש הַהוּא, וּמְגַדְלוֹ שָׁם, וְיָשׁוּב פַּרְדֵּסִי אַחֵר שֶׁהָיָה מִדְבָּרִי וְיִרְבֶּה אַחֵר שֶׁלֹא הָיָה נִמְצָא אֶלָּא בְעֵת שֶׁיִזְדַּמֵּן וּבַמָּקוֹם שֶׁיִּזְדַּמֵּן. וְכֵן שָׁבָה הַנְּבוּאָה בְזַרְעוֹ בְאֶרֶץ כְּנַעַן, רַבּוּ אֲנָשֶׁיהָ כָּל יְמֵי עָמְדָם בְּאֶרֶץ כְּנַעַן, עִם הָעִנְיָנִים הָעוֹזְרִים מֵהַטְּהָרוֹת וְהָעֲבוֹדוֹת והַקָּרְבָּנוֹת, כָּל שֶׁכֵּן בְּהִמָּצֵא הַשְּׁכִינָה. וְהָעִנְיָן הָאֱלֹהִי כְּמוֹ צוֹפֶה לְמִי שֶׁרָאוּי לְהִדָּבֵק בּוֹ שֶׁיִּהְיֶה לוֹ לֵאלֹהִים – כְּמוֹ הַנְּבִיאִים וְהַחֲסִידִים, כַּאֲשֶׁר הַשֵּׂכֶל צוֹפֶה לְמִי שֶׁנִּשְׁלְמוּ טְבָעָיו וְנִשְׁתַּוּוּ נַפְשׁוֹ וּמִדּוֹתָיו שֶׁיָחוּל בּוֹ עַל הַשְּׁלֵמוּת – כַּפִּילוֹסוֹפִים, וּכְמוֹ שֶׁהַנֶּפֶשׁ צוֹפָה לְמִי שֶׁנִּשְׁלְמוּ כֹּחוֹתָיו הַטִּבְעִיִּים הַשְׁלָמָה מְזֻמֶּנֶת לְמַעֲלָה יְתֵרָה, וְתָחוּל בּוֹ – כְּבַעֲלֵי חַיִּים, וּכְמוֹ שֶׁהַטֶּבַע צוֹפֶה לַמֶּזֶג הַשָּׁוֶה בְאֵיכֻיּוֹתָיו, שֶׁיָּחוּל בּוֹ וְיִּהְיֶה צֶמַח.

14 قالَ الحَبْرُ: كلّ من نُبّىء إنّما نُبّئ فيها أو من أجلها. فنُبّئ إبراهيم ليمضي إليها. وحزقيال ودانيال من أجلها، وقد كانا حضرا في "البيت الأول"، و"السكينة" التي بحضورها كان يَرْقى إلى النبوّة كلّ من استعدّ لها من الصفوة. وأمّا آدم فهي كانت تُرْبَته، وفيها مات، على ما نُقل إلينا أنَّ في "المغارة" "أربعة أزواج: آدم وحواء، وإبراهيم وسارة، وإسحق ورفقة، ويعقوب وليئة". وهي الأرض المسمّاة "لَدُن يهوه"، المقول عنها: "عينا يهوه إلهك عليها دائمًا".وعليها وقع التغاير والتحاسد بين هابيل وقايين أوّلًا لمّا أرادا أن يعلما مَنْ منهما المقبول ليكون خليفة آدم وصَفْوه ولبابه، فيرث الأرض متّصلًا بالأمر الإلهيّ، ويكون غيره كالقشور. فجرى ما جرى من قتل هابيل وبقي المُلك عقيمًا، وقيل: "فخرج قايين من لدن يهوه"، يعني من تلك الأرض التي كانوا فيها، فكان "تائهًا وهاربًا في الأرض"، وقال هو: "ها قد طردتني اليوم عن وجه الأرض ومن وجهك أختبئ". وكما قيل: "فقامَ يونانُ ليهربَ إلى تَرْشِيشَ من لَدُنِ يهوه"، إنّما هرب من موضع النبوّة فردّه الله إليها من بطن الحوت ونبّأه فيها.ولمّا وُلد شيث متشابهًا لآدم، كما قيل: "ويولد على شبهه كصورته"، صار مكان هابيل، كما قيل: "لأنَّ إلهي (آلهتي) قد وضع لي نسلًا آخر عوضًا عن هابيل، لأنَّ قايين كان قد قتله". واستحقّ أن يتسمّى "ابن إلوهيم (الآلهة)" مثل آدم، واستحقّ تلك الأرض التي هي رتبة دون "جنة عدن".وعليها وقع تحاسد إسحق وإسماعيل، حتّى دُفع إسماعيل قشرًا، وإن قيل فيه: "ها أنا أباركه وأثمره وأكثره كثيرًا جدًّا" بالسعادة الدنيائية. ولكن، قيل بعده: "عهدي أقيمه مع إسحق"، كناية عن اتّصال الأمر الإلهيّ به وسعادة الآخرة، فليس "لإسماعيل عهدٌ ولا للعيس" وإن سعدوا.وعلى هذه الأرض وقع التحاسد بين يعقوب والعيس في "البُكُورة" و"البركة"، حتّى اندفع العيس على قوّته أمامَ يعقوب على ضعفه.وأمّا نبوّة إرميا "في مصر"، فبها ومن أجلها. وكذلك نبوّة موسى وهارون ومريم. وأمّا سيناء وفاران فكلّها من حدود الشام لأنّها دون "بحر سوف"، كما قال تعالى: "وأجعل تخومك من بحر سوف إلى بحر فلسطين ومن القفر إلى النهر". فالـ"قفر" هو "قفر فاران"، وهو "ذلك القفر العظيم الرهيب" حدّها في الجنوب. و"النهر" هو الفرات حدّها في الشمال. وفيها "المذابح" التي للآباء التي أُجيبوا فيها بالنار السماوية والنور الإلهيّ.وقد كانت "[قصّة] تكبيل إسحق" في جبل قفر، وهو "جبل العبودية". ثمّ كُشف الغيب في أيام داود وهو معمور، بأنّه الموضع الخاصّ المهيّأ للـ"سكينة"، وأَرُونَة اليَبُوسِيّ يفلح ويحرث فيه، كقوله: "فدعا إبراهيم اسم ذلك الموضع: يهوه يِِرْأَهْ، حتى أنه يقال: اليوم في جبل يهوه يُرى". وأُفصح في "أخبار الأيام" أنّ "بيت المقدَّس" مبنيّ في "جبل العبودية"، فهناك لا محالة المواضع التي تستحقّ أن تسمّى أبواب السماء.أَلاَ ترى يعقوب كيف لم ينسب الرُؤَى التي رآها إلى صفاء نفسه ولا إلى دينه وحسن يقينه، لكن نسبها إلى المكان، كما قال: "وخافَ وقالَ: ما أرهبَ هذا المكانَ". وقال عنه قبل ذلك: "فاضطجع في ذلك المكان"، يعني الموضع الخاصّ.وأَلاَ ترى كيف نُقل إبراهيم من بلده لمّا نَجُبَ ووُجِبَ اتّصاله بالأمر الإلهيّ، وهو لبّ تلك الصفوة، إلى الموضع الذي فيه يتمّ كماله، كما يجد الفلاّح أصل الشجرة طيّبة الثمر في برّية من الأرض فينقلها إلى أرض مخدومة، من شأنها أن يُنجب فيها مثل ذلك الأصل، فيربّيه هناك، فيصير بستانيًّا بعد أن كان برِّيًّا، ويصير كثيرًا بعد أن كان قليلًا، لا يوجد إلاَّ متى اتّفق وحيث اتّفق.هكذا صارت النبوّة في نسله في الشام، كثر أهلها طول بقائهم في الشام، مع القرائن المُعِينَة من الطهارات والعبادات والقرابين، لا سيّما بحضور "السكينة". لأنَّ الأمر الإلهيّ كالمُرتَقِب لمَنْ يستحقّ أن يتّصل به فيصير له إلهًا، كالأنبياء والأولياء. كما أنَّ العقل مُرتَقِب لمِنْ كملت طبائعه واعتدلت نفسه وأخلاقه أن يحلَ فيه على الكمال، كالفلاسفة. كما أنَّ النفس مُرتَقبة لمِنْ كملت قُواه الطبيعية كمالًا مستعدًّا لفضيلة أزيد، فتحلّ فيه كالحيوان. كما أنَّ الطبيعة مُرتَقبة للمزاج المتعادل في كيفياته لتحلّه فيصير نباتًا.

טו אָמַר הַכּוּזָרִי: אֵלֶּה כְּלָלֵי הַחָכְמָה שֶׁצְרִיכִים לְפֵרוּשׁ וְאֵין זֶה עַתָּה מְקוֹמוֹ, וְאַחַר זֶה אֶשְׁאַל אוֹתְךָ עֲלֵיהֶם בִּמְקוֹם הַחָכְמָה וְהַשְׁלֵם עַתָּה דְבָרֶיךָ בְּסִפּוּר מַעֲלוֹת אֶרֶץ־יִשְׂרָאֵל.

15 قالَ الخَزَرِيُّ: هذه جُمَل عِلم تحتاج إلى تفصيل ليس نحن الآن بسبيله، وسأسألك عنه في موضع العِلم، فَصِلْ كلامك في فضائل "أرض إسرائيل".

טז אָמַר הֶחָבֵר: הָיְתָה מָעֳמֶדֶת לְהַיְשִׁיר כָּל הָעוֹלָם, מוּכֶנֶת לְשִׁבְטֵי בְנֵי יִשְׂרָאֵל מֵעֵת הִפָּרֵד הַלְּשׁוֹנוֹת, כְּמוֹ שֶׁנֶּאֱמַר: בְּהַנְחֵל עֶלְיוֹן גּוֹיִם, וְלֹא נִתְכַּן לְאַבְרָהָם שֶׁיִּדְבֵּק בָּעִנְיָן הָאֱלֹהִי וְשֶׁיִּכְרֹת עִמּוֹ הַבְּרִית אֶלָּא אַחַר שֶׁהָיָה בָּאָרֶץ הַזֹּאת בְּמַעֲמַד בֵּין הַבְּתָרִים. וּמַה תֹּאמַר בַּהֲמוֹן סְגֻלָּה, הָיוּ רְאוּיִם לְהִקָּרֵא עַם ה' בְּאֶרֶץ מְיֻחֶדֶת, נִקְרֵאת נַחֲלַת ה'. וּבְעִתִּים קְבוּעִים מִמֶּנּוּ יִתְבָּרֵךְ לֹא מֵהַסְכָּמָה עֲלֵיהֶם וְלֹא נִלְקָחִים מֵחָכְמַת הַכּוֹכָבִים וְלֹא מִזּוּלָתָהּ, נִקְרְאוּ: מוֹעֲדֵי ה', בִּטְהָרוֹת וַעֲבוֹדוֹת וּדְבָרִים וּמַעֲשִׂים מְשֹׂעָרִים מֵאֶצְלוֹ יִתְבָּרָךְ, נִקְרָאִים: מְלֶאכֶת ה' וַעֲבוֹדַת ה'?

16 قالَ الحَبْرُ: إنّها كانت موقوفة لهداية المعمور مقرّرة لأسباط بني إسرائيل منذ تفرّقت الألسن، كقوله: "حينَ قسَّمَ العليّ للأمم". ولم يصحّ لإبراهيم ليتّصل بأمر إلهيّ، وأن يتعاهد ويتعاقد معه، إلاَّ بعد حصوله في هذه الأرض في مشهد "بين الأَنْصاف". فما ظنُّكَ بجملة صفوة استحقّوا اسم "شعب يهوه"، وفي أرض خاصّة تسمّت "ميراث يهوه"، في أوقات مفروضة من عنده تعالى، لا مُصطَلَحٍ عليها، ولا مأخوذة من علوم النجوم ولا غير ذلك، بل ما يتسمّى "مواعيد يهوه"، مع طهارات وعبادات وكلمات وأفعال مقدّرة من عنده، تتسمّى "مَلَكوتية يهوه" و"خدمة يهوه".

יז אָמַר הַכּוּזָרִי: בַּסֵּדֶר הַזֶּה רָאוּי שֶׁיֵּרָאֶה כְבוֹד ה'.

17 قالَ الخَزَرِيُّ: بهذا الانتظام ينبغي أن يظهر "مجد يهوه".

יח אָמַר הֶחָבֶר: הֲלֹא תִרְאֶה אֵיךְ קִבְּלָה הָאָרֶץ שַׁבָּתוֹת, כְּמוֹ שֶׁאָמַר: שַׁבַּת הָאָרֶץ, וְשָׁבְתָה הָאָרֶץ שַׁבָּת לַייָ, וְלֹא נָתַן רְשׁוּת לְמָכְרָהּ לִצְמִיתוּת, כְּמוֹ שֶׁאָמַר: וְהָאָרֶץ לֹא תִמָּכֵר לִצְמִיתֻת כִּי־לִי הָאָרֶץ. וְדַע, כִּי שָׁבְּתוֹת ה' וּמוֹעֲדֵי ה' אָמְנָם הֵם תְּלוּיִים בְּנַחֲלַת ה'.

18 قالَ الحَبْرُ: أَلَم ترَ كيف التزمت الأرض أسباتًا، كما قال: "سبتُ الأرض"، و"سبَتَتِ الأرض سبتًا ليهوه"، ولا يُباح تبايعها بتاتًا، كقوله: "لأَنَّ لِيَ الأَرضَ"، واعلم أنَّ "مواعيد يهوه" و"سبوتَ يهوه" إنّما تتعلّق بـ"ميراث يهوه".

יט אָמַר הַכּוּזָרִי: הֲלֹא תְחִלַּת קְבִיעוּת הַיָּמִים מִן הַצִּין מִפְּנֵי שֶׁהוּא תְחִלַּת הַמִּזְרָח לַיִּשּׁוּב.

19 قالَ الخَزَرِيُّ: أليس الأيام مفروضة الابتداء من الصين لأنّها أوّل المشرق للمعمورة.

כ אָמַר הֶחָבֶר: וַהֲלֹא הַתְחָלַת הַשַּׁבָּת אֵינָהּ כִּי אִם מִסִּינַי וּמֵאָלוּשׁ קֹדֶם לָכֶן, שֶׁיָּרַד הַמָּן בּוֹ תְחִלָּה וְאֵין הַשַּׁבָּת נִכְנָס אֶלָּא עַל מִי שֶׁבָּא עָלָיו הַשֶּׁמֶשׁ אַחַר סִינַי אֶל הַמַּדְרֵגָה עַד אַחֲרִית הַמַּעֲרָב, וְאַחַר כָּךְ עַד אֲשֶׁר תַּחַת לָאָרֶץ, וְאַחַר כָּךְ עַד הַצִּין אֲשֶׁר הוּא מִזְרַח הַיִּשּׁוּב. וְיִקָּרֵא הַשַּׁבָּת לְצִין אַחַר אֶרֶץ יִשְׂרָאֵל בִּשְׁמוֹנֶה עֶשְׂרֵה שָׁעוֹת, מִפְּנֵי שֶׁאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל בָּאֶמְצַע לַיִּשּׁוּב, וְכַאֲשֶׁר בָּא הַשֶּׁמֶשׁ לְאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל הוּא חֱצִי הַלַּיְלָה לְצִין, וַחֲצִי הַיּוֹם לְאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל הוּא בּוֹא הַשֶּׁמֶשׁ לְצִין. וְזֶה הוּא סוֹד הַקְּבִיעוּת אֲשֶׁר הוּא נִבְנָה עַל שְׁמוֹנֶה עֶשְׂרֵה שָׁעוֹת, כְּמוֹ שֶׁאָמְרוּ: נוֹלַד קֹדֶם חֲצוֹת בְּיָדוּעַ שֶׁנִּרְאֶה סָמוּךְ לִשְׁקִיעַת הַחַמָּה, וְהַכַּוָּנָה הִיא לְאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל שֶׁהִיא מְקוֹם הַתּוֹרָה, וְהוּא הַמָּקוֹם שֶׁהוּרַד בּוֹ אָדָם מִגַּן עֵדֶן בְּלֵיל שַׁבָּת, וּמִמֶּנּוּ תְחִלַּת הַמִּנְיָן סָמוּךְ לְשֵׁשֶׁת יְמֵי בְרֵאשִׁית, וְהִתְחִיל אָדָם לִקְרֹא שֵׁם לַיָּמִים, וְכָל אֲשֶׁר נוֹשְׁבָה הָאָרֶץ וְרַבּוּ בְנֵי אָדָם הָיוּ סוֹפְרִים הַיָּמִים כַּאֲשֶׁר יָסַד אוֹתָם אָדָם, וְעַל כֵּן לֹא יֵחָלְקוּ בְּנֵי אָדָם בְּשִׁבְעַת יְמֵי הַשָּׁבוּעַ, שֶׁהַתְחָלָתָם מֵחֲצוֹת יוֹם, סוֹף הַיִּשּׁוּב בַּמַּעֲרָב וְהוּא בוֹא הַשֶּׁמֶשׁ בְּאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל, וּבוֹ נִבְרָא הָאוֹר הָרִאשׁוֹן וְאַחַר כָּךְ הַשֶּׁמֶשׁ, מִפְּנֵי שֶׁהָיָה אוֹר וּבָא לְעִתּוֹ וְהָיָה לַיְלָה לַיִּשּׁוּב וְהָלַךְ הַסֵּדֶר לְהַקְדִּים הַלַּיְלָה עַל הַיּוֹם, כְּמוֹ שֶׁאָמַר: וַיְהִי־עֶרֶב וַיְהִי־בֹקֶר, וְכֵן הִזְהִירָה הַתּוֹרָה: מֵעֶרֶב עַד־עֶרֶב תִּשְׁבְּתוּ שַׁבַּתְּכֶם. וְאַל תִּטְעַן עָלַי בְּאֶלֶּה הַתּוֹכְנִים הַמַּבִּיטִים גּוֹנְבֵי הַחָכְמָה. וְלֹא הָיְתָה כַוָּנָתָם לִגְנֹב אֲבָל מָצְאוּ הַחָכְמוֹת מְסֻפָּקוֹת מֵעֵת שֶׁנִּפְסְקָה הַנְּבוּאָה וְהִתְחַכְּמוּ מִשִּׂכְלָם וְחִבְּרוּ חִבּוּרִים אֲשֶׁר נָתְנָה סְבָרָתָם, וּמִכְּלָל זֶה שֶׁשָּׂמוּ הַצִּין תְּחִלָּה לַיָּמִים בְּהֶפֶךְ הַתּוֹרָה, אֲבָל לֹא בְּהֵפֶךְ גָּמוּר מִפְּנֵי שֶׁהֵם מַסְכִּימִים עִם אַנְשֵׁי הַתּוֹרָה בְּהַתְחָלַת הַיּוֹם שֶׁהוּא מֵהַצִּין, אַךְ הַמַּחֲלֹקֶת שֶׁבֵּינֵינוּ וּבֵינָם בְּהַקְדִּימֵנוּ הַלַּיְלָה עַל הַיּוֹם. וְצָרִיךְ שֶׁתִּהְיֶינָה הַשְּׁמוֹנֶה עֶשְׂרֵה שָׁעוֹת עִקָּר בִּקְרִיאַת יְמֵי הַשָּׁבוּעַ, מִפְּנֵי שֶׁאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל שֶׁהִיא מְקוֹם הַתְחָלָה לִקְרִיאַת שְׁמוֹת הַיָּמִים, בִּינָהּ וּבֵין הַשֶּׁמֶשׁ, בְּעֵת תְּחִלַּת הַקְּרִיאָה בְשֵׁם, שֵׁשׁ שָׁעוֹת, וְאֵינֶנּוּ זָז לְהַתְמִיד שֵׁם הַשַּׁבָּת, עַל הַדִּמְיוֹן, עַל תְּחִלַּת הַיּוֹם אֲשֶׁר הִתְחִילָה הַשֶּׁמֶשׁ לְסַבֵּב מִסּוֹף הַמַּעֲרָב, וְרָאָה אוֹתָהּ אָדָם שׁוֹקַעַת וְהוּא בְאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל וְקָרָא תְּחִלַּת הַשַּׁבָּת, עַד שֶׁהִגִּיעָה אֶל עֻמַּת רֹאשׁוֹ אַחַר שְׁמוֹנֶה עֶשְׂרֶה שָׁעוֹת וְהָיְתָה עֶרֶב לִתְחִלַּת הַצִּין, וְנִקְרָא שָׁם תְּחִלַּת הַשַּׁבָּת, וְהָיָה סוֹף גִּדְרֵי הַקְּרִיאָה מִפְּנֵי שֶׁמַּה שֶּׁיֵשׁ אַחֲרָיו אָמְנָם נִקְרָא כְּשֶׁהוּא מִזְרָח לַמָּקוֹם שֶׁמִּמֶּנּוּ מַתְחִילִים הַיָּמִים, וְאֵין לְהִמָּלֵט מִמָּקוֹם מִשְׁתַּתֵּף תִהְיֶה תְחִלַּת מִזְרָחוֹ וְאַחֲרִית מַעֲרָבוֹ, וְהוּא לְאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל תְּחִלַּת הַיִּשּׁוּב. וְאֵין זֶה בְּדִין הַתּוֹרָה לְבַד אֲבָל בְּדִין הַטֶּבַע גַּם כֵּן, כִּי לֹא יִתָּכֵן שֶׁיִּהְיוּ הַיָּמִים הַשָּׁבוּעִיִּים נִקְרָאִים בְּשֵׁם אֶחָד בְּעַצְמוֹ לַיִּשּׁוּב כֻּלּוֹ אֶלָּא אִם נִקְבַּע מָקוֹם שֶׁיִּהְיֶה תְּחִלָּה לַקְּרִיאָה, וּמָקוֹם מִתְקָרֵב, שֶׁלֹא יִהְיֶה קְצָתוֹ מִזְרָח לִקְצָתוֹ, אֲבָל קְצָתוֹ מִזְרָח גָּמוּר וּקְצָתוֹ מַעֲרָב גָּמוּר. וְאִם לָאו לֹא תִשְׁלַם לַיָּמִים קְרִיאַת שֵׁם יָדוּעַ, מִפְּנֵי שֶׁכָּל מָקוֹם מִסִּבּוּב אֶמְצַע הָאָרֶץ מִזְרָח וּמַעֲרָב יָחַד, וְתִהְיֶה הַצִּין מִזְרָח לְאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל וּמַעֲרָב לְתַחְתִּית הָאָרֶץ, וְתַחְתִּית הָאָרֶץ מִזְרָח לְצִין וּמַעֲרָב לְמַעֲרָב, וְהַמַּעֲרָב מִזְרָח לְתַחְתִּית הָאָרֶץ וּמַעֲרָב לְאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל. וְאֵין מִזְרָח וְאֵין מַעֲרָב וְלֹא תְחִלָּה וְלֹא סוֹף וְלֹא שֵׁמוֹת יְדוּעִים לַיָּמִים, וְהַמְסַדֵּר הַנִּזְכַּר נָתַן שֵׁמוֹת יְדוּעִים לַיָּמִים מֵאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל, אַךְ לִקְרִיאַת הַשֵּׁם רֹחַב עַל כָּל פָּנִים מִפְּנֵי שֶׁלֹּא יִתָּכֵן לִזְכֹּר מְקוֹמוֹת כָּל נְקֻדָּה וּנְקֻדָּה מֵהָאָרֶץ, כִּי בִירוּשָׁלַיִם עַצְמָהּ מִזְרָחִים וּמַעֲרָבִים רַבִּים, וְשֶׁמִזְרָח צִיּוֹן דֶּרֶךְ מָשָׁל אֵינֶנּוּ מִזְרָח בֵּית הַמִּקְדָּשׁ וְעִגּוּלֵי אָפְקֵיהֶם מְשֻׁנִּים עַל דֶּרֶךְ הָאֱמֶת אֲשֶׁר לֹא יַשִּׂיגוּם הַחוּשִׁים, כָּל שֶׁכֵּן דַּמֶּשֶׂק מִירוּשָׁלַיִם, וְאִי אֶפְשָׁר שֶׁלֹּא נֹאמַר שֶׁשַּׁבָּת דַּמֶּשֶּׂק קֹדֶם שַׁבָּת יְרוּשָלַיִם וְשַׁבָּת יְרוּשָׁלַיִם קֹדֶם שַׁבָּת מִצְרַיִם, וְעַל כָּל פָּנִים נוֹדֶה בָּרֹחַב. וְהָרֹחַב אֲשֶׁר נֶחֱלָקִים בּוֹ הַקְּטָרִים בִּקְרִיאַת יוֹם בְּעַצְמוֹ הוּא י"ח שָׁעוֹת לֹא פָּחוֹת וְלֹא יוֹתֵר, קוֹרְאִים אַנְשֵׁי הַקֹּטֶר הַזֶּה שַׁבָּת, וּכְבָר יָצְאוּ אַנְשֵׁי קֹטֶר אַחֵר מִן הַשַּׁבָּת קֹטֶר אַחַר קֹטֶר עַד שֶׁתִּשְׁלַמְנָה שְׁמוֹנֶה עֶשְׂרֵה שָׁעוֹת מִן הָעֵת שֶׁהִתְחִילָה בוֹ קְרִיאַת הַשַּׁבָּת, עַד שֶׁתִּהְיֶה הַשֶּׁמֶשׁ לְעֻמַּת רֹאשׁ אֶרֶץ יִשְׂרָאֵל, וְתִסְתַּלֵּק הַקְּרִיאָה מֵהַיּוֹם הַהוּא וְלֹא יִשָּׁאֵר אָדָם שֶׁיִּקְרָא הַיּוֹם הַהוּא, אֲבָל מַתְחִיל בִּקְרִיאַת שֵׁם שֶׁאַחֲרָיו, וְעַל כֵּן אָמְרוּ: "נוֹלַד קֹדֶם חֲצוֹת בְּיָדוּעַ שֶׁנִּרְאֶה סָמוּךְ לִשְׁקִיעַת הַחַמָּה", כְּאִלּוּ אָמַר: נוֹלַד קֹדֶם חֲצוֹת יוֹם שַׁבָּת בִּירוּשָׁלַיִם בְּיָדוּעַ שֶׁנִּרְאֶה בְיוֹם שַׁבָּת סָמוּךְ לִשְׁקִיעַת הַחַמָּה, וְהוּא שֶׁשֵּׁם יוֹם הַשַּׁבָּת הִתְמִיד שְׁמֹנֶה עֶשְׂרֵה שָׁעוֹת אַחֲרֵי שֶׁנִּפְסְקָה קְרִיאַת מְקוֹם הַהַתְחָלָה עַד שֶׁשָּׁבָה הַשֶּׁמֶשׁ לְעֻמַּת רֹאשׁ אֶרֶץ יִשְׂרָאֵל אַחַר יוֹם וָלָיְלָה, וְהִתְחַיֵּב לְהֵרָאוֹת הַיָּרֵחַ לְמִי שֶׁהָיָה בִתְחִלַּת הַצִּין בְּשַׁבָּת בָּעֶרֶב, וְהִסְכִּים עִם מַה שֶׁאָמְרוּ רַבּוֹתֵינוּ" שֶׁצָּרִיךְ שֶׁיִּהְיֶה לַיְלָה וְיוֹם מִן הַחֹדֶשׁ". וּכְבָר נִסְתַּלֵּק שֵׁם הַשַּׁבָּת מִן הַיִּשּׁוּב וְהִתְחִיל יוֹם רִאשׁוֹן, אַף עַל פִּי שֶׁיּוֹשְׁבֵי אֶרֶץ יִשְׂרָאֵל יָצְאוּ מִשֵּׁם יוֹם הַשַּׁבָּת וְשָׁבוּ בְתוֹךְ יוֹם רִאשׁוֹן, כִּי אָמְנָם הַכַּוָּנָה הַשֵּׁם הַשָּבוּעִי הַפּוֹשֵׁט בְּכָל הַיִּשּׁוּב, שֶׁיֵּאָמֵר לְמִי שֶׁהָיָה בְצִין וּלְמִי שֶׁהָיָה בַמַּעֲרָב בְּאֵיזֶה יוֹם קְבַעְתֶּם רֹאשׁ הַשָּׁנָה, וְאָמְרוּ יוֹם הַשַּׁבָּת עַל הַדִּמְיוֹן, אַף עַל פִּי שֶׁאֶחָד מֵהֶם כְּבָר הָיָה יוֹצֵא מֵהַמּוֹעֵד כְּשֶׁהָיָה הָאֶחָד בַּמּוֹעֵד, מְקוֹמוֹתָם מֵאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל, אֲבָל בִּקְרִיאַת יְמֵי הַשָּׁבוּעַ הָיָה לָהֶם הַמּוֹעֵד בְּיוֹם אֶחָד בְּעַצְמוֹ. וְהִנֵּה יְדִיעַת שַׁבְּתוֹת ה' וּמוֹעֲדֵי ה' תְּלוּיָה בָּאָרֶץ שֶׁהִיא נַחֲלַת ה', עִם מַה שֶּׁקְּרָאתוֹ, מֵאֲשֶׁר נִקְרֵאת הַר קָדְשׁוֹ וַהֲדוֹם רַגְלָיו וְשַׁעַר הַשָּׁמַיִם וּכִי מִצִּיּוֹן תֵּצֵא תּוֹרָה, וּמַה שֶּׁהָיָה מִזְּרִיזוּת הָאָבוֹת לָדוּר בָּהּ וְהִיא בִידֵי עוֹבְדֵי עֲבוֹדָה זָרָה, וְהִכָּסְפָם לָהּ וְהַעֲלוֹתָם עַצְמוֹתָם אֵלֶיהָ כְּיַעֲקֹב וְיוֹסֵף, וּתְחִנַּת מֹשֶׁה לִרְאוֹתָהּ, וְנִמְנְעָה מִמֶּנּוּ וְהָיָה קֶצֶף, וְהָרְאֲתָה לוֹ מֵרֹאשׁ הַפִּסְגָּה וְהָיָה חֶסֶד, וּמַה שֶּׁהָיָה מִבַּקָּשַׁת הָאֻמּוֹת פָּרַס וְהֹדּוּ וְיָוָן וְזוּלָתָם לְהַקְרִיב עֲלֵיהֶם וּלְהִתְפַּלֵּל בַּעֲדָם בַּבַּיִת הַהוּא הַנִּכְבָּד, וּמַה שֶּׁהוֹצִיאוּ מָמוֹנָם עַל הַמָּקוֹם הַהוּא, וְאִם הָיוּ מַחֲזִיקִים בְּחֻקִּים אֲחֵרִים, מִפְּנֵי שֶׁלֹא קִבֵּל אוֹתָם הַנִּמּוּס הָאֲמִתִּי, וּמַה שֶּׁהֵם מְרוֹמְמִים אוֹתוֹ עַתָּה עִם הֵעָדֵר הֵרָאוֹת הַשְּׁכִינָה עָלָיו וְשֶׁכָּל הָאֻמּוֹת חוֹגְגִים אֵלָיו וּמִתְאַוִּים לוֹ זוּלָתֵנוּ מִפְּנֵי גָלוּתֵנוּ וְלַחֲצֵנוּ, וּמִמַּה שֶּׁזָכְרוּ רַבּוֹתֵינוּ מִמַּעֲלָתָהּ, יֶאֱרַךְ סִפּוּרוֹ.

20 قالَ الحَبْرُ: هل ابتُدِئ السبت إلاَّ "من سيناء"، ومن "ألوش" قَبْلَهُ، حيث نزل المَنّ أوّلًا، وإلاَّ فهل يدخل السبت إلاَّ على من غابت له الشمس بعد "سيناء" على تدريج إلى آخر الغرب، ثمّ إلى ما تحت الأرض، ثمّ إلى الصين الذي هو شرق المعمورة. فيسمَّى السبت للصين بعد "أرض إسرائيل" ثماني عشرة ساعة، إذ الشام كالوسط للمعمورة، فغروب الشمس للشأم هو نصف الليل للصين، ونصف النهار للشأم هو غروب الشمس للصين. وهذا هو سرّ "التثبيتات" التي هي مبنية على ثماني عشرة "ساعة"، كقولهم: "إذا وُلِدَ [القمر] قبل المنتصف نعلم يقينًا أننا سنراه مع مغيب الشمس". والقصد به الشام موضع الشريعة، وهو الموضع الذي فيه أُنزل "آدم من جنة عدن" في ليلة السبت، ومنه ابتداء التأريخ "مع انتهاء ستة أيام التكوين"، وابتدأ آدم يسمّي الأيام. فكُلَّ ما عمرت الأرض واتّصل بنو آدم كان عَدُّهُم للأيام على ما أصَّلَه آدم.ولذلك، لم يختلف الناس في السبعة الأيام الجُمعية. فلا تعارضني بهؤلاء الذين ابتدأوها من وسط نهار آخر المعمورة في الغرب، وهو مغيب الشمس لـ"أرض إسرائيل"، وفيه خُلق النور الأوّل ثمّ الشمس، لأنّه كان نورًا وغاب لحينه وصار ليلًا للمعمورة، واتّصل النظام بتقدّم الليل على النهار، كقوله: "وكان مساءٌ وكان صباحٌ". وكذلك وردت الشريعة من "المساء إلى المساء".ولا تعارضني بهؤلاء المحدثين الراصدين سُرّاق العلم. ولم يقصدوا السرقة، لكنّهم وجدوا علومًا مشكوكة مذ طَمْس عين النبوّة، فتحكّموا وتعقّلوا ووضعوا أوضاعًا بحسب ما أعطاهم قياسهم. ومن جملة ذلك أن جعلوا الصين مبتدأ للأيام ضدًّا للشريعة، لكن ليس بضدّ تامّ، إذ يتّفقون مع أهل الشريعة في مبتدأ النهار أنّه من الصين. وإنّما الخلاف بيننا وبينهم في تقديمنا الليل قبل النهار. فيجب أن تكون الثماني عشرة ساعة أصلًا في تسمية اليوم الجُمعيّ، لأنّ الشام، الذي هو موضع ابتداء لتسمية الأيام، بينه وبين الشمس، في وقت ابتداء التسمية، ستّ ساعات. فلا يزال يستمرّ اسم السبت، مثلًا على أوّل اليوم الذي ابتدأت الشمس الدوران من آخر الغرب، ورَآها آدم غاربة وهو في الشام وسمّى أوّل السبت، حتّى وصلت إلى سمت رأسه بعد ثماني عشرة ساعة وصار غربًا لأوّل الصين، وسُمّي هناك أيضًا أوّل السبت، وكان آخر حدود التسمية، لأنّ ما بعده إنّما يتسمّى بأنّه شرق لمكان المُبتدأِ للأيام، ولا بُدّ من موضع مشترك يكون آخر غربه وأوّل شرقه وهو لـ"أرض إسرائيل" أوّل المعمورة. وليس هذا بحكم الشريعة فقط، لكن بحكم الطبيعة أيضًا.فإِنّه لا يمكن أن تكون الأيام الجُمعية مسمّاة تسمية واحدة بعينها للمعمورة كلّها إلاّ بأن نفرض موضعًا يكون مبدأ للتسمية، وموضعًا مقاربًا، لا أن يكون بعضه شرقًا لبعض، بل بعضه شرقًا محضًا وبعضه غربًا محضًا. وإلاّ فلا يتمّ للأيام تسمية محصّلة، إذ كلّ موضع من دائرة وسط الأرض مَشارق ومَغارب معًا، فتصير الصين شرقًا للشأم وغربًا لأسفل الأرض، وأسفل الأرض شرقًا للصين وغربًا للغرب، والغرب شرقًا لأسفل الأرض وغربًا للشأم. فلا شرق ولا غرب ولا ابتداء ولا انتهاء ولا أسماء محصّلة للأيام.فالنظام المذكور أعطى أسماء محصّلة للأيام من أرض الشام، لكن للتسمية عَرْض على كلّ حال، إذ لا يمكن تحصيل الآفاق نقطةً نقطةً من الأرض، فإنَّ في يروشلم بعينها مشارق ومغارب كثيرة، وإنّ مشرق "صهيون" مثلًا غير مشرق "بيت المقدس"، ودوائر آفاقها مختلفة بالحقيقة التي لا تدركها الحواسّ، فضلًا عن دمشق من يروشلم، فلا بدّ من القول بأنَّ سبت دمشق قبل سبت يروشلم وسبت يروشلم قبل سبت مصر، فلا بُدّ من الإقرار بالعَرْض.فالعَرْض الذي تختلف فيه الأقطار في تسمية يوم بعينه هي ثماني عشرة ساعة لا أكثر ولا أقلّ، يسمّي أهل هذا القطر سبتًا، وقد خرج أهل قطر آخر عن السبت، القطر بعد القطر حتّى تتمّ ثماني عشرة ساعة من الوقت الذي ابتدأت فيه تسمية السبت، حين تصير الشمس على سمت الشام، وتكفّ التسمية عن ذلك اليوم وليس يبقى أحد ممّن يسمّي ذلك اليوم، لكن يُبتدأ بتسمية اليوم الذي يليه، فلهذا قيل: "إذا وُلِدَ [القمر] قبل المنتصف نعلم يقينًا أننا سنراه مع مغيب الشمس"، كأنّه قال: "إذا وُلِدَ [القمر] قبل منتصف يوم السبت في يروشلم نعلم يقينًا أننا سنراه يوم السبت مع مغيب الشمس". وذاك أنّ اسم "يوم السبت" استمرّ الثماني عشرة ساعة بعد انفصال تسمية موضع الابتداء، حتّى عادت الشمس إلى سمت الشام بعد يوم وليلة. ووجب ظهور الهلال لمَن كان في أوّل الصين في عشيّة يوم السبت، واتّفق مع قولهم: "ضرورة أن يكون [في ولادة القمر] ليلة ونهار للقمر الجديد". وقد ارتفع اسم السبت عن المعمورة وابتدأ اسم الأحد، وعلى أنَّ الشام قد خرجت عن اسم السبت وصارت في وسط يوم الأحد، فإنّما الغرض الاسم الجُمعيّ الشائع في المعمورة، ليقال لمن في الصين ولمن في الغرب في أيّ يوم عيّدتم "رأس السنة"، فيقولون السبت مثلًا، وعلى أنَّ أحدهما قد كان خرج عن العيد إذ كان في العيد الآخَرُ، بإضافة مواضعها إلى الشام.وأمّا بتسمية الأيام الجُمعية فقد عيَّدا في يوم واحد بعينه. فقد تعلّق علم "سبوت يهوه" و"مواعيد يهوه" بالأرض، التي هي "ميراث يهوه"، إلى ما قد قرأتَه، من تسميتها "جبل قُدسِهِ" و"موطئِ قدميهِ" و"باب السَّمَاءِ" "لأنه من صهيون تخرج التوراة". وما كان من حرص الآباء على سُكْناهم فيها وهي بأيدي "عبدة آلهة غريبة"، وشوقهم إليها وحمل عظامهم إليها، مثل يعقوب ويوسف. ورغبة موسى في رؤيتها ومُنع من ذلك، فكان حرْمانًا، ثمّ عُرضت عليه من "رأس التلّ" فكان امتنانًا. وما كان من رغبة الأمم من فارس والهند ويونان وغيرهم أن يقرَّب عنهم ويُدعَى لهم في ذلك البيت المعظَّم، وما بذلوا من أموالهم على ذلك المكان، وإنْ اعتقدوا نواميس أُخر، لمّا لم يقبلهم الناموس الحقّ، وما لها اليوم من التعظيم على عدم السكينة الظاهرة عنها. وأنَّ جميع القبائل يحجّ إليها ويحرص عليها حاشانا لتعذيرنا وتعذيبنا، وما ذكر الأحبار من فضلها ممّا يطول.

כא אָמַר הַכּוּזָרִי: הַשְׁמִיעֵנִי קְצָת מַה שֶּׁיִּזְדַמֵּן לְךָ מִדִּבְרֵיהֶם.

21 قالَ الخَزَرِيُّ: اسمعني من ذلك ما حضرك من نُكَتها.

כב אָמַר הֶחָבֵר: מִמַּה שֶׁאָמְרוּ בְעִנְיָן זֶה: הַכֹּל מַעֲלִין לְאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל וְאֵין הַכּלֹ מוֹרִידִין, וְדָנוּ הָאִשָּׁה שֶׁאֵינָהּ רוֹצָה לַעֲלוֹת עִם בַּעְלָהּ לְאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל שֶׁתֵּצֵא שֶׁלֹּא בִכְתֻבָּה, וְהָפְכּוֹ – כַּאֲשֶׁר הָאִישׁ אֵינוֹ רוֹצֶה לַעֲלוֹת עִם אִשְׁתּוֹ לְאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל שֶׁיּוֹצִיא וְיִתֵּן כְּתֻבָּה, וְאָמְרוּ: "לְעוֹלָם יָדוּר אָדָם בְּאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל אֲפִלּוּ בְעִיר שֶׁרֻבָּהּ גוֹיִים וְאַל יָדוּר בְּחוּצָה לָאָרֶץ אֲפִלּוּ בְעִיר שֶׁרֻבָּהּ יִשְׂרָאֵל, שֶׁכָּל הַדָּר בְּאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל דּוֹמֶה לְמִי שֶׁיֶּשׁ לוֹ אֱלוֹהַּ, וְכָל הַדָּר בְּחוּצָה לָאָרֶץ דּוֹמֶה לְמִי שֶׁאֵין לוֹ אֱלוֹהַּ". וְכֵן בְּדָוִד הוּא אוֹמֵר: "כִּי־גֵרְשׁוּנִי הַיּוֹם מֵהִסְתַּפֵּחַ בְּנַחֲלַת יְיָ לֵאמֹר לֵךְ עֲבֹד אֱלֹהִים אֲחֵרִים", לוֹמַר לְךָ שֶׁכָּל הַדָּר בְּחוּצָה לָאָרֶץ כְּאִלּוּ עוֹבֵד אֱלֹהִים אֲחֵרִים. וּכְבָר שָׂמוּ לְאֶרֶץ מִצְרַיִם מַעֲלָה עַל שְׁאָר הָאֲרָצוֹת הָאֲחֵרוֹת, וְשָׁפְטוּ עַל זוּלָתָהּ מִקַּל וָחֹמֶר וְאָמְרוּ: "וּמַה מִצְרַיִם שֶׁנִּכְרְתָה עָלֶיהָ בְּרִית אָסוּר, שְׁאָר אֲרָצוֹת לֹא כָּל שֶׁכֵּן", וְאָמְרוּ: "כָּל הַקָּבוּר בְּאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל כְּאִלּוּ קָבוּר תַּחַת הַמִּזְבֵּחַ", וּמְשַׁבְּחִים מִי שֶׁמֵּת בָּהּ יוֹתֵר מִמִּי שֶׁנָּשׂוּא אֵלֶיהָ מֵת, מִמַּה שֶׁאָמְרוּ: "אֵינוֹ דוֹמֶה קוֹלַטְתֹּו מֵחַיִּים לְקוֹלַטְתּוֹ אַחַר מִיתָה". אֲבָל אָמְרוּ בְּמִי שֶׁהָיָה יָכוֹל לָדוּר בָּהּ וְלֹא דָר בָּהּ וְצִוָּה לָשֵׂאת אוֹתוֹ אֵלֶיהָ לְאַחַר מוֹתוֹ: "בְּחַיֵּיכֶם –וְנַחֲלָתִי שַׂמְתֶּם לְתוֹעֵבָה, וּבְמִיתַתְכֶם – וַתָּבֹאוּ וַתְּטַמְּאוּ אֶת אַרְצִי". וְהָיָה מֵהַקְפָּדַת רַבִּי חֲנִינָא כַּאֲשֶׁר שָׁאֲלוּ אוֹתוֹ אִם מֻתָּר שֶׁיֵּלֵךְ פְּלוֹנִי לְחוּצָה לָאָרֶץ לְיַבֵּם אֵשֶׁת אָחִיו, שֶׁאָמַר: "אָחִיך נָשָׂא גוֹיָה וָמֵת, בָּרוּךְ הַמָּקוֹם שֶׁהֲרָגוֹ! וְהוּא יֵרֵד אַחֲרָיו?". וְשֶׁאָסְרוּ מְכִירַת קַרְקַע לְנָכְרִי, וְשֶׁאָסְרוּ מְכִירַת קוֹרוֹת הַבַּיִּת, וּלְהַנִּיחוֹ חָרֵב וְשֶׁאָמְרוּ: "אֵין דָנִין דִּינֵי קְנָסוֹת אֶלָּא בְאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל" וְשֶׁלֹּא יֵצֵא הָעֶבֶד לְחוּצָה לָאָרֶץ, וְזוּלַת זֶה הַרְבֵּה. וְעוֹד אָמְרוּ: "אַוִּירָא דְאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל מַחְכִּים". וּמֵאַהֲבָתָם אוֹתָהּ אָמְרוּ: "כָּל הַמְהַלֵּךְ אַרְבַּע אַמּוֹת בְּאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל מֻבְטָח לוֹ שֶׁהוּא בֶן הָעוֹלָם הַבָּא". וְאָמַר רַבִּי זֵירָא לַמִּין שֶׁרָצָה לַעֲבֹר עִמּוֹ בַנָּהָר בְּלִי מְקוֹם מַעֲבָר, מִתַּאֲוָתוֹ לַעֲבֹר לְאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל: "דֻּכְּתָא דְמֹשֶׁה וְאַהֲרֹן לָא זְכוֹ לֵיהּ מִי יֵימַר דְּזָכֵינָא לֵיהּ".

22 قالَ الحَبْرُ: من ذلك قولهم: "يصعد الجميع إلى أرض إسرائيل ولا يخرج جميعهم منها". وحكمهم على المرأة إذا أبت عن المسير مع زوجها "إلى أرض إسرائيل لا تحصل على عقد الزواج". وبعكس ذلك، إذا أبى الرجل المسير مع الامْرَأَة "إلى أرض إسرائيل يمنحها عقد الزواج". وقولهم: "يقيم الشخص في أرض إسرائيل، وإنْ كان في مدينة أكثر سكّانها من الأقوام، ولا يقيم خارج البلاد، وإنْ كان في مدينة أكثر سكّانها من بني إسرائيل. وذلك لأنَّ كلّ مَنْ يقيم في أرض إسرائيل كالذي عنده إله، وكل من يقيم خارج البلاد كأنّ لا إله له. كذلك يقول في داود: إنهم طردوني اليوم من أن ألتحق بميراث يهوه وبهذا يجعلونني أعبد إلوهيم (آلهة) أخرى. ويعني ذلك أنّ كلّ من يقيم خارج البلاد كالذي يعبد إلوهيم (آلهة) غريبة".وقد جعلوا لمصر فضيلة على سائر البلاد وحكموا على سائر البلاد "[اعتمادًا على قياس] من باب أولى"، وقالوا: "ومن مِصر الداخلة في العهد، ممنوع، فكيف على بقية البلاد الأخرى". ومن قولهم: "كلّ مَنْ يُدفن في أرض إسرائيل كالمدفون تحت قدمي المذبح". ويحمدون من مات فيها أكثر ممّن حُمل إليها ميّتًا، لقولهم: "لا [يستوي] إيطانه وهو حيّ مع إيطانه وهو ميّت". بل قالوا في مَنْ كان يُمكنه سُكْناها ولا يَسكنها ثمّ أَمَرَ أن يُحمَل إليها بعد موته: "بحياتكم جعلتم ميراثي رجسًا، وبمماتكم تأتون وتنجّسون أرضي". وبلغ من حرج "الحبر" حنانيا إذ سُئِلَ هل يجوز لفلان أن يمضي "إلى خارج البلاد ويتزوّج من" زوجة أخيه أن قال: "أخوه تزوّج من غير يهودية وحمدًا للمكان الذي قتله، هو يرد على أثرهِ".ومن تحريمهم بيع عقار للغريب، وتحريمهم بيع نِقْضِ الدار وتركها خرابة. وما يتعلّق من قولهم: "يُمنع العمل بأحكام الجزاءات إلاّ في أرض إسرائيل". وألاّ يخرج العبد إلى خارج البلاد، وغير ذلك كثير. وقولهم: "هواء أرض إسرائيل يُحْكِمُ". ومِن تحبيبهم الأرض قالوا: "كلّ مَنْ يخطو أربع أذرع في أرض إسرائيل تُضمنُ له الحياةُ الآخرة". قال "الحبر" زيرا للمين المعترض عليه اقتحامه جواز الوادي في غير مخاضة، حرصًا على الجواز "لأرض إسرائيل، المكان الذي لم يَفُز موسى وهارون به، فكيف يمكن فوزي [أنا] به؟".

כג אָמַר הַכּוּזָרִי: אִם כֵּן אַתָּה מְקַצֵּר בְּחוֹבַת תּוֹרָתְךָ, שֶׁאֵין אַתָּה מֵשִׂים מְגַמָּתְךָ הַמָּקוֹם הַזֶּה וּתְשִׂימֶנּוּ בֵּית חַיֶּיךָ וּמוֹתֶךָ, וְאַתָּה אוֹמֵר: "רַחֵם עַל צִיּוֹן כִּי הִיא בֵית חַיֵּינוּ", וְתַאֲמִין כִּי הַשְּׁכִינָה שָׁבָה אֵלָיו, וְאִלּוּ לֹא הָיָה לָהּ מַעֲלָה אֶלָּא הַתְמָדַת הַשְּׁכִינָה בָהּ בְּאֹרֶךְ תְּשַׁע מֵאוֹת שָׁנָה הָיָה מִן הַדִּין שֶׁתִּכָּסַפְנָה הַנְּפָשׁוֹת הַיְקָרוֹת לָהּ וְתִזַּכְנָה בָהּ, כַּאֲשֶׁר יִקְרֶה אוֹתָנוּ בִמְקוֹמוֹת הַנְּבִיאִים וְהַחֲסִידִים, כָּל שֶׁכֵּן הִיא שֶׁהִיא שַׁעַר הַשָּׁמַיִם. וּכְבָר הִסְכִּימוּ כָל הָאֻמּוֹת עַל זֶה. הַנּוֹצְרִים אוֹמְרִים, שֶׁהַנְּפָשׁוֹת נִקְבָּצוֹת אֵלֶיהָ וּמִמֶּנָּה מַעֲלִין אוֹתָן אֶל הַשָּׁמַיִם, וְהַיִּשְׁמְעֵאלִים אוֹמְרִים, כִּי הִיא מְקוֹם עֲלִיַּת הַנְּבִיאִים אֶל הַשָּׁמַיִם, וְשֶׁהִיא מְקוֹם מַעֲמַד יוֹם הַדִּין, וְהוּא לְכָל מָקוֹם כַּוָּנָה וָחָג. אֲנִי רוֹאֶה, שֶׁהִשְׁתַּחֲוָיָתְךָ וּכְרִיָעְתָך נֶגְדָּה חֹנֶף, אוֹ מִנְהָג מִבִּלְתִּי כַוָּנָה, וּכְבָר הָיוּ אֲבוֹתֵיכֶם הָרִאשׁוֹנִים בּוֹחֲרִים לָדוּר בָּהּ יוֹתֵר מִכָּל מְקוֹמוֹת מוֹלַדְתָּם, וּבוֹחֲרִים הַגֵּרוּת בָּהּ יוֹתֵר מִשֶּׁיִּהְיוּ אֶזְרָחִים בִּמְקוֹמוֹתָם. כָּל זֶה עִם שֶׁלֹּא הָיְתָה בָעֵת הַהִיא נִרְאֵית הַשְּׁכִינָה בָהּ, אֲבָל הָיְתָה מְלֵאָה זִמָּה וַעֲבוֹדַת אֱלִילִים, וְעִם כָּל זֶה לֹא הָיְתָה לָהֶם תַּאֲוָה אֶלָּא לַעֲמֹד בָּהּ, וְשֶׁלֹּא לָצֵאת מִמֶּנָּה ְּבִעּתֹות הָרָעָב אֶלָּא בְמִצְוַת הָאֱלֹהִים, וְהָיוּ מְבַקְשִׁים לִנְשֹׂא עַצְמוֹתָם אֵלֶיהָ.

23 قالَ الخَزَرِيُّ: إنّك إذن مقصّر في حقّ شريعتك، إذ لا تؤمّ هذا المكان وتجعله دار حياتك ومماتك، وأنت تقول: "ارحم صهيون لأنها بيت حياتنا"، وتعتقد أنّ "السكينة" راجعة إليها، ولو لم يكن لها من الفضيلة إلاَّ بقاء "السكينة" بها طول تسع ماية عامًا، لكان للنفوس سكون إليها وخلوص فيها، كما يعرضنا في مواضع الصالحين والأنبياء، فكيف وهي "باب السماء". وقد اتّفقت الأمم على ذلك. فعند النصارى أنَّ النفوس إليها تُحشر ومنها يُعرج بها إلى السماء. وعند الإسلام أنّها موضع المعراج، ومن هناك عُرِج بالأنبياء إلى السماء، وهو موضع الحشر يوم القيامة، وهي للجميع قِبْلة وحجّ. وإنّ سجودك وركوعك نحوها إمّا رياء وإمّا عبادة دون فكرة. وقد كان آباؤكم الأوّلون يختارونها مسكنًا على مواضع منشئهم، ويختارون الغربة فيها أكثر من أهلية في مكانهم. هذا وكانت حينئذ لا تسكنها سكينة ظاهرة، بل هي مملوءة من الدناءات والدنس وعبادات الأوثان، وهم لا أمل لهم غير لزومها، ولا يخرجون منها في أوقات الغلاء والجوع إلاّ بإذن من عند الله تعالى، ثمّ يرغبون في حمل عظامهم إليها.

כד אָמַר הֶחָבֵר: הוֹבַשְׁתַּנִי מֶלֶךְ כּוּזָר, וְהֶעָוֹן הַזֶּה הוּא אֲשֶׁר מְנָעָנוּ מֵהַשְׁלָמַת מַה שֶּׁיְּעָדָנוּ בוֹ הָאֱלֹהִים בְּבַיִת שֵׁנִי, כְּמָה שֶׁאָמַר: "רָנִּי וְשִׂמְחִי בַּת־צִיּוֹן", כִּי כְבָר הָיָה הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי מְזֻמָּן לָחוּל כַּאֲשֶׁר בַּתְּחִלָּה אִלּוּ הָיוּ מַסְכִּימִים כֻּלָּם לָשׁוּב בְּנֶפֶשׁ חֲפֵצָה, אֲבָל שָׁבוּ מִקְצָתָם וְנִשְׁאֲרוּ רֻבָּם וּגְדוֹלֵיהֶם בְּבָבֶל, רוֹצִים בַּגָּלוּת וּבָעֲבוֹדָה – שֶׁלֹּא יִפָּרְדוּ מִמִּשְׁכְּנוֹתֵיהֶם וְעִנְיָנֵיהֶם. וְשֶׁמָּא עַל זֶה אָמַר שְׁלֹמֹה: "אֲנִי יְשֵׁנָה וְלִבִּי עֵר", כִּנָּה הַגָּלוּת בְּשֵׁנָה וְהַלֵּב הָעֵר הַתְמָדַת הַנְּבוּאָה בֵינֵיהֶם. "קוֹל דּוֹדִי דוֹפֵק", קְרִיאַת הָאֱלֹהִים לָשׁוּב. "שֶׁרֹאשִׁי נִמְלָא־טָל" עַל הַשְּׁכִינָה שֶׁיָּצְאָה מִצִּלְלֵי הַמִּקְדָּשׁ, וּמַה שֶּׁאָמַר: "פָּשַׁטְתִּי אֶת כֻּתָּנְתִּי", עַל עַצְלוּתָם לָשׁוּב. "דּוֹדִי שָׁלַח יָדוֹ מִן־הַחוֹר", עַל עֶזְרָא שֶׁהָיָה פוֹצֵר בָּהֶם וּנְחֶמְיָה וְהַנְּבִיאִים, עַד שֶׁהוֹדוּ קְצָתָם לָשׁוּב הוֹדָאָה בִלְתִּי גְמוּרָה, וְנָתַן לָהֶם כְּמַצְפּוּן לִבָּם, וּבָאוּ הָעִנְיָנִים מְקֻצָּרִים מִפְּנֵי קִצּוּרָם, כִּי הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי אֵינֶנּוּ חָל עַל הָאִישׁ אֶלָּא כְּפִי הִזְדַּמְּנוּתוֹ לוֹ, אִם מְעַט – מְעָט וְאִם הַרְבֵּה – הַרְבֵּה. וְאִלּוּ הָיִינוּ מִזְדַּמְּנִים לִקְרַאת אֱלֹהֵי אֲבוֹתֵינוּ בְּלֵבָב שָׁלֵם וּבְנֶפֶשׁ חֲפֵצָה, הָיִינוּ פוֹגְעִים מִמֶּנּוּ מַה שֶּׁפָּגְעוּ אֲבוֹתֵינוּ בְּמִצְרָיִם. וְאֵין דִּבּוּרֵנוּ: "הִשְׁתַּחֲווּ לְהַר קָדְשׁוֹ", וְ"הִשְׁתַּחֲווּ לְהֲדוֹם רַגְלָיו", וְ"הַמַּחֲזִיר שְׁכִינָתוֹ לְצִיּוֹן", וְזוּלַת זֶה, אֶלָּא כְצִפְצוּף הַזַּרְזִיר, שֶׁאֵין אֲנַחְנוּ חוֹשְׁבִים עַל מַה שֶּׁנֹאמַר בָּזֶה וְזוּלָתוֹ, כַּאֲשֶׁר אָמַרְתָּ מֶלֶךְ כּוּזָר.

24 قالَ الحَبْرُ: لقد وبّختني يا ملك الخزر. وهذا الذنب هو الذي منع من تمام وعد الله في "البيت الثاني"، في قوله: "تَرَنَّمِي وافرَحِي يا بِنْتَ صِهْيَوْنَ". فقد كان الأمر الإلهيّ مستعدًا ليرُدّها كأوّل مرّة لو أجابوا كُلّهم للانصراف وتطيب نفوسهم، وإنّما استجاب بعضهم وبقي أكثرهم وأشرفهم في بابل، راضين بالذمّة والعبودية، ولا يفارقون مساكنهم وأحوالهم. ولعلّ فيهم لَغَزَ سليمان قوله: "أنا نائمة وقلبي مستيقظ" كنَى بالنوم عن "الجلوت"، وبنباهة القلب عن بقاء النبوّة بينهم، "وَحَى حبيبي قارعًا"، دعوة الله لهم للرجوع، "لأنَّ رأسي امتلأ من الطلّ"، كناية عن "السكينة" الخارجة عن ظلّ "المقدّس". وقال: "خلعتُ معطفي" كناية عن كسلهم عن الإجابة للرجوع. وقال: "حبيبي مَدَّ يَدَهُ من الكوَّةِ"، الحاح عزرا ونحميا والأنبياء عليهم السلام، حتّى أجاب بعضهم إجابة غير موفاة، فأُعطوا بقَدْر نيّتهم، فجاءت الأمور مقصَّرة بتقصيرهم.فإنَّ الأمر الإلهيّ إنّما يتمكّن من المرء بقدر استعداده له، إنْ كان قليلًا فقليل وإن كان كثيرًا فكثير. فلو استعددنا للقاء ربّ آبائنا بالنيِّة الخالصة لساعدَنا منه ما ساعد الآباء بمصر. فما نُطْقُنا: "واسجدوا لجبل قُدسِهِ"، و"اسجدوا عند موطئ قدميه"، و"مُعيد سَكِينَته إلى صِهْيُونَ وغير ذلك، إلاّ كنطق الزرزور والببغاء، لا نحصّل ما نقول في هذا ولا في غيره، كما قلتَ يا أمير الخزر.

כה אָמַר הַכּוּזָרִי: יַסְפִּיק לִי זֶה בָּעִנְיָן הַזֶּה, וְאֶרְצֶה עַתָּה שֶׁתְּקָרֵב לִי מַה שֶׁקְּרָאתִיו בַּקָּרְבָּנוֹת, מִמַּה שֶּׁיִּקְשֶׁה עַל הַשֵּׂכֶל לְקַבְּלוֹ, מִמַּה שֶּׁאָמַר: "אֶת־קָרְבָּנִי לַחְמִי לְאִשַּׁי רֵיחַ נִיחֹחִי", וְאָמַר עַל הַקָּרְבָּנוֹת, כִּי הֵם קָרְבַּן ה' וְלַחְמוֹ וְרֵיחוֹ.

25 قالَ الخَزَرِيُّ: كفاني هذا من هذا الغرض، وأريد أن تقرّب لي ما قرأتُه في القرابين، ممّا يشقّ على العقول قبوله، كقوله: "قرباني، طعامي إلى ناري، رائحة سروري، [تحرصون أن تقرّبوه لي في وقته] "، يقول عن القرابين إنّها قرابين الله وطعامه وشمامه.

כו אָמַר הֶחָבֶר: מַה שֶּׁאָמַר: "לְאִשַּׁי" מְיַשֵּׁר כָּל קָשֶׁה. הוּא אוֹמֵר כִּי הַקָּרְבָּן הַהוּא וְהַלֶּחֶם וְרֵיחַ הַנִּיחֹחַ אֲשֶׁר הֵם מְיֻחָסִים אֵלַי, אָמְנָם הֵם לְאִשַּׁי, רְצוֹנוֹ לוֹמַר: הָאֵשׁ הַנִּפְעֶלֶת לִדְבָרוֹ יִתְבָּרֵךְ, אֲשֶׁר מַאֲכָלָה הַקָּרְבָּנוֹת, וְאַחַר כֵּן יֹאכְלוּ הַכֹּהֲנִים שְׁאָר חֶלְקָה, וְהַכַּוָּנָה בָזֶה תִּקּוּן הַסֵּדֶר כְּדֵי שֶׁיָּחוּל בּוֹ הַמֶּלֶךְ חוּל גְּדֻלָּה לֹא חוּל מָקוֹם. וְשִׂים דִּמְיוֹן הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי הַנֶּפֶשׁ הַמְדַבֶּרֶת, הֶחָלָה בְגוּף טִבְעִי בַּהֲמִי, כַּאֲשֶׁר נִשְׁתַּוּוּ טְבָעָיו וְנִסְדְּרוּ כֹּחוֹתָיו הָעֶלְיוֹנִים וְהָרָאשִׁיִּים סִדּוּר נָכוֹן לְעִנְיָן יוֹתֵר נַעֲלֶה מֵעִנְיָן הַבְּהֵמוֹת, הָיָה רָאוּי שֶׁיָּחוּל מֶלֶךְ הַשֵּׂכֶל אֶצְלוֹ לְהוֹרוֹת אוֹתוֹ וּלְיַשְּׁרוֹ וּלְהִתְחַבֵּר אֶצְלוֹ כָּל עֵת אֲשֶׁר יִשָּׁאֵר הַסֵּדֶר הַהוּא, וְכַאֲשֶׁר יִפָּסֵד הַסֵּדֶר יִפָּרֵד מִמֶּנּוּ. וְדוֹמֶה לַכְּסִיל, כִּי הַשֵּׂכֶל צָרִיךְ לְמַאֲכָל וּלְמִשְׁתֶּה וּלְרֵיחַ, בַּעֲבוּר שֶׁרוֹאֶה אוֹתוֹ כִּי הוּא מַתְמִיד בְּהַתְמָדָתָם נִפְרָד בְּהִפָּרְדָם, וְאֵינֶנּוּ כֵן, אָכֵן הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי מֵטִיב, רוֹצֶה הַטּוֹב לַכֹּל, וּבְעֵת שֶׁיִּסְתַּדֵּר דָּבָר וְיִכּוֹן לְקַבֵּל הַנְהָגָתוֹ לֹא יִמְנַע מִמֶּנּוּ לֶאֱצֹל עָלָיו אוֹר וְחָכְמָה וָדָעַת, וְכַאֲשֶׁר יִפָּסֵד סִדְרוֹ לֹא יְקַבֵּל הָאוֹר הַהוּא וְיִהְיֶה הֶפְסֵדוֹ. וְהִתְעַלָּה הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי מֵהַשִּׂיג אוֹתוֹ שִׁנּוּי אוֹ הֶפֱסֵד וְכָל מַה שֶּׁיֵּשׁ בְּסֵדֶר עֲבוֹדָה מֵהָעֲבוֹדָה וְהַקָּרְבָּנוֹת וְהַקְּטֹרֶת וְהַזְּמִירוֹת וְהַמַּאֲכָל וְהַמִּשְׁתֶּה עַל תַּכְלִית הַטָּהֳרָה וְהַקְּדֻשָּׁה, נֶאֱמַר בָּהֶם:"עֲבוֹדַת ה', וְ" לֶחֶם אֱלֹהֶיךָ" וְזוּלָתִי זֶה, וְהַכֹּל כִּנּוּי לִרְצוֹנוֹ בַּסֵּדֶר הַטּוֹב בָּאֻמָּה וְהַכֹּהֲנִים, וְקִבּוּלוֹ מִנְחָתָם, עַל דֶּרֶךְ הַדִּמְיוֹן, וְחוּלוֹ אֶצְלָם לְכָבוֹד לָהֶם, וְהוּא נַעֲלֶה וְנִקְדָּשׁ מִן הַהֲנָאָה בְמַאֲכָלָם וּבְמִשְׁתֵּיהֶם, אַךְ מַאֲכָלָם לְנַפְשׁוֹתָם, כְּמוֹ שֶׁעִכּוּל הָאִצְטוּמְכָא וְהַכָּבֵד כַּאֲשֶׁר הָיָה נִתְקָן, וְאַחַר כָּךְ יִתָּקֵן הַצָּלוּל מִמֶּנּוּ בַלֵּב, וְהַצָּלוּל שֶׁבַּצָּלוּל בָּרוּחַ. יְתֻקַּן הַלֵּב וְהָרוּחַ וְהַמֹּחַ בַּמָּזוֹן הַהוּא, וִיתֻקְּנוּ גַם כֵּן כְּלֵי הָעִכּוּל וּשְׁאָר הָאֲבָרִים בָּרוּחוֹת הַהוֹלְכוֹת אֲלֵיהֶם דֶּרֶךְ הַדְּפָקִים וְהָעֲצָבִים וְהַוְּרִידִים הַשּׁוֹכְנִים. וּכְלָלוֹ שֶׁל דָּבָר שֶׁיִּהְיֶה הַמֶּזֶג כֻּלּוֹ מְתֻקָּן וּמְזֻמָּן לְקִבּוּל הַנְהָגַת הַנֶּפֶשׁ הַמְדַבֶּרֶת, אֲשֶׁר הִיא עֶצֶם נִפְרָד קָרוֹב לְעֶצֶם הַמַּלְאָכִים שֶׁנֶּאֱמַר בָּהֶם "דִּי מְדָרְהוֹן עִם־בִּשְׂרָא לָא אִיתוֹהִי", וְיָחוּל בַּגוּּף חוּל מַלְכוּת וְהַנְהָגָה לֹא חוּל מָקוֹם, וְהִיא לֹא נֶהֱנֵית מֵהַמָּזוֹן הַהוּא מְאוּמָה, כִּי הִיא נַעֲלָה מִמֶּנּוּ. וְהָעִנְיָן הָאֱלֹהִי לֹא יָחוּל כִּי אִם בְּנֶפֶשׁ מְקַבֶּלֶת הַשֵּׂכֶל, וְהַנֶּפֶשׁ לֹא תִתְחַבֵּר כִּי אִם בְּרוּחַ חַם טִבְעִי, אִי אֶפְשָׁר לוֹ בִּלְתִּי מָקוֹר שֶׁיִּקָּשֵׁר בּוֹ, כְּהִקָּשֵׁר הַלַּהַב בְּרֹאשׁ הַפְּתִילָה. דִּמְיוֹן הַפְּתִילָה הִיא הַלֵּב, וְהַלֵּב צָרִיךְ אֶל מֶשֶׁךְ דָּם, וְהַדָּם לֹא יִתְהַוֶּה כִּי אִם בְּסִבַּת כְּלֵי הָעִכּוּל, עַל כֵּן הֻצְרַךְ אֶל הָאִצְטוּמְכָא, הַכָּבֵד וְשַׁמָּשֵׁיהֶם. וְכֵן נִצְטָרֵךְ הַלֵּב אֶל הָרֵאָה וְהַגָּרוֹן וְהָאַף וְהַקְּרוּם וְהַמֵּיתָר הַמֵּנִיעַ לְמֵיתַר הֶחָזֶה לַעֲבוֹדַת הַנְּשִׁימָה, לְהַשְׁווֹת מֶזֶג הַלֵּב בָּאַוִּיר הַנִּכְנָס וּבֶעָשָׁן הַיּוֹצֵא, וְהֻצְרַךְ לְבַעֵר מוֹתְרֵי הַמְּזוֹנוֹת אֶל כֵּלִים מִכֹּחוֹת דּוֹחוֹת וּכְלֵי הַיְצִיאָה וְהַשֶּׁתֶן, וְהָיָה הַגּוּף מִכָּל אֲשֶׁר זָכָרְנוּ. וְהֻצְרַךְ אֶל הַעְתָּקַת הַגּוּף מִמָּקוֹם לְמָקוֹם לְבַקָּשַׁת מַה שֶּׁצָרִיךְ אֵלָיו וְלִבְרֹחַ מִמַּה שֶּׁיַּזִּיקֵהוּ, וְכֵלִים שֶׁיָּבִיאוּ אֵלָיו וְיִדְחוּ מֵעָלָיו, וְהֻצְרַךְ אֶל יָדַיִם וְרַגְלַיִם, וְהֻצְרַךְ אֶל יועֲצִים מַתְרִים בְּמַה שֶּׁיִּירָא מִמֶּנּוּ וִיקַוָּה אוֹתוֹ, יוֹדְעִים מַה שֶּׁהָיָה, כּוֹתְבִים וּמַזְכִּירִים מַה שֶּׁעָבַר לְהִזָּהֵר מִכָּמוֹהוּ לֶעָתִיד אוֹ לְקַוּוֹתוֹ. וְהֻצְרַךְ אֶל הַחוּשִׁים הַנִּרְאִים וְהַנִּסְתָרִים, וְהָיָה הָרֹאשׁ מַחֲנֵיהֶם, בְּעֶזְרַת הַלֵּב וְהַמְשָׁכָתוֹ, וְהָיָה הַגּוּף כֻּלּוֹ מְסֻדָּר סֵדֶר אֶחָד, שָׁב אֶל הַנְהָגַת הַלֵּב אֲשֶׁר הוּא הַמַּחֲנֶה הָרִאשׁוֹן לַנֶּפֶשׁ, וְאִם תָּחוּל בַּמֹּחַ הוּא חוּל שֵׁנִי בְמִצּוּעַ הַלֵּב. וְכֵן נִסְדְּרָה הָאֻמָּה הַחַיָּה הָאֱלֹהִית כַּאֲשֶׁר אָמַר יְהוֹשֻׁעַ: "בְּזֹאת תֵּדְעוּן כִּי אֵל חַי בְּקִרְבְּכֶם", נִפְעֲלָה הָאֵשׁ בְּחֵפֶץ הָאֱלֹהִים בִּרְצוֹתוֹ בָאֻמָּה וְהָיְתָה אוֹת קִבּוּל מִנְחָתָם וּתְשׁוּרָתָם, כִּי הָאֵשׁ הוּא הַדַּק וְהַנַּעֲלֶה מִכָּל אֲשֶׁר תַּחַת גַּלְגַּל הַיָּרֵחַ מֵהַגּוּפוֹת, וְהָיָה מְקוֹם חוּלָהּ, שֻׁמַּן חֶלְבֵי הַקָּרְבָּנוֹת וַעֲתָרָם וַעֲשַׁן עֲנַן הַקְּּטֹרֶת וְהַשְּׁמָנִים, בְּדֶרֶךְ הָאֵשׁ אֲשֶׁר אֵינֶנָּה נִתְלֵית, כִּי אִם בְּחֵלֶב בְּשֻׁמָּן וּבְשֶׁמֶן, כַּחֹם הַטִּבְעִי אֲשֶׁר הוּא נִתְלֶה בְדַק הַשֻּׁמָּן מֵהַדָּם. וְצִוָּה הָאֵל יִתְבָּרֵךְ בְּמִזְבַּח הָעוֹלָה וּבְמִזְבַּח הַקְּטֹרֶת וְהַמְּנוֹרָה, וְאַחַר כֵּן הָעוֹלוֹת וּקְטֹרֶת הַסַּמִּים וְשֶׁמֶן הַמָּאוֹר וְשֶׁמֶן הַמִּשְׁחָה. אוּלָם מִזְבַּח הָעוֹלָה – לְהִדָּבֵק בּוֹ הָאֵשׁ הַגְלוּיָה, וּמִזְבַּח הַזָּהָב – לָאֵשׁ אֲ[שֶׁ]ר הִיא יוֹתֵר קַלָּה וְדַקָּה. אֲבָל הַמְּנוֹרָה – לְהִדָּבֵק בָּהּ אוֹר הַחָכְמָה וְהַדַּעַת, וְהַשֻּׁלְחָן – לְהִדָּבֵק בּוֹ הַשֶּׁפַע וְהַטּוֹבוֹת הַגּוּפִיּוֹת, כְּמוֹ שֶׁאָמְרוּ רַבּוֹתֵינוּ: "הָרוֹצֶה שֶׁיַּחְכִּים יַדְרִים, וְשֶׁיַּעֲשִׁיר יַצְפִּין". וְכָל אֵלֶּה עֲבוֹדוֹת לָאָרוֹן וְלַכְּרוּבִים אֲשֶׁר הֵם בְּמַדְרֵגַת הַלֵּב וְהָרֵאָה מְרַחֶפֶת עָלָיו. וְהֻצְרַךְ לָאֵלֶּה כֵּלִים וְשַׁמָּשִׁים, כְּמוֹ הַכִּיּוֹר וְכַנּוֹ וּמֶלְקָחַיִם וּמַחְתּוֹת וְקְעָרוֹת וְכַפּוֹת וּמְנַקִּיּוֹת וְסִירוֹת וּמִזְלָגוֹת וְזוּלַת זֶה, וְהֻצְרַךְ אֶל דָּבָר שֶׁיִּשְׁמוֹר אוֹתָם: הַמּשְׁכָּן וְהָאֹהֶל וּמִכְסֵהוּ, לִשְׁמֹר הַכֹּל: חֲצַר הַמִּשְׁכָּן וְכֵלָיו. וְהֻצְרַךְ לְנוֹשְׂאִים לְכָל אֵלֶּה, וּבָחַר הָאֱלֹהִים לָזֶה בְנֵי לֵוִי שֶׁהֵם הַקְּרוֹבִים, כָּל שֶׁכֵּן מֵעֵת הָעֵגֶל שֶׁנֶּאֱמַר: "וַיֵּאָסְפוּ אֵלָיו כָּל־בְּנֵי לֵוִי", וּבָחַר לַנִּכְבָּד שֶׁבָּהֶם, וְהוּא אֶלְעָזָר הַכֹּהֵן –לַנִּכְבָּד שֶׁבַּדְּבָרִים וְהַדַּק שֶׁבָּהֶם, כְּמוֹ שֶׁאָמַר: "וּפְקֻדַּת אֶלְעָזָר בֶּן־אַהֲרֹן הַכֹּהֵן שֶׁמֶן הַמָּאוֹר וּקְטֹרֶת הַסַּמִּים וּמִנְחַת הַתָּמִיד וְשֶׁמֶן הַמִּשְׁחָה", כָּל אֵלֶּה אֲשֶׁר נִתְלֵית בָּהֶם הָאֵשׁ הַדַּקָּה. וְאוֹר הַחָכְמָה וְהַדַּעַת, וְעוֹד: אוֹר הַנְּבוּאָה – בָּאוּרִים וְתֻמִּים. וְלַנִּכְבֶּדֶת שֶׁבְּכִתּוֹת הַלְוִיִּם אַחֲרָיו, וְהֵם בְּנֵי קְהָת – לָשֵׂאת הָאֲבָרִים הַפְּנִימִים, כְּמוֹ הָאָרוֹן וְהַשֻּׁלְחָן וְהַמְּנוֹרָה וְהַמִּזְבְּחוֹת וּכְלֵי הַקֹּדֶשׁ אֲשֶׁר יְשָׁרְתוּ בָהֶם, וּבָהֶם נֶאֱמַר: "כִּי עֲבֹדַת הַקֹּדֶשׁ עֲלֵיהֶם בַּכָּתֵף יִשָּׂאוּ", כַּאֲשֶׁר אֵין לָאֲבָרִים הַפְּנִימִים עֲצָמוֹת שֶׁעוֹזְרִים עַל נְשִׂיאָתָם, אֲבָל הַכֹּחוֹת וְהַרוּחוֹת וּמִכְסֵה הַתַּחַשׁ, וּלְמִי שֶׁתַּחְתָּם וְהֵם בְּנֵי מְרָרִי – לָשֵׂאת הָאֲבָרִים הַקָּשִׁים: קְרָסָיו, קְרָשָׁיו, בְּרִיחָיו, עַמּוּדָיו וַאֲדָנָיו. וְנֶעֶזְרוּ שְׁתֵּי הַכִּתּוֹת בִּנְשִׂיאָתָם בַּעֲגָלוֹת, כְּמוֹ שֶׁאָמַר: "שְׁתֵּי הָעֲגָלוֹת לִבְנֵי גֵרְשׁוֹן וְאַרְבַּע הָעֲגָלוֹת לִבְנֵי מְרָרִי כְּפִי עֲבוֹדָתָם". כָּל זֶה בְּסֵדֶר וּתְכוּנַת הַחָכְמָה הָאֱלֹהִית. וְאֵינֶנִּי גוֹזֵר חָלִילָה שֶׁהַכַּוָּנָה מֵהָעֲבוֹדָה הַזֹּאת הוּא הַסֵּדֶר הַזֶּה אֲשֶׁר זְכַרְתִּיו, אֲבָל – מַה־שֶּׁהוּא יוֹתֵר נִפְלָא וְנַעֲלֶה, וְשֶׁהִיא תוֹרָה מֵאֵת הָאֱלֹהִים יִתְבָּרָךְ, וּמִי שֶּׁקִּבְּלָהּ קִבּוּל שָׁלֵם מִבְּלִי שֶׁיִּתְחַכֵּם בָּהּ בְּשִׂכְלוֹ, הוּא מְעֻלֶּה מִמִּי שֶׁיִּתְחַכֵּם בָּהּ וְחָקָר. אַךְ מִי שֶׁנָּטָה מֵהַמַּדְרֵגָה הָעֶלְיוֹנָה הַהִיא אֶל הַמֶּחְקָר, טוֹב שֶׁיּוֹצִיא בָּהֶם מוֹצָאֵי הַחָכְמָה מִשֶּׁיַּעַזְבֵם לִסְבָרוֹת רָעוֹת וְלִסְפֵקוֹת מְבִיאוֹת אֶל אֲבַדּוֹן.

26 قالَ الحَبْرُ: إنّ قوله: "إلى ناري" يسهّل كلّ صعب. يقول إنَّ ذلك القربان والـ"طعام" و"رائحة السرور" المنسوبة لي، إنّما هي "إلى ناري"، يعني النار المنفعلة عن أمره تعالى، التي طعامها القرابين، ثمّ يأكل "الأئمَّة الهارونيّين" بقية نصيبها. وأمّا الغرض فحُسن النظام. ويحلّهُ المَلِك حلول تشريف لا حلول تمكّن. وضَعْ مثال الأمر الإلهيّ النفس الناطقة، الحالّة في بدن طبيعيّ بهيميّ، لمّا اعتدلتْ طبائعه وانتظمت قُواه الرئيسة والمرؤوسة انتظامًا مستعدًّا لحال أشرف من حال البهائم، استحقّ حلول المَلِك العقليّ عنده ليهديه ويُرشده ويصحبه مهما بقي ذلك النظام. فإذا فسد النظام، فارقه. فيُخيَّل للجاهل، أنّ العقل محتاج إلى المآكل والمشارب والأرياح، لِما يراه باقيًا ببقائها مفارقًا بمفارقتها، وليس كذلك. لكن الأمر الإلهيّ جواد يريد الخير بالكلّ، فمتى انتظم شيء واستعدّ لقبول تدبيره لم يمنعه ولا توقَّفَ عن الإفاضة عليه نورًا وحكمة وإلهامًا. ومتى انخرم نظامه، لم يقبل ذلك النور، فكان فساده. ويتنزّه الأمر الإلهيّ عن أن يُدركه كلال أو اختلال.فجميع ما هو في "نظام العبادات"، من الخدمة والقرابين والتباخير والأغاني والمآكل والمشارب على غاية من التطهير والتقديس، يقال فيه: "خدمةُ يهوه" و"خُبزُ إلهِكَ" وغير ذلك، إنّما هي كناية عن رضائه، عن حسن النظام في الأمّة والأئمّة، وقبوله ضيافتهم، مَثَلًا، وحلوله عندهم تشريفًا لهم. وهو المقدَّس المنزَّه عن الالتذاذ بطعامهم وشرابهم، وإنّما طعامهم لأنفسهم، كما أنَّ هضم المعدة والكبد إذا صلح، ثمّ صلح صَفْوه في القلب، وصفو الصفو في الروح، صلح القلب والروح والدماغ بذلك الغذاء، وصلحت أيضًا آلات الهضم وسائر الأعضاء بالأرواح السائرة إليها من الشريانات والعَصَب والعروق الساكنة. وبالجملة، صلح المزاج بأسره وكان مستعدًّا لقبول تدبير النفس الناطقة، التي هي جوهر مفارق يقارب جوهر الملائكة المقول عنهم: "الآلهة الذين ليست سكناهم مع البشر"، فيحّل البدنَ حلولَ رئَاسة وسياسة لا حلول مكان. وهو ليس يأكل من ذلك الغذاء شيئًا لأنّه منزَّه عنه.فالأمر الإلهيّ لا يحلّ إلاّ نفسًا قابلة للعقل، والنفس لا ترتبط إلاّ برُّوح حارّ غريزيّ. والرُّوح الغريزيّ لا بُدّ له من ينبوع به يرتبط ارتباط اللهيب برأس الفتيل، ومثال الفتيل هو القلب، والقلب محتاج إلى مادّة دم، والدم لا يتكوّن إلاّ بآلات الهضم، فاحتاج إلى المعدة والكبد وخوادمها. وكذلك احتاج القلب إلى الرئة والحلق والأنف والحجاب والعضل المحرِّك لعضل الصدر لخدمة التنفّس، لتعديل مزاج القلب بالهواء الداخل والدخان الخارج، واحتاج لنفي فضلات الغذاء إلى آلات من قوى دافعة وآلات البراز والبَوْل، فكان الجسد من جميع ما ذكرنا. واحتاج إلى ما ينقل الجسد من مكان إلى مكان لطلب ما يحتاج إليه وللنفور ممّا يضرّه، وإلى آلات تجلب إليه، وتدفع عنه، فاحتاج إلى اليدين والقدمين. واحتاج إلى مشاورين مميِّزين مُنذِرين بما يُخاف ويرجَى، محصّلين لِما كان، مدوّنين مذكّرين بالسالف ليُحذَر عن مثله في المستأنَف أو ليُرجى. فاحتاج إلى الحواسّ الظاهرة والباطنة. وكان الرأس محلّها بتأييد القلب وإمداده. فصار البدن كُلّه منتظمًا نظامًا واحدًا، راجعًا إلى تدبير القلب الذي هو المحلّ الأوّل للنفس، وإنْ حلّت الدماغَ فحلولًا ثانيًا بتوسّط القلب.وهكذا انتظمت الملّة الحيّة الإلهية، كقول يهوشع: "بهذا تعلمون أنَّ ربًّا حيًّا في وسطكم". انفعلت النار لإرادة الله عند رضائه عن الملّة، فكانت علامة القبول لضيافتهم وهديّتهم. لأنّ النار ألطف وأشرف ما تحت فلك القمر من الأجسام، فكان محلّها دَسم شحوم القرابين وقتارها ودخان البخورات والأدهان، على معهود النار أنّها لا تعلق إلاّ بالدسم والدُهْن، كالحرارة الغريزية التي تَعلق باللطيف الدَسِم من الدم. فأمر تعالى: "في مذبح قربان الصعيدة ومحرقة البخور" و"الشمعِدان"، ثمّ "قرابين الصعيدة" و"بخورًا عطرًا وزيت المصباح ودُهنَ المسحِ". أمّا "مذبح قربان الصعيدة"، فلتتّصل به النار الظاهرة المشهورة. و"مذبح الذهب"، فلنار هي أخفى وألطف. وأمّا "الشمعدان"، فليتّصل بها نور الحكمة والإلهام. و"المائدة"، ليتّصل به الخصب والخيرات الجسدية، كما قال "الفقهاء": "من يسعى إلى الحكمة فليتجه جنوبًا، من يرغب بالغنى فليتجه شمالًا". وكلّ هذا كرامة "لتابوت العهد" و"الكروبَيْن" التي هي بمنزلة القلب والرئة مرفرفة عليه.واحتيج لهذه آلات وخوادم، مثل "مرحضة وقاعدتها، وملاقط ومجامر، وأطباق وملاعق ومنافض، وقدور ومناشل" وغير ذلك. واحتيج إلى ما يصونها: "القبّة والخيمة وغطاءه"، وصيانة للكلّ: "ساحة القبّة" وآلاته، حتّى احتيج حملة لهذه الجُملة، فاختار الله لذلك بني لاوي، لأنّهم المقرَّبون لا سيّما من وقت العجل، إذ قيل: "فاجتمع إليه جميع بني لاوي"، فاختار لأشرفهم وهو العازار أشرف الأشياء وألطفها، كما قيل: "ووكالة العازار بن هارون الإمام هي زيت المصباح والبخور العطر والتقدمة الدائمة ودهن المسحة"، هذه التي تعلّق بها النار اللطيفة. ونور الحكمة والإلهام، نعم، ونور النبوّة بالأوريم وبالتُّميم.ولأشرف طوائف الّلاويّين "في السبط، وهم بني قهات"، حَمْل الأعضاء الباطنة: "تابوت العهد والطاولة والشمعدان والمحارق والأدوات المقدّسة التي يخدمون بها"، وفيهم قيل: "على أكتافهم يحملون العمل المقدّس". كما ليس للأعضاء الباطنة عظام تعين في حملها، بل القوى الأرواح تحملها مع تعلّقها بما يلاصقها.ولمن دونهم، بني جرشون، حَمْل الأعضاء الليّنة الخارجة، مثل "شقق القبّة وخيمة الاجتماع وغطاءَها وجلدَ الغُرَيْر الذي عليها من فوق".ولمن دونهم، بني مرري، حَمْل الأعضاء الصلبة: "أوانيها وألواحها وعوارضها وأعمدتها وقواعدها". وأُعينت الطبقتان في حَمْلها بالعَجَل، بحسب حملها "عَجَلَتان لبني جرشون ... وأربعة من العَجَلات ... لمرري حسب خدمتهم".وكلّ ذلك بترتيب ونظام حِكْميّ إلهيّ. ولستُ أجزم ولا أقطع، وعياذًا بالله، أنَّ الغرض من هذه الخدمة هذا النظام الذي أقوله، بل ما هو أخفى وأعلى، وإنّها شريعة من عند الله، ومَنْ قَبِلها قبولًا تامًّا دون أن يتعقّل فيها ولا يتحكّم، فهو أفضل ممّن تعقّل وبحث. لكن من زهق عن تلك الدرجة العالية إلى البحث، فالأشبه أن يوجّه فيها وجه الحكمة، من أن يتركها لظنون سوء وشكوك مؤدّية إلى الهلكة.

כז אָמַר הַכּוּזָרִי: הִפְלֵיתָ הֶחָבֵר בְּמַה שֶׁדִּמִּיתָ, אֶלָּא שֶׁהָרֹאשׁ וְחוּשָׁיו לֹא שָׁמַעְתִּי לוֹ דִמְיוֹן וְלֹא לְשֶׁמֶן הַמִּשְׁחָה.

27 قالَ الخَزَرِيُّ: لقد أغربتَ يا حبر في تشبيهك، إلاّ أنَّ الرأس وحواسّه لم أسمع لها تشبيهًا ولا "لدهن المسحةِ".

כח אָמַר הֶחָבֵר: אֱמֶת הוּא, שֶׁשֹּׁרֶשׁ הַחָכְמָה מֻפְקָד בָּאָרוֹן אֲשֶׁר הוּא בְמַדְרֵגַת הַלֵּב, וְהֵם עֲשֶׂרֶת הַדְּבָרִים וְתוֹלְדוֹתֵיהֶם, וְהִיא, הַתּוֹרָה – מִצִּדּוֹ, כְּמָה שֶׁאָמַר: "וְשַׂמְתֶּם אוֹתוֹ מִצַּד אֲרוֹן בְּרִית־יְיָ", וּמִשָּׁם תֵּצֶאנָה שְׁתֵּי הַחָכְמוֹת: חָכְמַת הַתּוֹרָה, וְנוֹשְׂאֶיהָ – הַכֹּהֲנִים, וְחָכְמַת הַנְּבוּאָה, וְנוֹשְׂאֶיהָ – הַנְּבִיאִים, וְהֵם הָיוּ כְמוֹ הַיּוֹעֲצִים הַמַּכִּירִים וְהַמַּזְהִירִים הָאֻמָּה וְהַמַּזְכִּירִים וְהַכּוֹתְבִים, וְהֵם רֹאשׁ הָאֻמָּה.

28 قالَ الحَبْرُ: نعم، إنَّ أصل العلم مُودَع في "تابوت العهد"، الذي هو بمنزلة القلب، وهي العشر كلمات، وفروعها وهي التوراة إلى جانبه، كما قال: "[خذوا كتاب التوراة هذا] وضعوه بجانب تابوت عهد يهوه إلهكم". فمن هناك ينفرع العلمان، علم الشريعة وحملتها "الأئمَّة الهارونيّون"، وعلم الوحي وحملته "الأنبياء"، وهم كانوا بمنزلة المشاورين المميّزين المنذرين للأمّة المدوّنين المؤرّخين فهم رأس الأمّة.

כט אָמַר הַכּוּזָרִי: אִם כֵּן אַתֶּם הַיּוֹם גּוּף בְּלֹא רֹאשׁ וּבְלֹא לֵב.

29 قالَ الخَزَرِيُّ: فأنتم اليوم جسد بلا رأس وبلا قلب.

ל אָמַר הֶחָבֵר: כֶּן־הוּא, כַּאֲשֶׁר אָמַרְתָּ, וְעוֹד: וְלֹא גוּף, אֲבָל עֲצָמוֹת מְפֻזָּרוֹת, כְּמוֹ הָעֲצָמוֹת הַיְבֵשׁוֹת אֲשֶׁר רָאָה יְחֶזְקֵאל, וְעִם כָּל זֶה, מֶלֶךְ כּוּזָר, אֵלּוּ הָעֲצָמוֹת אֲשֶׁר נִשְׁאַר בָּהֶם טֶבַע מִטִּבְעֵי הַחַיִּים, וּכְבָר הָיוּ כֵלִים לְרֹאשׁ וּלְלֵב וְרוּחַ וָנֶפֶשׁ וָשֵׂכֶל, טוֹבִים מִגּוּפוֹת מְצֻיָּרוֹת מֵאֶבֶן וָסִיד בְּרֹאשׁ וְעֵינַיִם וְאָזְנַיִם וְכָל הָאֲבָרִים. וְלֹא חָלָה בָּהֶם מֵעוֹלָם רוּחַ חַיָּה וְאִי אֶפְשָׁר שֶׁיָּחוּל בָּהֶם, אַךְ הֵמָּה צוּרוֹת דּוֹמוֹת לְצוּרוֹת אָדָם וְאֵינָם אָדָם.

30 قالَ الحَبْرُ: بل إنّا كما قلتَ نعم، ولا جَسد لكن أعضاء مفرَّقة بمنزلة "العظام اليابسة" التي رآها حزقيال. ولكن يا ملك الخزر، هذه العظام التي بقي لها طبع من طبائع الحيوان، وقد كانت آلات لقلب ورأس وروح ونفس وعقل، خير من أجساد مصوَّرة من الرخام والجصّ برؤوس وأعيُن وآذان وجميع الآلات ولم يلحقها قطّ روح حياة ولا يمكن أن يحلّ بها وإنّما هي تشبيه وتصوير كالإنسان وليست بإنسان.

לא אָמַר הַכּוּזָרִי: כִּדְבָרְךָ כֶּן־הוּא.

31 قالَ الخَزَرِيُّ: هو كما تقول.

לב אָמַר הֶחָבֵר: כִּי הָאֻמּוֹת הַמֵּתוֹת אֲשֶׁר חָשְׁבוּ לְהִדַּמּוֹת לָאֻמָּה הַחַיָּה לֹא יָכְלוּ אֶל יוּתֵר מִן הַדִּמְיוֹן הַנִּרְאֶה: הֵקִימוּ בָתִּים לֵאלֹהִים וְלֹא נִרְאָה בָהֶם לֵאלֹהִים אוֹת, הָפְרְשׁוּ וְהָנְזְרוּ לְהֵרָאוֹת עֲלֵיהֶם הַנְּבוּאָה וְלֹא נִרְאֲתָה, הֶחֱנִיפוּ וְהִכְעִיסוּ וּבָעֲטוּ וְלֹא יָרְדָה עֲלֵיהֶם אֵשׁ מִן הַשָּׁמַיִם, וְלֹא מַגֵּפַת פִּתְאֹם כְּדֵי לְבָרֵר אֶצְלָם שֶׁעָנְשָׁם מֵאֵת הָאֱלֹהִים, וְעַל הֶעָוֹן הַהוּא נִפְגַּע לִבָּם, רְצוֹנִי לוֹמַר: הַבַּיִת הַהוּא שֶׁהֵם מְכַוְּנִים אֵלָיו וְלֹא נִשְׁתַּנָּה עִנְיָנָם, אֲבָל עִנְיָנָם מִשְׁתַּנֶּה כְפִי רֻבָּם וּמִעוּטָם וְחָזְקָתָם וְחֻלְשָׁתָם וּמַחְלְקוֹתָם וְחִבּוּרָם עַל דֶּרֶךְ הַטֶּבַע וְהַמִּקְרֶה. וַאֲנַחְנוּ כְּשֶׁיִּמְצָא פֶגַע אֶת לִבֵּנוּ אֲשֶׁר הוּא בֵית מִקְדָּשֵׁנוּ – אָבַדְנוּ, וְכַאֲשֶׁר יֵרָפֵא נֵרָפֵא אֲנַחְנוּ, בֵּין שֶׁנִּהְיֶה רַב אוֹ מְעָט וְעַל אֵיזֶה עִנְיָן שֶׁיִּהְיֶה, כִּי מַנְהִיגֵנוּ וּמַלְכֵּנוּ וְהַמּוֹשֵׁל בָּנוּ וְהַמַּחֲזִיק אוֹתָנוּ בָעִנְיָן הַזֶּה שֶׁאֲנַחְנוּ בוֹ מֵהַפִּזּוּר וְהַגָּלוּת, אֵל חָי.

32 قالَ الحَبْرُ: إنَّ الملل الأموات التي رامت أن تتشبّه بالملّة الحيّة لم تقدر على أكثر من التشبيه الظاهر. أقامت بيوتًا لله فلم يظهر لله فيها أثر. تزهّدت وتنسّكت ليظهر عليها الوحي فلم يظهر. ففسقت وعصت وطغت، فلم ينزل بها نار سماوية، ولا وباء فجأة، ليحقَّق أنّه عقاب من الله على ذلك العصيان. أُصيب قلبهم، أعني ذلك البيت الذي يستقبلونه فلم تتغيّر حالهم. وإنّما تتغيّر حالهم بحسب كثرتهم وقلّتهم وقوّتهم وضعفهم واختلافهم وائتلافهم على طريق الطبيعة والاتّفاق. ونحن متى أُصيب قلبنا، الذي هو بيت المقدس، فقد تلفنا، الذي إذا جُبر فقد جُبرنا، كُنّا في قلّة أو في كثرة وعلى أيّ حال اتّفق، لأنّ مؤلّفنا الإله الحيّ، وهو مالكنا وماسكنا في هذه الحال على ما نحن عليه من التفرّق والتشتّت.

לג אָמַר הַכּוּזָרִי: כֶּן־הוּא, כִּי לֹא יַעֲלֶה בַמַּחֲשָׁבָה שֶׁאֻמָּה מִן הָאֻמּוֹת יִקְרֶה בַגָּלוּת כָּזֹאת שֶׁלֹּא תִשְׁתַּנֶּה לְאֻמָּה אַחֶרֶת, כָּל שֶׁכֵּן עִם אֹרֶךְ הַזְּמַן הַזֶּה, וְכַמָּה אֻמּוֹת אָבְדוּ שֶׁחָיוּ אַחֲרֵיכֶם וְלֹא נִשְׁאַר לָהֶם זֵכֶר, מֵהֶם: אֱדוֹם וּמוֹאָב וּבְנֵי עַמּוֹן וַאֲרָם וּפְלֶשֶׁת וְכַשְׂדִּים וּמָדַי וּפָרַס וְהַבְּרָהָמִיִּים וְהַצָּבִיִּים, וְזוּלָתָם רַבִּים.

33 قالَ الخَزَرِيُّ: نعم، لا يتوهّم مثل هذا التفرّق على أمّة إلاّ وتستحيل إلى أمّة أخرى لا سيّما مع طول هذه المدّة. وكم أمّة تلفت كانت بعدكم ولم يبق لها ذكر: "أدوم وموآب وعمون وأرام وفلشت وكسديم ومدي وفارس واليونان"، والبرهامة والصَّابِئَة وغيرهم كثير.

לד אָמַר הֶחָבֵר: וְאַל תַּחְשֹׁב כִּי מַה שֶּׁסִּיַּעְתִּיךָ בִּדְבָרֶיךָ הוֹדָאָה מִמֶּנִּי שֶׁאֲנַחְנוּ כְּמוֹ הַדָּבָר הַמֵּת, אֲבָל – יֶשׁ־לָנוּ הִתְחַבְּרוּת בָּעִנְיָן הַהוּא הָאֱלֹהִי בַתּוֹרוֹת אֲשֶׁר שָׂמָם בְּרִית בֵּינֵינוּ וּבֵינוֹ, כַּמִּילָה שֶׁנֶּאֱמַר בָּהּ: "וְהָיְתָה בְרִיתִי בִּבְשַׂרְכֶם לִבְרִית עוֹלָם", וְהַשַּׁבָּת שֶׁנֶּאֱמַר בָּהּ: "כִּי אוֹת הִיא בֵינִי וּבֵינֵיכֶם לְדוֹרוֹתֵיכֶם", מִלְּבַד בְּרִית אָבוֹת וּבְרִית הַתּוֹרָה אֲשֶׁר כָּרַת אִתָּנוּ פַּעַם אַחַת בְּחוֹרֵב וּשְׁנִיָּה בְעַרְבוֹת מוֹאָב, עִם הַגְּמוּל וְהָעֹנֶשׁ הַתְּלוּיִים בָּהּ, הַנִּזְכָּרִים בְּפַרְשַׁת כִּי תוֹלִיד בָּנִים, וּמַה שֶּׁהֻדְרַג מִפָּנָיו: כְּמוֹ אִם־יִהְיֶה נִדַּחֲךָ בִּקְצֵה הַשָּׁמַיִם וגו' וְשַׁבְתָּ עַד ה' אֱלֹהֶיךָ וגו' וְשִׁירַת הַאֲזִינוּ וְזוּלָתִי זֶה. וְאֵין אֲנַחְנוּ בְמַעֲלַת הַמֵּת, אַךְ אֲנַחְנוּ בְמַעֲלַת הַחוֹלֶה הַנִּשְׁחָף שֶׁנִּתְיָאֲשׁוּ מֵרְפוּאָתוֹ כָּל הָרוֹפְאִים וְהּוא מְקַוֶּה רְפוּאָה מִצַּד הַמּוֹפֵת וְשִׁנּוּי הַמִּנְהָג, כְּמוֹ שֶׁאָמַר הַכָּתוּב: "הֲתִחְיֶינָה הָעֲצָמוֹת הָאֵלֶּה" וְכִמְשַׁל הַמַּאֲמָר בְּ"הִנֵּה יַשְׂכִּיל עַבְדִּי" מִן "לֹא תֹאַר לוֹ וְלֹא הָדָר וּכְמַסְתֵּר פָּנִים מִמֶּנּוּ נִבְזֶה וְלֹא חֲשַׁבְנוּהוּ", רְצוֹנוֹ לוֹמַר: שֶׁהוּא מִשִּׁנּוּי הַנִּרְאֶה וְרֹעַ מַרְאֵהוּ – כְּמוֹ הַדְּבָרִים הַמְטֻנָּפִים שֶׁיֵּשׁ לָאָדָם אַסְטְנֵיסוּת לְהַבִּיט אֲלֵיהֶם וּמַסְתִּיר פָּנָיו מֵהֶם, נִבְזֶה וַחֲדַל אִישִׁים אִישׁ מַכְאֹבוֹת וִידוּעַ חֹלִי.

34 قالَ الحَبْرُ: ولا تظنّ مساعدتي لك في القول إقرارًا منّي بأنّا بمنزلة الأموات، بل لنا اتّصال بذلك الأمر الإلهيّ بالشرائع التي جعلها صلةً بيننا وبينه، كالختانة المقول فيها: "ويكون عهدي في لحمكم عهدًا أبديًّا"، والسبت المقول فيه: "لأنه علاقة بيني وبينكم في أجيالكم"، حاشى "عهد الآباء الأوائل" و"عهد التوراة"، التي ألزمها مرّة في حورب، وثانية في "صحراء" موآب، مع الوعد والوعيد المقرونَيْن بها في "قصّة إذا ولدتم أولادًا... إلخ"، وما اندرج فيها من قوله تعالى: "إنْ يكن قد بدَّدكَ إلى أقصاء السماوات...إلخ"، "لأنه إله رحيم هو إلهك يهوه... إلخ"، ومثل "قصّة ومتى أتت عليك... إلخ"، و"رجعت إلى يهوه إلهك... إلخ"، و"نشيد أنصتي" وغير ذلك.فلسنا بمنزلة الميّت، لكنّا بمنزلة المريض المَدْخول الذي يَئِسَ الأطبّاء من برئه ويطمع في ذلك من طريق المعجزات وخرق العادات، كقوله: "أتحيا هذه العظام". وكالمثل المضروب في "قصّة هُوذا عبدي يَعقِلُ"، من قوله: "لا صورة له ولا جمال"، و"كمُسَتَّرٍ الوجوه منه"، يعني أنّه من سماجة الظاهر وقبح المنظر بمنزلة الأشياء القذرة التي يستقذر الإنسان النظر إليها فيستر وجهه عنها: "محتَقرٌ ومخذولٌ من النَّاس، رجلُ أوجاعٍ وَمُختَبِرُ الأَمراضِ".

לה אָמַר הַכּוּזָרִי: וְאֵיךְ יִהְיֶה זֶה מָשָׁל לְיִשְׂרָאֵל וְהוּא אָמַר: "אָכֵן חֳלָיֵנוּ הוּא נָשָׂא" וְיִשְׂרָאֵל לֹא מָצָא אוֹתָם מַה שֶּׁמְּצָאָם כִּי אִם בַּעֲוֹנוֹתָם.

35 قالَ الخَزَرِيُّ: وكيف يكون هذا مثلًا لـ"بني إسرائيل" وهو يقول: "لكنَّ أمراضَنَا حَمَلَها"، و"بنو إسرائيل" إنّما حلّ بهم ما حلّ بسبب ذنوبهم؟

לו אָמַר הֶחָבֵר: יִשְׂרָאֵל בָּאֻמּוֹת כַּלֵּב בָּאֲבָרִים, הוּא רַב חֳלָיִים מִכֻּלָּם וְרַב בְּרִיאוּת מִכֻּלָּם.

36 قالَ الحَبْرُ: إنَّ "بني إسرائيل" في الأمم بمنزلة القلب في الأعضاء أكثرها أمراضًا وأكثرها صحّة.

לז אָמַר הַכּוּזָרִי: הוֹסֵף לִי עוֹד בֵּאוּר.

37 قالَ الخَزَرِيُّ: زِدْني بيانًا.

לח אָמַר הֶחָבֵר: שֶׁהוּא בָחֳלָיִים מַתְמִידִים הַפּוֹגְעִים אוֹתוֹ בְכָל עֵת, מִדְּאָגוֹת וִיגוֹנוֹת וּפַחַד וּנְטִירָה וְשִׂנְאָה וְאַהֲבָה וְסַכָּנוֹת, וּמִזְגוֹ, עִם הָעִתִּים, בְּהִפּוּךְ וּבְשִׁנּוּי מִתּוֹסֶפֶת וּמִגְרַעַת הַנְּשִׁימָה, מִבַּלְעֲדֵי הַמַּאֲכָלִים הָרָעִים וְהַמִּשְׁתֶּה הָרַע וְהַתְּנוּעוֹת וְהַטְּרָחִים וְהַשֵּׁנָה וְהַקִּיצָה, כֻּלָּם פּוֹעֲלִים בּוֹ, וְזוּלָתוֹ מִן הָאֲבָרִים בִּמְנוּחָה.

38 قالَ الحَبْرُ: القلب فيه أمراض متّصلة، تتداوله من هموم وغموم وحذر وحقد وعداوات وحُبّ وبغض ومَخاوف، ومزاجه مع الأحيان في تقلّب وتغيّر من نَفَس زائد أو ناقص، فضلًا عن غذاء رديء أو مشروب رديء والحركات والرياضات والنوم واليقظة، كلّها تؤثّر فيه وغيره من الأعضاء في الرفاهية.

לט אָמַר הַכּוּזָרִי: כְּבָר נִתְבָּאֵר לִי אֵיךְ הוּא רַב־חֳלָיִים מִכָּל הָאֲבָרִים. וְאֵיךְ הוּא רַב־בְּרִיאוּת מִכֻּלָּם?

39 قالَ الخَزَرِيُّ: قد تبيّن كيف هو أكثر الأعضاء مرضًا، فكيف هو أكثرها صحّة؟

מ אָמַר הֶחָבֵר: הֲיִתָּכֵן שֶׁתִּתְעַכֵּב בּוֹ לֵחָה, שֶׁתֵּעָשֶׂ בוֹ מֻרְסָא אוֹ סַרְטָן אוֹ תְבַלוּל אוֹ חַבּוּרָה אוֹ בִטּוּל הַהַרְגָּשָׁה אוֹ רִפְיוֹן, כַּאֲשֶׁר יִתָּכֵן בִּשְׁאָר הָאֲבָרִים?

40 قالَ الحَبْرُ: أيُمكن أن يتمكّن منه خلط، يحدث فيه فلغموني وسرطان وثؤلولة وقرحة وخدر واسترخاء، كما يتمكّن في سائر الأعضاء؟

מא אָמַר הַכּוּזָרִי: זֶה לֹא יִתָּכֵן, כִּי בְיוֹתֵר מְעַט מִזֶּה יִהְיֵה הַמָּוֶת, וְשֶׁהַלֵּב בְּזִכּוּךְ הַרְגָּשָׁתוֹ מִפְּנֵי זַכּוּת דָּמוֹ וְרֹב כֹּחוֹ הוּא מַרְגִּישׁ בַּדָּבָר הַמֻּעָט שֶׁיִּפְגָעֵהוּ וְדוֹחֶה אוֹתוֹ מֵעָלָיו בְּעוֹד שֶׁתִּשָּׁאֶר־בּוֹ יְכֹלֶת לְדְחוֹת, וְזוּלָתוֹ אֵינֶנּוּ מַרְגִּישׁ בְּהַרְגָּשָׁתוֹ וּמִתְעַכֶּבֶת בּוֹ הַלֵּחָה עַד שֶׁיֵּעָשׂוּ מִמֶּנָּה הֶחֳלָיִים.

41 قالَ الخَزَرِيُّ: لا يمكن ذلك، لأنّ بأيسر من هذا يكون الموت، ولأنّ القلب بذكاء حسّه لصُفوّ دمه وكثرة روحه يشعر بأدنى سبب مؤذٍ فيدفع عن نفسه مهما بقي له رفق للدفع، وغيره لا يشعر شعوره فيتمكّن فيه الخلط حتّى تتمكّن منه هذه الأمراض.

מב אָמַר הֶחָבֵר: אִם כֵּן שָׁעֳרוֹ וְהַרְגָּשָׁתוֹ הֵם מְבִיאִים עָלָיו רֹב הֶחֳלָיִים, וְהֵם הַסִּבָּה לִדְחוֹתָם מֵעָלָיו בְּהַתְחָלַת פְּגִיעָתָם קֹדֶם שֶׁיִּתְיַשְּׁבוּ.

42 قالَ الحَبْرُ: فشعوره وحسّه هو جالب كثرة الأمراض إليه، وهو السبب في اندفاعها عنه في أوّل حلولها قبل أن تتمكّن.

מג אָמַר הַכּוּזָרִי: כֶּן־הוּא.

43 قالَ الخَزَرِيُّ: نعم.

מד אָמַר הֶחָבֵר: וְכֵן הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי מִמֶּנּוּ כְּמַעֲלַת הַנֶּפֶשׁ מִן הַלֵּב, וְעַל כֵּן אָמַר: רַק אֶתְכֶם יָדַעְתִּי מִכֹּל מִשְׁפְּחוֹת הָאֲדָמָה עַל־כֵּן אֶפְקֹד עֲלֵיכֶם", וְאֵלֶּה הֵם הֶחֳלָיִים, אֲבָל הַבְּרִיאוּת מַה שֶּׁאָמְרוּ רַבּוֹתֵינוּ: "מוֹחֵל לַעֲוֹנוֹת עַמּוֹ, מַעֲבִיר רִאשׁוֹן רִאשׁוֹן", כִּי אֵינֶנּוּ מַנִּיחַ עֲוֹנוֹתֵינוּ לְהִתְעַכֵּב עָלֵינוּ וְיִהְיוּ גוֹרְמִים לְאָבְדֵנוּ לְגַמְרֵי, כַּאֲשֶׁר עָשָׂה לָאֱמוֹרִי שֶׁאָמַר עָלָיו: "כִּי לֹא־שָׁלֵם עֲוֹן הָאֱמֹרִי עַד־הֵנָּה", וְהִנִּיחוֹ עַד שֶׁהִתְחַזֵּק חֳלִי עֲוֹנוֹתָיו וְהֵמִית אוֹתוֹ. וְכַאֲשֶׁר הַלֵּב מִשָּׁרְשׁוֹ וְעַצְמוֹ זַךְ שְׁוֵה הַמֶּזֶג דְּבֵקָה בוֹ הַנֶּפֶשׁ הַחַיָּה, כֵּן יִשְׂרָאֵל מִצַּד שָׁרְשָׁם וְעַצְמָם, וְכַאֲשֶׁר יַשִּׂיג הַלֵּבמִשְּׁאָר הָאֲבָרִים חֳלָיִים מִתַּאֲוֹת הַכָּבֵד וְהָאִצְטוּמְכָא וְהַבֵּיצִים מֵרֹעַ מִזְגָּם, כֵּן יִשְׂרָאֵל – יַשִּׂיגוּם הֶחֳלָיִים מֵהִתְדַּמּוּתָם בַּגּוֹיִם, וּכְמוֹ שֶׁאָמַר: "וַיִּתְעָרְבוּ בַגּוֹיִם וַיִּלְמְדוּ מַעֲשֵׂיהֶם". וְאַל יִהְיֶה רָחוֹק בְּעֵינֶיךָ שֶׁיֹּאמַר בִּכְמוֹת זֶה:" אָכֵן חֳלָיֵנוּ הוּא נָשָׂא", וַאֲנַחְנוּ בְּצָרָה וְהָעוֹלָם בִּמְנוּחָה וְהַצָּרוֹת הַמּוֹצְאוֹת אוֹתָנוּ סִבָּה לְתַקָּנַת תּוֹרָתֵנוּ וּבֹר הַבַּר מִמֶּנּוּ וִיצִיאַת הַסִּיגִים מִתּוֹכֵנוּ, וּבְבֹרֵנוּ וְתִקּוּנֵנוּ יִדְבַּק הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי בָּעוֹלָם, כְּמוֹ שֶׁיָּדַעְתָּ כִּי הַיְסוֹדוֹת נִהְיוּ לִהְיוֹת מֵהֶם הַמּוֹצָאִים וְאַחַר כָּךְ הַצֶּמַח וְאַחַר כָּךְ הַחַיִּים וְאַחַר כָּךְ הָאָדָם וְאַחַר כָּךְ סְגֻלַּת הָאָדָם, וְהַכֹּל נִהְיָה בַעֲבוּר הַסְּגֻלָּה הַהִיא לְהִדָּבֵק בָּהּ הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי, וְהַסְּגֻלָּה הַהִיא בַּעֲבוּר סְגֻלַּת הַסְּגֻלָּה, כְּמוֹ הַנְּבִיאִים וְהַחֲסִיִדים. וְעַל זֶה הַדֶּרֶךְ נִסְדַּר מַאֲמַר הָאוֹמֵר:" תֵּן פַּחְדְּךָ ה' אֱלֹהֵינוּ עַל כָּל מַעֲשֶׂיךָ", וְאַחַר כֵּן "תֵּן כָּבוֹד לְעַמֶּךָ", וְאַחַר כֵּן "צַדִּיקִים יִרְאוּ וְיִשְׂמָחוּ", מִפְּנֵי שֶׁהֵם סְגֻלַּת הַסְּגֻלָּה.

44 قالَ الحَبْرُ: والأمر الإلهيّ منّا بمنزلة النفس من القلب، ولذلك قال: "إياكم فقط عرفتُ من جميع قبائل الأرض، لذلك أُعاقبكم على جميع ذنوبكم". هذه الأمراض. وأمّا الصحّة، فكقول العلماء: "غافر ذنوب شعبه يمحوها أوّلًا بأوّل". لأنّه لا يترك علينا ذنوبًا كثيرة متركّبة فتسبّب هلاكنا بالإبْتات، كما فعل بالأموريّ إذ قال: "لأنَّ ذنب الأموريّين ليس إلى الآن كاملًا". وتركه حتّى تمكّن مرض ذنوبه فقتله. فكما أنَّ القلب من عنصره وجوهره صافٍ معتدل المزاج تتّصل به النفس الناطقة، كذلك "بنو إسرائيل"، من جهة عنصرهم وجوهرهم. وكما يلحق القلبَ من سائر الأعضاء أمراض من شهوة الكبد والمعدة والأنثيين من سوء مزاجها، كذلك نال "بنو إسرائيل" الأمراض من تشبّههم بالأمم، كما قيل: "ويختلطوا بالأمم ويتعلّموا أعمالهم".فلا يُستبعد أن يُقال في مثل هذا "حقًّا هو حمل أَمراضَنَا وأَوجاعَنَا تَحَمَّلَهَا". فصرنا متكلّفين والعالم فيه دعة وراحة، والبلايا الحالّة بنا سبب لصلاح ديننا وخلوص الخالص منّا، وخروج الزَيْف عنّا. فبخلوصنا وبصلاحنا يتّصل الأمر الإلهيّ بالدنيا. كما علمت أنَّ العناصر انساقت ليكون منها المعادن ثُمَّ النبات ثمّ الحيوان ثمّ الإنسان ثمّ صفوة آدم، فالكلّ مُنْساق من أجل تلك الصفوة ليتّصل بها الأمر الإلهيّ. وتلك الصفوة من أجل صفوة الصفوة كالأنبياء والأولياء. وبذلك اطّرد قول القائل: "ضَعْ يا يَهْوَه إِلهنا رَهبَتَكَ في جميع أعمَالِك"، ثم "امنَحْ شعبَكَ المجدَ"، ثم "يَرَى الصَّالحون ويَبتَهِجُون" لأنهم صفوة الصفوة.

מה אָמַר הַכּוּזָרִי: כְּבָר הַרוֹתָ הֶחָבֵר וְדִמִּיתָ, וְהֵיטַבְתָּ לְהָעִיר וּלְדַמּוֹת, אֲבָל הָיָה צָרִיךְ שֶׁנִּרְאֶה בָּכֶם מֵהַפְּרוּשִׁים וְהָעוֹבְדִים יוֹתֵר מִמַּה שֶׁהֵם בְּזוּלַתְכֶם.

45 قالَ الخَزَرِيُّ: لقد نبّهتَ وشبّهتَ، ولقد أحسنتَ في التنبيه والتشبيه. لكن كان ينبغي أن نرى منكم العُبّاد والزُّهاد أكثر منهم في غيركم.

מו אָמַר הֶחָבֵר: כַּמָּה קָשָׁה עָלַי שִׁכְחָתְךָ מַה שֶּׁהִקְדַּמְתִּי לְךָ מִן הַשָּׁרָשִׁים וְהוֹדֵיתָ אַתָּה בָהֶם. הֲלֹא הִסְכַּמְנוּ, כִּי לֹא יִתָּכֵן לְהִתְקָרֵב אֶל הָאֱלֹהִים כִּי אִם בְּמַעֲשִׂים מְצֻוִּים מֵאֵת הָאֱלֹהִים, הֲתַחֲשֹׁב כִּי הַקִּרְבָה הִיא – הַשִּׁפְלוּת וְהַכְּנִיעָה וְהַדּוֹמֶה לָהֶם?

46 قالَ الحَبْرُ: لقد يعزّ عليّ نسيانُك ما وَطَّأتُه عندك من الأصول وأقررتَ أنت بها. أَلَمْ نتّفق أنّه لا يُتقرّب إلى الله إلاّ بأعمال مأمور بها من عند الله؟ أتظنّ التقرّب إنّما هو الخشوع والتذلّل وما جرى مجراهما؟

מז אָמַר הַכּוּזָרִי: כֵּן עִם הַצֶּדֶק. וְכֵן אֲנִי חוֹשֵׁב, וְכֵן קָרָאתִי בְסִפְרֵיכֶם, כְּמוֹ שֶׁאָמַר: "מַה יְיָ אֱלֹהֶיךָ שֹׁאֵל מֵעִמָּךְ כִּי אִם לְיִרְאָה". וְאָמַר: "מַה יְיָ דּוֹרֵשׁ מִמְּךָ כִּי אִם־עֲשׂוֹת מִשְׁפָּט וְאַהֲבַת חֶסֶד", וְזוּלַת זֶה הַרְבֵּה.

47 قالَ الخَزَرِيُّ: نَعَمْ مع العدل، هكذا أظنّ، قرأتُه في كتبكم كما قيل: "ما الذي يطلبُهُ مِنكَ يَهْوَه إلهُكَ إلاّ أنْ تتَّقي [يهوه إلهك لتسلك في كل طرقه، وتحبّه، وتعبد يهوه إلهك من كل قلبك ومن كل نفسك، وتحفظ وصايا يهوه وفرائضه التي أنا موصيك بها اليوم لخيرك] "، "ماذا طلبَ منك يَهْوَه [إلاّ أن تصنع الحقّ وتُحبَّ الرَّحمة وتسلك متواضعًا مع إلهك] " وغير ذلك كثير.

מח אָמַר הֶחָבֵר: אֵלֶּה וְהַדּוֹמֶה לָהֶם הֵם הַחֻקִּים הַשִּׂכְלִיִּים, וְהֵם הַקְדָּמוֹת וְהַצָּעוֹת לָתּוֹרָה הָאֱלֹהִית, קוֹדְמוֹת לָהּ בְּטֶבַע וּבִזְמָן, אִי אֶפְשָׁר בִּלְעֲדֵיהֶם בְּהַנְהָגַת אֵיזוֹ קְהִלָּה שֶׁתִּהְיֶה מִבְּנֵי אָדָם, עַד שֶׁקְּהַל הַלִּסְטִים אִי אֶפְשָׁר שֶׁלֹּא יְקַבְּלוּ הַצֶּדֶק בֵּינֵיהֶם, וְאִם לֹא, לֹא הָיְתָה מַתְמֶדֶת חֶבְרָתָם. וְכַאֲשֶׁר הִגִּיעַ הַמְּרִי מִבְּנֵי יִשְׂרָאֵל אֶל עִנְיָן, שֶׁהֵקֵלּוּ בַּתּוֹרוֹת הַשִּׂכְלִיּוֹת וְהַמִּנְהֲגִיּוֹת, אֲשֶׁר אִי אֶפְשָׁר מִבַּלְעֲדֵיהֶם לְכָל קְהִלָּה, כַּאֲשֶׁר אִי אֶפְשָׁר לְכָל יָחִיד מִבַּלְעֲדֵי הַדְּבָרִים הַטִּבְעִיִּים מֵאֲכִילָה וּשְׁתִיָּה וּתְנוּעָה וּמְנוּחָה וְשֵׁנָה וִיקִיצָה, וְהֶחֱזִיקוּ עִם זֶה בַעֲבוֹדוֹת מִקָּרְבָּנוֹת וְזוּלָתָם מִן הַתּוֹרוֹת הָאֱלֹהִיּוֹת הַשִּׁמְעִיּוֹת, הִסְתַּפֵּק מֵהֶם בְּפָחוֹת, וְאָמַר: וּלְוַאי שֶׁתִּשְׁמְרוּ הַתּוֹרוֹת שֶׁשּׁוֹמְרִים אוֹתָם הַפּחָוּת שֶׁבַּקְּהִלּוֹת, וְהַקַּל שֶׁבָּהֶם – מֵהַצֶּדֶק וְהַדֶּרֶךְ הַטּוֹבָה וְהַהוֹדָאָה בְטוּב הַבּוֹרֵא. כִּי הַתּוֹרוֹת הָאֱלֹהִיּוֹת לֹא תֻשְׁלַמְנָה אֶלָּא אַחַר הַשְׁלָמַת הַתּוֹרוֹת הַמִּנְהֲגִיּוֹת וְהַשִּׂכְלִיּוֹת, וּבַתּוֹרוֹת הַשִּׂכְלִיּוֹת קַבָּלַת הַצֶּדֶק וְהַהוֹדָאָה בְטוּב הַבּוֹרֵא, וּמִי שֶׁלֹּא הֶחֱזִיק בָּאֵלֶּה, אֵיךְ מַחֲזִיק בַּקָּרְבָּנוֹת וּבַשַּׁבָּת וְהַמִּילָה וְזוּלָתָם, מִמַּה שֶּׁאֵין הַשֵּׂכֶל מְחַיְּבוֹ וְלֹא מַרְחִיקוֹ, וְהֵם הַתּוֹרוֹת אֲשֶׁר בָּהֶם הִתְיַחֲדוּ בְנֵי יִשְׂרָאֵל תּוֹסֶפֶת עַל הַשִּׂכְלִיּוֹת, וּבָהֶם הָיְתָה לָהֶם יִתְרוֹן הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי. וְלֹא יָדְעוּ אֵיךְ יִתְחַיְּבוּ אֵלּוּ הַתּוֹרוֹת, כַּאֲשֶׁר לֹא יָדְעוּ, אֵיךְ יָרַד כְּבוֹד ה' בֵּינֵיהֶם וְאֵשׁ ה' עַל קָרְבְּנוֹתָם, וְאֵיךְ שָׁמְעוּ דִבּוּר הָאֵל, וְאֵיךְ אֵרַע לָהֶם כָּל מַה שֶּׁאֵרַע, מִמַּה שֶּׁאֵין הַדֵּעוֹת מְקַבְּלוֹת אוֹתוֹ לוּלֵא הַמַּעֲמָדוֹת וּרְאוּת הָעַיִן אֲשֶׁר אֵין בּוֹ מִדְחֶה. וְעַל הַדֶּרֶךְ הַזֶּה נֶאֱמַר לָהֶם: "וּמָה ה' דּוֹרֵשׁ מִמְּךָ", וְ"עֹלוֹתֵיכֶם סְפוּ עַל־זִבְחֵיכֶם", וְזוּלַת זֶה מִמַּה שֶּׁדּוֹמֶה לוֹ. הֲיִתָּכֵן שֶׁיַּחֲזִיק הַיִּשְׂרְאֵלִי בַּעֲשׂוֹת מִשְׁפָּט וְאַהֲבַת חֶסֶד, וְיַעֲזֹב הַמִּילָה וְהַשַּׁבָּת וְתוֹרוֹת הַפֶּסַח וּשְׁאָר הַתּוֹרוֹת וְיַצְלִיחַ?

48 قالَ الحَبْرُ: هذه وأمثالها هي النواميس العقلية، وهي التوطئة والمقدّمة للشريعة الإلهية، متقدّمة لها بالطبع وبالزمان، لا بدّ منها في سياسة أيّ جماعة كانت من الناس. حتّى جماعة اللصوص لا بُدّ فيها من التزام العدل فيما بينهم، وإلاّ لا تدوم صُحبتهم. ولمّا بلغ عصيان "بني إسرائيل" إلى حدّ تسهّلوا بالشرائع العقلية والسياسية، التي لا بُدّ منها لكلّ جماعة، كما لا بدّ لكلّ فراد من الأمور الطبيعية من أكل وشرب وحركة وسكون ونوم ويقظة، وتمسّكوا مع هذا بالعبادات من القرابين وغير ذلك من الشرائع الإلهية السمعية، قُنِعَ منهم بالدون، وقيل لهم: يا ليت لو حافظتم على الشرائع التي يلتزمها أقلّ الجماعات وأدْونها من لزوم العدل والخير والإقرار بفضل الله. لأنَّ الشريعة الإلهية لا تتمّ إلاّ بعد كمال الشريعة السياسية والعقلية. وفي الشريعة العقلية لزوم العدل والإقرار بفضل الله، فمن فاته هذا كيف له بالقرابين والسبت والخِتانة وغير ذلك، ممّا لم يوجبه العقل ولا ينفيه، وهي الشرائع التي بها خُصّوا "بنو إسرائيل" زيادة على العقليات، وبها حصل لهم فضل الأمر الإلهيّ. فلم يدروا كيف وجبت هذه الشرائع، كما لم يدروا كيف اتّفق أن ينزل "مجد يهوه" بينهم و"نارُ يهوه تأكل" قرابينهم، وكيف سمعوا خطاب الربّ، وكيف جرى لهم كلّ ما جرى ممّا لا تحتمله العقول لولا العيان والمشاهدة التي لا مدفع فيها. فلمثل هذا قيل لهم: "ماذا طلبَ منك يَهْوَه" و"ضُمّوا قرابين الصعيدة إلى ذَبائِحِكم" وغير ذلك ممّا أشبهه. أيُمكن أن يقتصر الإسرائيلي على "أن يَصْنَعَ الحَقَّ ويُحِبَّ الرَّحْمَةَ"، ويَختَصِرَ "الختان" والسبت وسائر الشرائع فيُفْلح؟

מט אָמַר הַכּוּזָרִי: לֹא, כְּפִי אֲשֶׁר הִקְדַּמְתָּ, אֲבָל עַל דַּעַת הַפִּילוֹסוֹפִים יִהְיֶה אָדָם חָסִיד וְלֹא יַרְגִּישׁ בְּאֵיזוֹ דָת שֶׁיִּתְקָרֵב, אִם בְּהִתְיַהֵד אוֹ בְהִתְנַצֵּר אוֹ בְזוּלַת זֶה, אוֹ בְדָבָר שֶׁיִּבְדֶּה לְעַצְמוֹ. וּכְבָר שַׁבְנוּ אֶל הַהַקָּשָׁה וְהַסְּבָרָה הַשִּׂכְלִית וְהַהִתְחַכְּמוּת, וְיִהְיוּ כָל בְּנֵי אָדָם מִשְׁתַּדְּלִים לִקְבֹּע תּוֹרָה בְמַה שֶּׁמְּבִיאָה אֵלָיו הַקָּשָׁתָם וְזֶה בָטֵל.

49 قالَ الخَزَرِيُّ: لا بحسب ما قدّمتَه، وإنّما يصير على رأي الفلاسفة رجلًا فاضلًا ولا يبالي بأيّ وجه تقرّب بالتهوّد أو بالتنصّر أو غير ذلك أو بما يخترعه لنفسه. وقد رجعنا إلى التعقّل والقياس والتحكّم، ويصير جميع الناس مجتهدين موجودين على التشرّع بما أدّى إليه قياسهم وهذا محال.

נ אָמַר הֶחָבֵר: וְתוֹרַת מֹשֶׁה לֹא הֶעֱבִידָה אוֹתָנוּ בִּפְרִישׁוּת, אַךְ בַּדֶּרֶךְ הַשָּׁוֶה וְלָתֵת לְכָל כֹּחַ מִכֹּחוֹת הַנֶּפֶשׁ וְהַגּוּף חֶלְקוֹ בְצֶדֶק מִבְּלִי רִבּוּי בְּכֹחַ אֶחָד, קִצּוּר בְּכֹחַ אַחֵר, וּמִי שֶׁנָּטָה עִם כֹּחַ הַתַּאֲוָה קִצֵּר בְּכֹחַ הַמַּחֲשָׁבָה, וּבְהֶפֶךְ. וּמִי שֶׁנָּטָה עִם הַנִּצָּחוֹן קִצֵּר בְּזוּלָתוֹ. וְאֵין רֹב הַתַּעֲנִית עֲבוֹדָה לְמִי שֶׁתַּאֲווֹתָיו חֲלוּשׁוֹת וְכֹחוֹתָיו חֲלוּשִׁים וְגוּפוֹ רָזֶה, אֲבָל טוֹב שֶׁיְּעַדֵּן גוּפוֹ, וְלֹא הַמְעָטַת הַמָּמוֹן עֲבוֹדָה, כַּאֲשֶׁר יִזְדַּמֵּן מִן הַמֻּתָּר מִבְּלִי יְגִיעָה וְלֹא יַטְרִידֵהוּ קְנוֹתוֹ מִן הַחָכְמָה וְהַמַּעֲשִׂים הַטּוֹבִים, כָּל שֶׁכֵּן לְמִי שֶׁיֶּשׁ לוֹ טָפוּל וּבָנִים, וּמַאֲוַיָּיו לְהוֹצִיא לְשֵׁם שָׁמָיִם, אַךְ הָרִבּוּי יוֹתֵר נָכוֹן לוֹ. וּכְלָלוֹ שֶׁל דָּבָר, כִּי תוֹרָתֵנוּ נֶחֱלֶקֶת בֵּין הַיִּרְאָה וְהָאַהֲבָה וְהַשִּׂמְחָה, תִּתְקָרֵב אֶל אֱלֹהֶיךָ בְּכָל אַחַת מֵהֵנָּה, וְאֵין כְּנִיעָתְךָ בִימֵי הַתַּעֲנִית יוֹתֵר קְרוֹבָה אֶל הָאֱלהִים מִשִּׂמְחָתְךָ בַּימֵי הַשַּׁבָּתוֹת וְהַמּוֹעֲדִים, כְּשֶׁתִּהְיֶה שִׂמְחָתְךָ בְכַוָּנָה וְלֵב שָׁלֵם. וּכְמוֹ שֶׁהַתַּחֲנוּנִים צְרִיכִים מַחֲשָׁבָה וְכַוָּנָה כֵּן הַשִּׂמְחָה בְמִצְוָתוֹ וּבְתוֹרָתוֹ צְרִיכִים מַחֲשָׁבָה וְכַוָּנָה, שֶׁתִּשְׂמַח בַּמִּצְוָה עַצְמָהּ מֵאַהֲבָתְךָ הַמְצַוֶּה בָהּ וְשֶׁתַּכִּיר מַה שֶּׁהֵטִיב לְךָ בָהּ, וּכְאִלּוּ אַתָּה בָא בְאַכְסַנְיָתוֹ קָרוּא אֶל שֻׁלְחָנוֹ וְטוּבוֹ, וְתוֹדֶה עַל זֶה בְּמַצְפּוּן וּבְגָלוּי, וְאִם תַּעֲבֹר בְּךָ הַשִּׂמְחָה אֶל הַנִּגּוּן וְהָרִקּוּד הִיא עֲבוֹדָה וּדְבֵקוּת בָּעִנְיָן הָאֱלֹהִי. וְאֵלֶּה הַדְּבָרִים לֹא הִנִּיחָה אוֹתָם הַתּוֹרָה מֻפְקָרִים, אֲבָל כֻּלָּם תַּחַת מַסֹּרֶת, מִפְּנֵי שֶׁאֵין בִּיכֹלֶת בְּנֵי אָדָם לְחַלֵּק תַּקָּנוֹת כֹּחוֹת הַנֶּפֶשׁוְהַגּוּף, וְשִׁעוּר מַה שֶּׁרָאוּי לָהֶם מֵהַמְּנוּחָה וְהַתְּנוּעָה, וְשִׁעוּר מַה שֶּׁתּוֹצִיא הָאָרֶץ עַד שֶׁתִּשְׁבֹּת בַּשְּׁמִטָּה וְיוֹבֵל וְיִנָּתֵן מִמֶּנָּה הַמַּעַשְּׂרוֹת, וְזוּלָתִי זֶה. וְצִוָּה עַל שְׁבִיתַת הַשַּׁבָּת וּשְׁבִיתַת הַמּוֹעֲדִים וּשְׁבִיתַת הָאָרֶץ, וְהַכֹּל זֵכֶר לִיצִיאַת מִצְרַיִם וְזִכָּרוֹן לְמַעֲשֵׂה בְרֵאשִׁית, מִפְּנֵי שֶׁשְֹׁנֵי הָעִנְיָנִים דּוֹמִים מִפְּנֵי שֶׁנַּעֲשׂוּ בְחֵפֶץ הָאֱלֹהִים לֹא בְמִקְרֶה וְלֹא בְטֶבַע. וְכַאֲשֶׁר אָמַר יִתְבָּרֶךְ: "כִּי שְׁאַל־נָא לְיָמִים רִאשׁוֹנִים אֲשֶׁר הָיוּ לְפָנֶיךָ", "הֲשָׁמַע עָם קוֹל אֱלֹהִים", "אוֹ הֲנִסָּה אֱלֹהִים". וְהָיְתָה שְׁמִירַת הַשַּׁבָּת הִיא בְעַצְמָהּ הַהוֹדָאָה בָאֱלֹהוּת, אֲבָל –כְּאִלּוּ הִיא הוֹדָאָה בְדִבּוּר מַעֲשִׂי, כִּי מִי שֶׁמְּקַבֵּל מִצְוַת שַׁבָּת בַּעֲבוּר שֶׁבָּהּ הָיָה כְלוֹת מַעֲשֵׂה בְרֵאשִׁית, כְּבָר הוֹדָה בַּחִדּוּשׁ מִבְּלִי סָפֵק, וּמִי שֶׁהוֹדָה בַּחִדּוּשׁ הוֹדָה בַמְחַדֵּשׁ הָעוֹשֶׂה יִתְבָּרָךְ. וּמִי שֶׁלֹּא קִבְּלָהּ יִפֹּל בִּסְפֵקוֹת הַקַּדְמוּת וְלֹא תִזַּךְ אֱמוּנָתוֹ לְבוֹרֵא הָעוֹלָם. אִם כֵּן שְׁמִירַת מִצְווֹת הַשַּׁבָּת מְקָרֶבֶת אֶל הַבּוֹרֵא יוֹתֵר מֵהַפְּרִישׁוּת וְהַנְּזִירוּת. וּרְאֵה הֵיאַךְ שָׁב הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי הַדָּבֵק בְּאַבְרָהָם וְאַחַר כֵּן בַּהֲמוֹן סְגֻלָּתוֹ וּבָאָרֶץ הַקְּדוֹשָׁה, מֵבִיא הָאֻמָּה מַדְרֵגָה אַחַר מַדְרֵגָה, וְנִזְהָר בַּזֶּרַע עַד שֶׁלֹּא נִמְלַט מֵהֶם אֶחָד, וְהִנִּיחַ אוֹתָם בַּטּוֹב שֶׁבַּמְּקוֹמוֹת וְהַפּוֹרִי שֶׁבָּהֶם וְהִרְבָּם הָרִבּוּי הַהוּא הַמֻּפְלָא, עַד שֶׁהֶעְתִּיק אוֹתָם וּנְטָעָם בָּאֲדָמָה הָרְאוּיָה לַסְּגֻלָּה, וְנִקְרָא אֱלֹהֵי אַבְרָהָם וֵאלֹהֵי יִצְחָק כַּאֲשֶׁר נִקְרָא יוֹשֵׁב הַכְּרוּבִים וְיוֹשֵׁב צִיּוֹן וְשׁוֹכֵן יְרוּשָׁלָיִם, לִדְמוֹתָם בַּשָּׁמָיִם, כְּמוֹ שֶׁאָמַר: "הַיּשְֹבִי בַּשָּׁמָיִם", מִפְּנֵי הֵרָאוֹת אוֹרוֹ בָּאֵלֶּה כְּהֵרָאוֹתוֹ בַשָּׁמָיִם, אַךְ בְּמִצּוּעַ עָם רְאוּיִים לְקַבֵּל הָאוֹר הַהוּא, וְהוּא מַאֲצִיל אוֹתוֹ עֲלֵיהֶם, וְנִקְרָא זֶה מִמֶּנּוּ אַהֲבָה. וְהִיא אֲשֶׁר נִקְבְּעָה לָנוּ וְנִתְחַיַּבְנוּ לְהַאֲמִינָהּ וּלְהוֹדוֹת עָלֶיהָ בְּ"אַהֲבַת עוֹלָם אֲהַבְתָּנוּ", כְּדֵי שֶׁנָּשִׂים אֶל לְבָבֵנוּ שֶׁהַהַתְחָלָה מִמֶּנּוּ לֹא מִמֶּנּוּ אֲנַחְנוּ, כְּמוֹ שֶׁנֹּאמַר בִּבְרִיאַת הַחַי עַל דֶּרֶךְ הַדִּמְיוֹן שֶׁהוּא לֹא בָרָא אֶת עַצְמוֹ אַךְ הָאֱלֹהִים יְצָרוֹ וְהִתְקִינוֹ כַּאֲשֶׁר רָאָה חֹמֶר שֶׁרָאוּי לַצּוּרָה הַהִיא כֵּן הוּא יִתְבָּרֵךְ הַמַּתְחִיל לְהוֹצִיאֵנוּ מִמִּצְרַיִם לִהְיוֹת לוֹ לְעַם סְגֻלָּה וְיִהְיֶה לָנוּ לְמֶלֶךְ, כַּאֲשֶׁר הוּא אוֹמֵר וְשׁוֹנֶה (ויקרא כב, כג ובמדבר טו, מא): "אֲנִי ה' אֱלֹהֵיכֶם אֲשֶׁר הוֹצֵאתִי אֶתְכֶם מֵאֶרֶץ מִצְרַיִם לִהְיוֹת לָכֶם לֵאלֹהִים". וְעוֹד, שֶׁאָמַר: "יִשְׂרָאֵל אֲשֶׁר בְּךָ אֶתְפָּאָר".

50 قالَ الحَبْرُ: فالشريعة الإلهية لا تتعبّدنا بالتزهّد، لكن بالاعتدال، وإعطاء كلّ قوّة من قوى النفس والبدن نصيبَها بالعدل، دون إسراف، لأنّ الإسراف في قوّة واحدة تقصير عن أخرى. فمن مال مع قوة الشهوة قصّر عن قوّة الفكر، وبالعكس، ومَن مالَ مع الغلبة قصّرَ عن غيرها. فليس طول الصيام عبادة لمن كان خامل الشهوات ساقِطَها ضعيف البدن، بل التنعّم هُنا نقض وحذر. ولا التقلّل من المال عبادة، إذا اتّفق حلالًا هيّنًا لا يشغله اكتسابه عن العلم والعمل، لا سيّما لمن كان ذا عيّل وبنين وآمال في نفقات ترضي الله. بل التكثّر أولى به.وبالجملة، فشريعتنا مقسَّمة بين "الخشية" و"المحبة" و"الفرحة"، تتقرّب إلى ربّك بكلّ واحدة منها، فليس خشوعك في أيام "الصيام" بأقرب من الله من فرحك في "سبوت وأيام طيّبة"، إذا كان فرحك عن فكرة ونيّة. فكما أنّ "التحنّنات" محتاجة إلى فكرة ونيّة، كذلك الفرح بأمره وشريعته يحتاج إلى فكرة ونيّة، لتفرح بنفس الشريعة محبّة في مُشَرِّعِها وترى ما فضّلك به، وكأنّك في ضيافته مدعوّ إلى مائدته ونِعَمِه، تشكر على ذلك إضمارًا وإظهارًا. وإنْ تخطّى بك الطرب إلى حدّ الغناء والرقص فرحًا منك بالشريعة خاصّة، كان ذلك الغناء والرقص عبادة وصِلَة بينك وبين الأمر الإلهيّ.وهذه الأمور أيضًا لم تتركها شريعتنا مهملة بل مضبوطة، إذ ليس في وسع البشر تقسيط مصالح قوى الأنفس والأبدان، وتقرير ما يصلح لنا من الراحة والرياضة، وتقدير ما تُغلّ الأرض حتّى تُعطَّل في "إجمامٍ" و"يوبيل" ويُعطى منها "العُشر" وغير ذلك. ففرضَ عُطلة السبت وعُطلة الأعياد وعُطلة الأرض، والكلّ "للتذكير بالخروج من مصر وبحدث التكوين". لأنَّ الأمرين متقارنان لأنّهما انقضيا بمجرَّد الإرادة الإلهية لا باتّفاق ولا بطبيعة، وكما قال تعالى: "فاسأل عن الأيام الأولى... إلخ، هل سمعَ شعبٌ وَحَى إلوهيم... إلخ، أو هل أقدمَ إلهٌ غيري... إلخ".فصار التحفّظ بالسبت هو بعينه الإقرار بالربوبية. لكن كأنّه إقرار بنطق عمليّ، لأنّ مَنْ اعتقد السبت مِن أنَّ فيه كان الفراغ من "حدث التكوين"، فقد أقرّ بالحدث بلا شكّ، وإن أقرّ بالحدث أقرّ بالمُحدِث الصانع تعالى. ومن لم يعتقده، وقع في شكوك القِدَم، ولم يصفُ اعتقاده لخالق العالم تعالى. فالتحفّظ بفرائض السبت أقرب إلى الله من التعبّد والتزهّد والانقطاع.فانظر كيف صار الأمر الإلهيّ المرتبط بإبراهيم ثمّ بجمهور صفوته وبالأرض المقدّسة، يساوق الأمّة درجة درجة، ويحافظ على النسل حتّى لا يشذّ منهم شاذّ، ويضعهم في أحفظ مكان وأطيبه وأخصبه وينمّيهم ذلك النموّ المعجزيّ، حتّى ينقلهم ويغرسهم في التربة المشاكلة للصفوة، فتسمّى بـ"إله إبراهيم" و "إله الأرض"، كما تسمّى "الجالس على الكروبيم" و"المُقيم في صهيون" و"الساكن في يروشلم"، تشبيهًا لهذه المواضع بالسموات، كما قيل: "يا ساكنًا في السموات"، ولظهور نوره في هذه كظهور نوره في السماء، لكن بواسطة قوم يستحقّون قبول ذلك النور، فهو يفيضه عليهم ويتسمّى ذلك منه "محبّة". وهي التي رُسمت لنا وفُرضت علينا أن نعتقدها ونسبّح ونشكر عليها في "محبةٌ أبديةٌ مَحَبَّتُنا"، لنتصوّر الابتداء منه لا منّا، كما نقول في خلقة الحيوان، مثلًا، إنّه لم يخلق نفسه، لكن الله صوَّرَهُ وأتقَنَهُ، إذ رأى مادّة تصلح لتلك الصورة. كذلك كان هو تعالى المبادر المبتدئ لإخراجنا من مصر لنكون له عسكرًا ويكون لنا ملكًا، كما قال: "أنا يهوه إلهُكُمُ الذي أُخرِجُكُم من أرضِ مصرَ ليَكونَ لكم إلهًا". بل قد قال أيضًا: "أنتَ [عبدي] إسرائيلُ، الذي به أُفاخرُ".

נא אָמַר הַכּוּזָרִי: כַּמָּה יָצָא הַמַּאֲמָר בַּמָּקוֹם הַזֶּה יְצִיאָה גְדוֹלָה, וּמָחֲלָה הַמְּלִיצָה מְחִילָה רַבָּה שֶׁיִהְיֶה הַבּוֹרֵא מִתְפָּאֵר בְּבָשָׂר.

51 قالَ الخَزَرِيُّ: لقد تجاوز القول ههنا تجاوزًا عظيمًا، وتسامحت الخطابة تسامحًا كثيرًا، أن يكون الخالق يفتخر ببشر.

נב אָמַר הֶחָבֵר: הֶהָיָה זֶה קַל בְּעֵינֵיךָ בִּבְרִיאַת הַשֶּׁמֶשׁ.

52 قالَ الحَبْرُ: هل كنت تستسهل ذلك في خلقه الشمس؟

נג אָמַר הַכּוּזָרִי: כֵּן, מִפְּנֵי גֹדֶל מַעֲשֶׂיהָ, מִפְּנֵי שֶׁהִיא אַחַר הַבּוֹרֵא הַסִּבָּה בַהֲוָיָה, וּבָהּ וּבַעֲבוּרָה מִסְתַּדֵּר הַלַּיְלָה וְהַיּוֹם וּפִרְקֵי הַשָּׁנָה וְהוֹוִים הַמּוֹצָאִים וְהַצֶּמַח וְהַחַיִּים, וּבְאוֹרָה הַבָּהִיר תִּהְיֶה הָרְאוֹת וְהַמַּרְאִים הַנִּרְאִים, וְאֵיךְ לֹא יִהְיֶה בְרִיאָתָהּ תִּפְאֶרֶת לְעוֹשֶׂהָ אֵצֶל הַמְדַבְּרִים.

53 قالَ الخَزَرِيُّ: نعم، لعظيم آثارها، لأنّها بعد الله السبب في الكون، وبها ومن أجلها ينتظم الليل والنهار وفصول السنة، وتتكوّن المعادن والنبات والحيوان. وبنورها الباهر يكون الإبصار والألوان المُبصَرة، فكيف لا يكون خَلقها فخرًا لخالِقِها عند الناطقين!

נד אָמַר הֶחָבֵר: וַהֲלֹא אוֹר הַלְּבָבוֹת יוֹתֵר דַּק וּמְעֻלֶּה מֵאוֹר הָרְאוֹת, וַהֲלֹא הָיוּ כָל אַנְשֵׁי הָעוֹלָם בְּעִוָּרוֹן וּבְתָעוּת קֹדֶם בְּנֵי יִשְׂרָאֵל, זוּלָתִי הַיְחִידִים אֲשֶׁר זְכַרְנוּם, וְהָיָה מֵהֶם עָם, שֶׁאוֹמְרִים שֶׁאֵין בּוֹרֵא וֱשֶׁאֵין חֵלֶק מִן הָעוֹלָם יוֹתֵר רָאוּי שֶׁיִהְיֶה נִבְרָא מִשֶּׁיִּהְיֶה בוֹרֵא, אַךְ הַכֹּל קַדְמוֹן. וְעָם אַחֵר אוֹמְרִים שֶׁהַגַּלְגַּל הוּא הַקַּדְמוֹן וּבוֹרֵא הַכֹּל, וְיַעַבְדוּהוּ, וְעַם אַחֵר טוֹעֲנִים שֶׁהָאֵשׁ הוּא עֶצֶם הָאוֹר וְהַמַּעֲשִׂים הַחֱזָקִים וְהַמֻּפְלָאִים וְהִיא שֶׁרְאוּיָה לֵעַבֵד, וְשֶׁהַנֶּפֶשׁ הִיא אֵשׁ. וְעַם אַחֵר עוֹבְדִים זוּלַת זֶה מִשֶּׁמֶשׁ וְיָרֵחַ וְכוֹכָבִים וְצוּרוֹת בַּעֲלֵי חַיִּים נִתְלוֹת בְּצוּרוֹת הַגַּלְגַּל. וְעַם אַחֵר עוֹבְדִים מַלְכֵיהֶם אוֹ חַכְמֵיהֶם, וְכֻלָּם מַסְכִּימִים שֶׁאֵין נִרְאֶה בָעוֹלָם דָּבָר יוֹצֵא מִן הַמִּנְהָג וְהַטֶּבַע, עַד אֲשֶׁר הַפִּילוֹסוֹפִים אֲשֶׁר דַּק עִיּוּנָם וְזַכָּה מַחֲשַׁבְתָּם וְהוֹדוּ בְסִבָּה רִאשׁוֹנִית, אֵינָהּ דּוֹמָה לִשְׁאָר הַדְּבָרִים, נָטוּ בְהַקָּשָׁתָם, שֶׁאֵין לוֹ מַעֲשֶׂה בָעוֹלָם כָּל שֶׁכֵּן בַּחֶלְקִיוֹת, שֶׁמְּרוֹמְמִים אוֹתוֹ וּמַבְדִּילִים אוֹתוֹ מִידִיעָתָם וְקַל וָחֹמֶר שֶׁיְּחַדֵּשׁ בָּהֶם חִדּוּשׁ. עַד שֶׁנִזְדַּכְּכָה הַקְּהִלָּה הַהִיא שֶׁהָיְתָה רְאוּיָה לָחוּל עָלֶיהָ הָאוֹר וְלַעֲשׂוֹת לָהּ הַמּוֹפְתִים הַנּוֹרָאִים וּלְשַׁנּוֹת לָהֶם הַמִּנְהָגִים, וְנִרְאָה עַיִן בְּעַיִן כִּי יֵשׁ לָעוֹלָם מוֹשֵׁל וְשׁוֹמֵר וּמְסַדֵּר וְיוֹצֵר, יוֹדֵעַ הַקָּטֹן וְהַגָּדוֹל שֶׁבּוֹ וְגוֹמֵל עַל הַטּוֹב וּמַעֲנִישׁ עַל הָרַע, וְהָיְתָה סִבָּה לְהַיְשָׁרַת הַלְּבָבוֹת. וְכָל מִי שֶׁבָּא אַחֲרֵיהֶם לֹא יוּכַל לָצֵאת מִיסוֹדוֹתֵיהֶם, עַד שֶׁשָּׁבוּ הַיּוֹם כָּל יוֹשְׁבֵי הָעוֹלָם מוֹדִים בְּחִדּוּשׁ בָעוֹלָם וּבַקַּדְמוּת לְבוֹרֵא הָעוֹלָם, וּמוֹפְתָם עַל זֶה בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וּמַה שֶּׁנַּעֲשָׂה לָהֶם וּמַה שֶּׁנִגְזַר עֲלֵיהֶם.

54 قالَ الحَبْرُ: أوليس نور البصائر ألطف وأشرف من نور الأبصار، أوَلَمْ يكن أهل الأرض في عَمىً وطغيان قبل بني إسرائيل، حاشى الأفراد الذين ذكرناهم: فقوم يقولون إنَّ لا خالق بل لا جُزء من العالم أحقّ بأن يكون مخلوقًا من أن يكون خالقًا، فالكّل قديم. وقوم يقولون إنَّ الفلك هو القديم وخالق الكلّ فيعبدونه. وقوم يدّعون بأنَّ النار هي ذات النور والأفعال القوية العجيبة، وهي التي ينبغي أن تُعبد، وأنَّ النفس نار. وقوم يعبدون غير ذلك من شمس وقمر وكواكب وصور حيوانات يتعلّقون بصور الفلك. وقوم يعبدون ملوكهم أو علماءهم، وكُلّهم يُصْفِقُ أنه لا يظهر في العالم أثر وفعل خارج عن العادة والطبيعة، حتّى المتفلسفون الذين لطف نظرهم وصفا رأيهم وأقرّوا بسبب أوّل لا يشبه الأشياء وليس كمثله، أحالوا بقياسهم أن يكون له أثر في العالم، لا سيّما في الجزئيات، التي ينزّهونه ويرفعونه عن أن يدريها، فضلًا عن أن يحدث فيها حدثًا.[كذا كانت الاعتقادات والعبادات] حتّى صفت تلك الجملة التي استحقّت حلول النور عليها وقضاء المعجزات لها وخرق العادات، وظهر عيانًا أنَّ للدنيا مالكًا وحافظًا وضابطًا، يعلم ما دقّ وما جلّ، ويجازي على الخير والشرّ، فصارت هداية للقلوب. وكلّ من جاء بعدها لم يقدر أن يشذّ عن أصولها، حتّى صارت اليوم المعمورة كلّها مقرّة بالقِدَم لله والحَدَث للعالم، وبرهانهم على ذلك بنو إسرائيل وما قضي لهم وما انقضى عليهم.

נה אָמַר הַכּוּזָרִי: זֶה פְּאֵר גָּדוֹל, וְיֵשׁ בֵּאוּר שֶׁהוּא פֶּלֶא, וּבֶאֱמֶת נֶאֱמַר: "לַעֲשׂוֹת לוֹ שֵׁם עוֹלָם", "וַתַּעַשׂ לְךָ שֵׁם כְּהַיּוֹם הַזֶּה", לִתְהִלָּה לְשֵׁם וּלְתִפְאֶרֶת.

55 قالَ الخَزَرِيُّ: إنَّ هذا لفخر عظيم ومن البيان لسِحْر وبحقّ قيل: "ليصنع لنفسه اسمًا أبديًّا"، و"عَمِلتَ لنفسكَ اسمًا كهذا اليوم"، "في الثناء والاسم والبهاء".

נו אָמַר הֶחָבֵר: הֲלֹא תִרְאֶה אֵיךְ הִצִּיעַ דָּוִד בְּשֶׁבַח הַתּוֹרָה כְּשֶׁהִקְדִּים סִפּוּר הַשֶׁמֶשׁ בַּמִּזְמוֹר: "הַשָּׁמַיִם מְסַפְּרִים כְּבֹוד־אֵל", וְזָכַר אוֹרָהּ הַכּוֹלֵל וְזַכּוּת עַצְמָהּ וְיֹשֶׁר דַּרְכָּהּ וִיפִי מַרְאֶהָ, וְסָמַךְ לָזֶה: "תּוֹרַת ה' תְּמִימָה מְשִׁיבַת נֶפֶשׁ", וְהַתָּלוּי בּוֹ, כְּאִלּוּ אָמַר: אַל תִּתְמְהוּ מִן הַסִּפּוּרִים הָאֵלֶּה כִּי הַתּוֹרָה יוֹתֵר בְּהִירָה וּגְלוּיָה וּמְפֻרְסֶמֶת וּמוֹעִילָה וּמְעֻלָּה, וְלוּלֵא בְנֵי יִשְׂרָאֵל לֹא הָיְתָה הַתּוֹרָה, וְעוֹד כִּי לֹא הָיְתָה מַעֲלָתָם בַּעֲבוּר מֹשֶׁה אֲבָל מַעֲלַת מֹשֶׁה הָיְתָה בַעֲבוּרָם, כִּי הָאַהֲבָה לֹא הָיְתָה כִּי אִם בַּהֲמוֹן זֶרַע אַבְרָהָם יִצְחָק וְיַעֲקֹב, וּבָחַר בְּמֹשֶׁה לְהַגִּיעַ הַטּוֹב אֲלֵיהֶם עַל יָדוֹ וַאֲנַחְנוּ אֵין אָנוּ נִקְרָאִים עִם מֹשֶׁה אֶלָּא עַם יְיָ, כְּמוֹ שֶׁאָמַר: "עַם יְיָ אֵלֶּה", וְ "עַם אֱלֹהֵי אַבְרָהָם". וְאֵין רַאֲיוֹת הַחֻקִּים הָאֱלֹהִיִּים דַּקּוּת הַמִּלּוֹת וּנְשִׂיאוּת גְּבִינֵי הָעֵינַיִם וְהַעֲלֵם הַבָּבוֹת בִּתְחִנָּה וּבִתְפִלָּה, וּבִתְנוּעוֹת וּבְמַאֲמָרִים שֶׁאֵין אַחֲרֵיהֶם מַעֲשִׂים, כִּי אִם הַמַּחֲשָׁבוֹת הַזַּכּוֹת אֲשֶׁר רַאֲיָתָם מַעֲשִׂים, מִטִּבְעָם שֶׁהֵם קָשִׁים עַל נֶפֶשׁ הָאָדָם, אַךְ הוּא עוֹשֶׂה אוֹתָם בְּתַכְלִית הַתַּאֲוָה וְאַהֲבָה, בַּהֱלִיכָה אֶל מָקוֹם מֵהַמְּקוֹמוֹת לָחֹג שָׁלֹשׁ פְּעָמִים בַּשָּׁנָה, וּמַה שֶּׁדּוֹמֶה מִן הַהוֹצָאוֹת וְהַטֹרַח, וְהוּא עוֹשֵׂהוּ בְתַכְלִית הַשִּׂמְחָה וְהַגִּילָה, וּבְהוֹצָאַת מַעְשֵׂר רִאשׁוֹן וּמַעְשֵׂר שֵׁנִי וּמַעְשֵׂר עָנִי וְהָרֵאָיוֹן, וַעֲזִיבַת תְּבוּאוֹת הָאָרֶץ בִּשְׁמִטּוֹת וְיוֹבְלִים, וְהוֹצָאוֹת הַשַּׁבָּתוֹת וְהַמּוֹעֲדִים וּשְׁבִיתָתָם, וּמַתְּנוֹת בִּכּוּרִים וּבְכוֹרוֹת וּמַתְּנוֹת כְּהֻנָּה וְרֵאשִׁית הַגֵּז וְרֵאשִׁית עֲרִיסוֹתֵיכֶם מִבַּלְעֲדֵי הַנְּדָרִים וְהַנְּדָבוֹת, וּמִלְבַד מַה שֶּׁהוּא חַיָּב בּוֹ עַל כָּל זָדוֹן וּשְׁגָגָה, וְהַשְּׁלָמִים, וּמַה שֶּׁהוּא חַיָּב בּוֹ מִן הַקָּרְבָּנוֹת עַל הַמִּקְרִים אֲשֶׁר יִפְגָעוּהוּ מִן הַטֻּמְאוֹת, עַל כָּל לֵדָה שֶׁתִּהְיֶה לוֹ וְכָל זִיבָה וְכָל צָרַעַת, וְזוּלַת זֶה הַרְבֵּה. כָּל זֶה בְּמִצְוָה מֵאֵת הָאֱלֹהִים לֹא מִשֵּׂכֶל בְּנֵי אָדָם וְהִתְחַכְּמוּתוֹ, וְאֵין בִּיכֹלֶת הַבָּשָׂר לְשַׁעֵר אֶת זֶה עַל סִדְרוֹ וּמִנְהָגוֹ וְעֶרְכּוֹ, לֹא יִירָא לְהִכָּנֶס־בּוֹ מִכְשׁוֹל, כְּאִלּוּ שִׁעֵר יִשְׂרָאֵל וְשִׁעֵר תְּבוּאַת אֶרֶץ כְּנַעַן צְמָחֶיהָ וּבְהֶמְתָּהּ, וְשִׁעֵר שֵׁבֶט לֵוִי. וְצִוָּה בַמִּדְבָּר בָּעֲרָכִים הָאֵלֶּה, מִפְּנֵי שֶׁיָּדַע כִּי כְשֶׁיִּסְתַּדֵּר הָעֵרֶךְ הַזֶּה, יִשָּׁאֲרוּ יִשְׂרָאֵל עֲשִׁירִים וְלֹא יֶחְסַר לַלְוִיִּם דָּבָר, וְלֹא יַגִּיעַ הָעִנְיָן לְדַלּוּת שֵׁבֶט אוֹ מִשְׁפָּחָה, כַּאֲשֶׁר צִוָּה בִשְׁנַת הַיּוֹבֵל לָשׁוּב הַכֹּל כַּאֲשֶׁר הָיְתָה בַשָּׁנָה הָרִאשׁוֹנָה מֵחִלּוּק הָאָרֶץ, בְּחִלּוּקִים וְדִקְדּוּקִים, יֵצְרוּ הַסְּפָרִים מֵהֲכִילָם. וּמִי שֶׁהִתְבּוֹנֵן בָּהֶם יַכִּיר שֶׁאֵינָם מִמַּחֲשֶׁבֶת בָּשָׂר. יִשְׁתַּבַּח וְיִתְרוֹמֵם חוֹשְׁבָם, לֹא עָשָׂה כֵן לְכָל גּוֹי וּמִשְׁפָּטִים בַּל יְדָעוּם. וְנִשְׁאַר הַסֵּדֶר הַזֶּה בִשְׁנֵי הַבָּתִּים כְּמוֹ אֶלֶף וַחֲמֵשׁ מֵאוֹת שָׁנָה, וְאִלּוּ הָלְכוּ הָעָם עַל הַדֶּרֶךְ הַנְּכוֹנָה, הָיָה מַתְמִיד כִּימֵי הַשָּׁמַיִם עַל הָאָרֶץ.

56 قالَ الحَبْرُ: ألم ترَ كيف وطّأ داود في مدح التوراة إذ قَدَّمَ وصف الشمس في "السماوات تُحدِّث بمجد الربّ". فوصفَ عموم نورها وصفاء جِرْمِها وقوام طريقها وجمال مناظرها، وأتبع ذلك بقوله: "توراة يهوه تامّة" ومه يتبعه، كأنّه يقول: لا تعجبوا من هذه الأوصاف لأنَّ التوراة أظهر وأبهر وأشهر وأرفع وأنفع.ولولا بنو إسرائيل لم تكن التوراة، نعم، ولم يُفَضَّلوا من أجل موسى، بل إنّما فُضّل موسى من أجلهم، لأنَّ "المحبة" إنّما كانت في الجمهور "ذرية إبراهيم واسحق ويعقوب"، واختيارُ موسى لتوصيل الخير إليهم على يديه. فنحن لا نتسمّى بأمّة موسى بل أمّة الله، كما قيل: "شعب يهوه" و"شعب إله إبراهيم".فليس دليل الأمر الإلهيّ تدقيق الألفاظ ورفع الحواجب وإخفاء سواد العين والتكثير بالتحنين والتضرّع والحركات والأقوال التي ليس وراءها أفعال، لكن النيّات الخالصة التي دليلها أفعال، من شأنها أن تشقّ على الإنسان، لكن يفعلها بغاية الحرص والمحبّة، كالقصد إلى الموضع الخاصّ من أيّ موضع كان، والحجّ ثلاث مرّات في السنة، وما يتبع ذلك من الشقاء والنفقات، وهو يمتثله بغاية الفرح والابتهاج، وكإخراج "عشر أول وعشر ثانٍ وعشر للفقير" و"الرؤية"، وترك غلاّت في "إجمام الأرض" و"اليوبيلات"، ونفقات السبوت والأعياد وعُطلتها، وإعطاء "البواكير" و"الباكرات"، "وعطايا للأئمَّة الهارونيّين وأوائل الجزاز وأوائل عجينكم"، حاشى "النذور والصدقات"، وحاشى كلّ ما يلزمه على كلّ "سوء نِيَّة" وكلّ "سهوة"، و"قرابين السلامة" وما يلزمه من "القرابين" على الأعراض التي تطرأ عليه من النجاسات، وعلى كلّ ولادة تكون عنده وكلّ "سيلان" وكلّ "بَرص" وغير ذلك كثير.كلّ ذلك بأمر الله تعالى لا تعقّل ولا تحكّم، ولا في قدرة البشر تقدير هذا مترّتبًا متناسبًا، لا يُخاف دخول الخلل منه، كأنّه قسّط "بني إسرائيل" وقدّرهم وقدّر غلاّت أرض الشام نباتًا وحيوانًا، وقدّر "سبط لاوي". وأمر في "سفر العدد" بهذه النِسَب، علمًا منه بأنَّ هذه النسبة إذا انتظمت بقوا "بنو إسرائيل" بوَفرهم ولم ينقص الّلاويّين شيء، ولم يصل الأمر إلى ضعف "سبط" أو "أسرة"، بما جعل أيضًا من انصراف الكلّ في سنة اليوبيل كما كان في السنة الأولى من قسمة الأرض إلى تفاصيل ودقائق تضيق الصحف عنها. يُرى من تدبّرها أنّها ليست من تدابير بشريٍّ. سبحان مُدبِّرها "لم يصنع هكذا بإحدى الأمم وأحكامه لم يعرفوها". وبقي هذا النظام في الدولتين نحو ألف وثلاث ماية عامًا ولو استقام القوم لبقي "كأيام السماء على الأرض".

נז אָמַר הַכּוּזָרִי: אַתֶּם הַיּוֹם בִּמְבוּכָה גְדוֹלָה מֵאֵלֶּה הַחוֹבוֹת הַגְּדוֹלוֹת, וְאֵיזוֹ עֵדָה תוּכַל לִשְׁמֹר כָּל הַסֵּדֶר הַזֶּה.

57 قالَ الخَزَرِيُّ: إنّكم اليوم في حيرة من هذه اللوازم العظيمة، وأيّ أمّة تقدر على حَرْزِ هذا النظام.

נח אָמַר הֶחָבֵר: הָעֵדָה שֶׁצּוֹפָהּ וְעוֹנְשָׁהּ לְעִתָּהּ בְּתוֹכָהּ, רְצוֹנִי לוֹמַר: הַשְּׁכִינָה, הֲלֹא תִרְאֶה מַה שֶּׁאָמַר יְהוֹשֻׁעַ: "לֹא תוּכְלוּ לַעֲבֹד אֶת יְיָ כִּי הָאֱלֹהִים קְדוֹשִׁים הוּא", וְזֶה עִם מַה שֶּׁהָיָה בַעֲדָתוֹ מִן הַחֲסִידוּת וְהַזְּהִירוּת, בְּעִנְיָן שֶׁלֹּא נִמְצָא בָהֶם עוֹבֵר בְּחֵרֶם יְרִיחוֹ זוּלַת עָכָן לְבַדּוֹ מִשֵּׁשׁ מֵאוֹת אֶלֶף אִישׁ וְהָיָה מַעֲנִישׁ לְעִתּוֹ עַל כָּל מַה שֶּׁהָיָה, וּמַה שֶּׁהָיָה מֵעֹנֶשׁ מִרְיָם בְּצָרַעַת וְעֹנֶשׁ נָדָב וַאֲבִיהוּא וְעֹנֶשׁ עֻזָּא וְעֹנֶשׁ אַנְשֵׁי בֵית שֶׁמֶשׁ כִּי רָאוּ בַאֲרוֹן יְיָ, וְהָיָה מִמּוֹפְתֵי הַשְּׁכִינָה שֶׁיֵּרָאֶה הֶחָרוֹן הַמְעַט עַל הָעֲוֹנוֹת לְעִתָּם בַּקִּירוֹת וְהַבְּגָדִים, וְכַאֲשֶׁר יֶחֱזַק הָעִנְיָן יֵרָאֶה בַגּוּפִים עַל מַדְרֵגוֹת מִן הַֹחֹזֶק וְהַחֻלְשָׁה וְהַכֹּהֲנִים מָעֳמָדִים לַחָכְמָה הַזֹּאת הַדַּקָּה, לְהַכִּיר מַה מִּמֶּנָּה אֱלֹהִי, וּמְצַפִּים בּוֹ שָׁבוּעִים כַּאֲשֶׁר צִפּוּ בְמִרְיָם, וּמַה מִּמֶּנּוּ מִזְגִּי, מִתְיַשֵּׁב וּבִלְתִּי מִתְיַשֵּׁב, וְהִיא חָכְמָה מֻפְלָאָה הִזְהִיר עָלֶיהָ הַבּוֹרֵא יִתְבָּרֵךְ בְּמַה שֶׁאָמַר: "הִשָּׁמֶר בְּנֶגַע־הַצָּרַעַת לִשְׁמֹר מְאֹד וְלַעֲשׂוֹת כְּכָל אֲשֶׁר יוֹרוּ אֶתְכֶם הַכֹּהֲנִים הַלְוִיִּם".

58 قالَ الحَبْرُ: الجماعة التي رقيبها ومعاقبها ومثيبها للحين في ما بينها، أعني "السكينة". ألا ترى قول يهوشع: "لا تقدرون أن تعبدوا يهوه لأنّه إلوهيم قُدّوسون ... إلخ". هذا وقد كانت جماعته من التحفّظ في حدّ لم يوجد فيهم عاصٍ في "حِرِم أريحا" أكثر من عخان، في جُملة أكثر من ست ماية ألف، ثمّ كان من العقاب للوقت على جاماعة ما كان. وما كان من عقوبة مريم و"البرص"، وعقوبة "غُزَّه"، وعقوبة "ندب وأبيهو"، وعقوبة "أهل بيت شمش لأنهم نظروا إلى داخل تابوت يهوه". وقد كان من معجزات "السكينة" أن يَظهر السخط اليسير على ذنوب ما للوقت في الحيطان وفي الثياب. وإذا قَوِيَ ظَهَرَ في الأبدان على منازل من القوّة والضعف. و"الأئمَّة الهارونيّون" موقوفون لهذا العلم الدقيق ولتمييز ما منه إلهيّ، فيُنتظر به الأسابيع، كما انتُظر في مريم، وما منه مزاجيّ، متمكّن وغير متمكّن، وهو علم غريب حثّ عليه تعالى: "احرصْ في ضربةِ البرصِ لتَحفَظَ جدًّا وتَعمَلَ حسبَ كُلِّ ما يُعلّمُكَ الأئمَّة الّلاويّونَ ... الخ".

נט אָמַר הַכּוּזָרִי: הֲיֵשׁ אֶצְלְךָ בָזֶה דְבָרִים מַסְפִּיקִים וּמְקָרְבִים?

59 قالَ الخَزَرِيُّ: هل عندك في هذا بعض إقناع وتقريب؟

ס אָמַר הֶחָבֵר: כְּבָר אָמַרְתִּי לְךָ שֶׁאֵין עֵרֶךְ בֵּין שִׂכְלֵנוּ וּבֵין הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי, וְרָאוּי שֶׁלֹּא נִטְרַח לְבַקֵּשׁ עִלַּת אֵלֶּה הַגְּדוֹלוֹת וְהַדּוֹמֶה לָזֶה. אֲבָל אֲנִי אוֹמֵר אַחַר בַּקָּשַׁת הַמְּחִילָה, מִבִּלְתִּי שֶׁאֶגְזֹר שֶׁהוּא כֵן, שֶׁאֶפְשָׁר שֶׁתִּהְיֶה הַצָּרַעַת וְהַזִּיבוּת תְּלוּיוֹת בְּטֻמְאַת הַמֵּת, כִּי הַמָּוֶת הוּא הַהֶפְסֵד הַגָּדוֹל, וְהָאֵבֶר הַמְּצֹרָע כַּמֵּת וְהַזֶּרַע הַנִּפְסָד כֵּן, מִפְּנֵי שֶׁהָיָה בַעַל רוּחַ טִבְעִי מוּכָן לִהְיוֹת טִפָּה שֶׁיִּהְיֶה מִמֶּנָּה אֱנוֹשׁ, וְהֶפְסֵדוֹ כְנֶגֶד כֹּחַ הַחַיּוּת וְהָרוּחַ, וְאֵינֶנּוּ מַשִּׂיג בַּהֶפְסֵד הַזֶּה לְרֹב דַּקּוּתוֹ אֶלָּא בַעֲלֵי הָרוּחוֹת הַדַּקּוֹת וְהַנְּפָשׁוֹת הַחֲשׁוּבוֹת, הַמִּשְׁתַּדְּלוֹת לְהִדָּבֵק בָּאֱלֹהוּת וְהַנְּבוּאָה אוֹ בַחֲלוֹמוֹת הָאֲמִתִּיּוֹת וְהַמַּרְאוֹת הַבְּרוּרוֹת. וְעוֹד יֵשׁ עָם שֶׁיִּמְצְאוּ כֹבֶד בְּעַצְמָם בְּעוֹד שֶׁלֹּא רָחֲצוּ מִקִּרְיָם, וּכְבָר נֻסָּה שֶׁמַּפְסִידִים בְּמַגָּעָם הַדְּבָרִים הַדַּקִּים, כַּפְּנִינִים וְהַיֵּינוֹת, ורֻבֵּנוּ מִשְׁתַּנֶּה מִקִּרְבַת הַמֵּתִים וְהַקְּבָרוֹת, וּמִתְבַּלְבֶּלֶת נַפְשֵׁנוּ זְמַן מָה בַּבַּיִת אֲשֶׁר הָיָה בוֹ מֵת, וּמִי שֶׁהוּא עַב הַטֶּבַע אֵינוֹ מִשְׁתַּנֶּה לָזֶה. כַּאֲשֶׁר אֲנַחְנוּ רוֹאִים דִּמְיוֹן זֶה בַשִּׂכְלִיּוֹת, מִי שֶׁהוּא מְבַקֵּשׁ לְזַכּוֹת מַחֲשַׁבְתּוֹ בַחָכְמוֹת הַמּוֹפְתִיּוֹת, אוֹ זַכּוֹת נַפְשׁוֹ לַתְּחִנָּה וְלַתְּפִלָּה יִמְצָא הֶזֵק מִישִיבַת הַנָּשִׁים, וְחֶבְרַת הַלֵּיצָנִים וְהִתְעַסֵּק בְּשִׁירֵי הָאַהֲבָה וְהַשְּׂחוֹק.

60 قالَ الحَبْرُ: قد قلتُ لك إنَّ لا مناسبة بين عقولنا والأمر الإلهيّ، وينبغي أن لا نروم تعليل مثل هذه العظائم. لكنّي أقول، بعد الاستغفار والتبرئ من القَطْعِ أنه كذلك، إنّه ربّما تعلّق "البرص" و"السيلان" من نجاسة الميّت، لأنّ الموت هو الفساد الأعظم، والعضو الأبرص كالميّت، والمنيّ الفاسد كذلك، لأنّه كان ذا روح طبيعيّ متهيّئ ليكون نطفة ويتكوّن منه إنسان، ففساده مضادّ لخصوصية الحياة والروح، وليس يدرك مثلَ هذا الفساد للطافته إلاّ ذوو الأرواح اللطيفة والأنفس الشريفة التي تعلق بالإلهية والنبوّة أو الرؤية الصادقة والخيالات المتحقّقة. نعم، قد وجد قوم ثقلًا في نفوسهم مهما لم يُطهّروا من جنابتهم، وقد جُرّب أنّهم يفسدون بمسّهم الأشياء اللطيفة، كالنواوير والخمور، وأكثرنا يتغيّر من قرب الموتى والمقابر، وتَشَوَّشُ نفوسهم مدّةً في البيت الذي كان فيه الميّت، ومن كان غليظ الفؤاد لا يتغيّر لذلك.كما نرى مثل ذلك في العقليات، من يطلب صفاء فكر في العلوم البرهانية، أو صفاء نفس للصلاة والدعاء، يجد [للأغذية الغليظة ولزيادة المأكول والمشروب ضررًا، وكذلك يجد] الضرر من مجالسة النساء وصحبة ذوي الهزل والاشتغال بالأشعار الهزلية الغزلية.

סא אָמַר הַכּוּזָרִי: זֶה מַסְפִּיק לִי בְהִסְתַּפֵּק הַנֶּפֶשׁ לָמָּה זֶה מְטַמֵּא הַמּוֹתָר הָעַצְמִי הַּזֶה, רְצוֹנִי לוֹמַר: הַזֶּרַע, וְכֻלּוֹ רוּחַ, מַה שֶּׁאֵינֶנּוּ מְטַמֵּא הַשֶּׁתֶן וְהַצּוֹאָה עִם כִּעוּר רֵיחוֹ וּמַרְאֵהוּ וְעִם רֻבּוֹ, וְנִשְׁאַר עָלַי צָרַעַת הַבַּיִת וְהַבֶּגֶד.

61 قالَ الخَزَرِيُّ: يقنعني هذا عند تشكّك النفس لما ذا ينجّس هذا الفضل الجوهريّ، أعني المنيّ، وكُلّه روح، ما لا ينجّس البول والبراز على سماجة رائحته ومنظره مع كثرته، وبقي عليّ "برص المَلْبَس والبيت".

סב אָמַר הֶחָבֵר: כְּבָר אָמַרְתִּי לְךָ, כִּי זֶה מֵחֻקֵּי כֹּחוֹת הַשְּׁכִינָה, כִּי הָיְתָה בְיִשׂרָאֵל בְּמַעֲלַת הָרוּחַ בְּגוּף הָאָדָם, מוֹעִילָה אוֹתָם הַחַיּוּת הָאֱלֹהִית וְנוֹתְנָה לָהֶם זִיו וָהֶדֶר בְּגוּפוֹתָם וּבִתְכוּנוֹתָם וּבְמִשְׁכְּנֵיהֶם, וּבְעֵת שֶׁמִּתְרַחֶקֶת מֵהֶם, מִסְתַּכֶּלֶת עֲצָתָם וְיִתְכַּעֲרוּ גוּפֵיהֶם וְיִשְׁתַּנֶּה יָפְיָם, וּכְשֶׁהִיא מִתְרַחֶקֶת מִיחִידִים נִרְאֶה עַל כָּל אִישׁ וָאִישׁ סִמַּן הִתְרַחֵק אוֹר הַשְּׁכִינָה מִמֶּנּוּ, כַּאֲשֶׁר נִרְאֶה הִתְרַחֵק הָרוּחַ פִּתְאוֹם בַּעֲבוּר פַּחַד אוֹ דְאָגָה מְשַֹנּוֹת הַגּוּף, וְנִרְאֶה בַנָּשִׁים וּבַנְּעָרִים בַּעֲבוּר חֲלִישׁוּת רוּחָם, שֶׁיֵּעָשׂוּ בְגוּפוֹתָם מְקוֹמוֹת שְׁחוֹרִים וִירֻקִּים מֵהַיְצִיאָה בַלַּיְלָה, וְהֵם מְיַחֲדִים זֶה אֶל הַשֵּׁדִים, וְאֶפְשָׁר שֶׁיִּקְרֶה מִזֶּה וּמַרְאוֹת הַמֵּתִים וְהַהֲרוּגִים חֳלָיִים קָשִׁים בַּגּוּף וּבַנֶּפֶשׁ.

62 قالَ الحَبْرُ: قد قلتُ إنّها من خصوصيات "السكينة"، فإنّها كانت في "بني إسرائيل" بمنزلة الروح في جسد الإنسان، تُفيدهم حياة إلهية وتُكسبهم رَوْنقًا وجمالًا ونورًا في أنفسهم وأبدانهم وهيئاتهم ومساكنهم، ومتى انقبضت عنهم، سخفت آراؤهم وسمجت أبدانهم وتغيّر جمالهم. وإذا انقبضت عن الأفراد، ظهر على شخص شخص آثار انقباض نور "السكينة" عنه، كما ترى أثر انقباض الروح دفعة للفزع والهمّ يغيّر البدن. ونرى في النساء والصبيان، لضعف أرواحهم، يَعرِض في أبدانهم آثار سود وخضر من الخروج بالليل، ويُنسب ذلك للشياطين، وربّما عرض من ذلك ومن رؤية الموتى والقتلى أمراض عسيرة الزوال في البدن والنفس.

סג אָמַר הַכּוּזָרִי: אֲנִי רוֹאֶה תוֹרַתְכֶם נִכְלַל בָּהּ כָּל דַּק וְעָמֹק מֵהַחָכְמוֹת, מַה שֶּׁאֵין כֵּן בְּזוּלָתָהּ.

63 قالَ الخَزَرِيُّ: أرى شريعتكم ينطوي فيها كلّ دقيق وغريب من العلوم، ما ليس كذلك في غيرها.

סד אָמַר הֶחָבֵר: וְהַסַּנְהֶדְרִים הָיוּ מְצֻוִּים שֶׁלֹּא תֵעָלֵם מֵהֶם חָכְמָה מֵהַחָכְמוֹת הָאֲמִתִּיּוֹת וְהַדִּמְיוֹנִיּוֹת וְהַהֶסְכֵּמִיּוֹת עַד שֶׁהַכְּשָׁפִים וְהַלְּשׁוֹנוֹת הָיוּ יוֹדְעִים. וְאֵיךְ יִמָּצְאוּ תָדִיר שִׁבְעִים זְקֵנִים חֲכָמִים, אִם לֹא תִהְיֶינָה הַחָכְמוֹת מִתְפַּשְּׁטוֹת קַיָּמוֹת בָּאֻמָּה, וּבְעֵת שֶׁיָּמוּת זָקֵן אֶחָד, יַעֲמֹד אַחֵר תַּחְתָּיו כָּמוֹהוּ, וְאֵיךְ לֹא יִהְיֶה זֶה, וְכֻלָּם צְרִיכִים אֲלֵיהֶם בְּתוֹרָה: הַטִּבְעִיּוֹת, מֵהֶם צְרִיכִים אֲלֵיהֶם בַּעֲבוֹדַת הָאָרֶץ, לָדַעַת הַכִּלְאַיִם וּלְהִזָּהֵר מֵהַשְּׁבִיעִית וְהָעָרְלָה, וּבְהַכָּרַת הַצֶּמַח וּמִינָיו, כְּדֵי שֶׁיִּשָּׁאֲרוּ עַל מַה שֶּׁנִּבְרְאוּ עָלָיו וְלֹא יִתְעָרֵב מִין בְּמִין. חָכְמָה גְדוֹלָה, אִם הַשְּׂעוֹרָה הַנִּקְרֵאת כַּנְדְּרוֹס דֶּרֶךְ מָשָׁל־מִמִּין הַשְּׂעוֹרָה, אוֹ הַשִּׁפּוֹן מִמִּין חִטָּה, אוֹ הַכְּרַבְתּוֹר מִמִּין הַכְּרוּב, וִידִיעַת כֹּחוֹת שָׁרְשֵׁיהֶם וְשִׁעוּר הִפָּשְׁטָם בָּאָרֶץ, וּמַה שֶּׁיִּשָּׁאֵר לְשָׁנָה אַחֶרֶת וּמַה שֶּׁאֵינוֹ נִשְׁאָר, לָדַעַת כַּמָּה יֻנַּח בֵּין מִין לְמִין בַּמָּקוֹם וּבַזְֹמָן. וּבְהַכָּרַת מִינֵי הַחַיִּים לָעִנְיָן הַזֶּה, וּלְעִנְיָן אַחֵר, בְּמַה שֶּׁיֶּשׁ לוֹ אֶרֶס וּמַה שֶּׁאֵין לוֹ אֶרֶס, וִידִיעַת הַטְּרֵפוֹת אֲשֶׁר הִיא יוֹתֵר דַּקָּה מִכָּל מַה שֶּׁזָּכַר אוֹתוֹ אֲרִיסְטוֹ מִידִיעַת מְמִיתֵי הַחַיִּים, לְהַרְחִיק מֵאֲכִילַת הַמֵּתָה, וּבַמְעַט אֲשֶׁר נִשְׁאַר בְּיָדֵינוּ מִן הַחָכְמָה הַזֹּאת מַה שֶּׁהַדֵּעוֹת תְּמֵהוֹת עָלָיו. וּבִידִיעַת הַמּוּמִים אֲשֶׁר בַּעֲבוּרָם מִתְעַכְּבִים הַכֹּהֲנִים מֵעֲבוֹדָה וּמוּמֵי הַבְּהֵמוֹת, שֶׁאֵינָן רְאוּיוֹת לְקָרְבָּן, וְהַבְדָּלַת מִינֵי הַזִּיבוֹת לָאִישׁ וְלָאִשָּׁה, וְכַמּוּת הֶקֵּפֵי הַנִּדּוֹת, וּבִפְרָטָיו חָכְמוֹת שֶׁאֵין בָּשָׂר וָדָם יָכוֹל עֲלֵיהֶן בְּדֶרֶךְ סְבָרָתוֹ מִבְּלִי עֵזֶר אֱלֹהִי. וּבְחָכְמַת הַגַּלְגַּלִּים וַהֲלִיכוֹתָם, מַה שֶּׁהָעִבּוּר קְצָת תּוֹלְדוֹתֶיהָ, וּגְדֻלַּת מַעֲלַת תֹּכֶן הָעִבּוּר יְדוּעָה, וּמַה שֶּׁנִּקְבַּע בָּהּ לְאֻמָּה זֹאת הַדַּלַּת הַחֹמֶר הַחֶזְקַת הַצּוּרָה. וְאֵיךְ אֵינֶנָּה כֵּן, וְהִיא אֵינֶנָּה מֻרְגֶּשֶׁת בֵּין הָאֻמּוֹת מִמִּעוּטָהּ וְדַלּוּתָה וְגָלוּתָהּ, וּמְחַבֶּרֶת אוֹתָהּ שְׁאֵרִית הַתּוֹרָה הָאֱלֹהִית חִבּוּר שֶׁהֵם בּוֹ כְאֶחָד. וּמִן הַמֻּפְלָא שֶׁבָּהּ, הָעִבּוּר עַל הָעִקָּר הַמְקֻבָּל מִבֵּית דָּוִד מִתְּקוּפַת לְבָנָה שֶׁלֹּא נִשְׁתַּנָּה מִכַּמָּה אֲלָפִים וּמֵאוֹת שָׁנִים, וּכְבָר נִשְׁתַּנּו קְבוּעֵי הַקּוֹבְעִים מִיָּוָן וְזוּלָתָם וְהֻצְרַךְ בָּהֶם לְתִקּוּן וְתוֹסֶפֶת אַחַר מֵאָה שָׁנָה, וְזֶה נִשְׁאַר עַל אֲמִתָּתוֹ מִפְּנֵי שֶׁהוּא נִתְלָה בַנְּבוּאָה. וְאִלּוּ הָיָה נִכְנָס שׁוּם שִׁנּוּי בְּחֵלֶק אֶחָד בָּעִקָּר, הָיָה הַיּוֹם הַהֶפְסֵד גָּדוֹל מְאֹד לְרֹחַק מַה שֶּׁיִּמָּצֵא בֵין הַמּוֹלָד וְהָרְאִיָּה, וְכֵן מִבְּלִי סָפֵק הָיְתָה אֶצְלָם תְּקוּפַת הַחַמָּה וְזוּלָתָהּ מֵהַכּוֹכָבִים. אֲבָל חָכְמַת הַמּוּסִיקָה, חָשׁוּב בְּאֻמָּה שֶׁהִיא מְכַבֶּדֶת הַנִּגּוּנִים וּמַעֲמֶדֶת אוֹתָם עַל הַגְּדוֹלִים שֶׁבָּעָם, וְהֵם בְּנֵי לֵוִי, מִתְעַסְּקִים בַּנִּגּוּנִים בַּבַּיִת הַנִּכְבָּד בָּעִתִּים הַנִּכְבָּדִים, וְלֹא הֻצְרְכוּ לְהִתְעַסֵּק בְּצָרְכֵי הַפַּרְנָסָה בְּמַה שֶׁהָיוּ לוֹקְחִים מֵהַמַּעַשְׂרוֹת וְלֹא הָיָה לָהֶם עֵסֶק זוּלָתִי הַמּוּסִיקָה. וְהַמְּלָאכָה נִכְבֶּדֶת אֵצֶל בְּנֵי אָדָם, כַּאֲשֶׁר הִיא בְעַצְמָהּ אֵינָהּ גְּרוּעָה וְלֹא פְחוּתָה, וְהָעָם מֵחֲשִׁיבוּת הַשֹּׁרֶשׁ וְזַכּוּת הַטֶּבַע כַּאֲשֶׁר הֵם, וּמֵרָאשֵׁיהֶם בַּמְּלָאכָה: דָּוִד וּשְׁמוּאֵל. וּמַה תַּחֲשֹׁב בַּמּוּסִיקָא, הֶהָיוּ יוֹדְעִים אוֹתָהּ אִם לֹא?

64 قالَ الحَبْرُ: بل السنهدرين كانوا مُكلّفين ألاَّ يفوتهم علم من العلوم الحقيقية والتخيّلية والاصطلاحية حتّى السحر واللغات. وكيف يوجد دائمًا سبعون شيخًا عالمًا، إن لم تكن العلوم شائعة مبثوثة في الأمّة، فمتى ما مات شيخ، خلفه آخر مثله. وكيف لا يكون ذلك، وكلّها محتاج إليها في الشريعة، فالطبيعية منها محتاج إليها في الفلاحة لمعرفة "التنزِية" والتحفّظ من "سنة الإجمام السابعة" و"العُرله"، وفي تمييز النبات وأنواعه، كَي تبقى على ما خُلقت عليه، ولا يختلط نوع بنوع. علم دقيق. هل الخندروس مثلًا من نوع الشعير، أو السُلت من نوع القمح؟ والقُنَّبيط من نوع الكرنب؟ ومعرفة قوى أصولها ومقدار امتدادها في الأرض وما يبقى لسنة أخرى وما لم يبق ليُعلَم كم يُترك بين نوع ونوع في المكان وفي الزمان. ثمّ في تمييز أنواع الحيوان لهذا الغرض وغرض آخر في ما له سمّ وما لا له سمّ. ثمّ معرفة "اللحوم المحرّمة" التي هي أدقّ من كلّ ما أتى به أرسطوطاليس من معرفة مقاتل الحيوان للإبعاد عن أكل المَيْتة، وفي القليل الذي بقي عندنا من هذا العلم ما يَبهر العقول. ثمّ معرفة العيوب التي من أجلها يتأخّر "الأئمَّة الهارونيّون" عن الخدمة. وعيوب الحيوان الذي يُبعد عن القرابين.ثمّ في تفرقة أصناف "السيلان" للرجل وللامرأة وكمية أدوار "الحيض" وفي تفاصيل ذلك علوم لا يقدر عليها البشر بطريق قياسية دون معونة إلهية.وفي علم الأفلاك ومسيرها ما صار "التكبيس" بعض نتائجه، وجلالة قانون "التكبيس" معلومة، وما تأصّل فيه لهذه الأمّة الضعيفة المادّة القوية الصورة. وكيف لا وهي غير محسوسة بين الأمم لقلّتها وذلّتها وتشتّتها وتنظمهم بقايا الشريعة الإلهية نظامًا صاروا به كواحد. ومن أغربها "العِبُّور" بالأصول المنقولة عن بيت داود من "دورات القمر" الذي لم يختلّ منذ ألف ومئين سنين، وقد اختلّت أرصاد الراصدين من اليونان وغيرهم واحتيج فيها إلى إصلاح وزيادات بعد ماية عام. وهذا بقي على صحّته لاقترانه بالنبوّة. ولو صَحِبه اختلال في دقيقة في الأصل لكانت اليوم الفضيحة لبُعد ما كان يوجد بين "الولادة" و"الرؤية". وكذلك لا شكّ كانت عندهم "دورات الشمس" وغيرها من الكواكب.وأمّا علم الموسيقى، فتخيّل أمّةً تفضّل الألحان وتُوقِفُها على أجلّ قومها وهم "بنو لاوي"، ينتحلون الأغاني في البيت المعظّم في الأوقات المعظّمة. وقد كُفوا طلب المعايِش بما يأخذون من العُشور، فلا شُغْل لهم غير الموسيقى، والصناعة معظَّمة عند الناس، كما هي في نفسها لا مُهجَنة ولا ضائعة، والقوم من شرف العنصر وذكاء الطبع حيث هو، ومن رؤسائهم في الصناعة داود وشموئيل، فما تظنّ بالموسيقى هل أحكموها أم لا؟

סה אָמַר הַכּוּזָרִי: שָׁמָּה בְּלִי סָפֵק נִגְמְרָה וְשָׁמָּה הָיְתָה מְעוֹרֶרֶת הַנְּפָשׁוֹת, כַּאֲשֶׁר יֵאָמֵר עָלֶיהָ, שֶׁהִיא מַעְתֶּקֶת אֶת הַנֶּפֶשׁ מִמִּדָּה אֶל הָפְכָּהּ, וְלֹא יִתָּכֵן שֶׁתִּהְיֶה הַיּוֹם בְּעֵרֶךְ מִמַּה שֶּׁהָיְתָה, מִפְּנֵי שֶׁשָּׁבָה פְּחוּתָה בְהִתְעַסְּקוּת בָּהּ הַשְּׁפָחוֹת וְהַמְּכֹעָרִים מִבְּנֵי אָדָם, אַךְ יָרְדָה עִם חֲשִׁיבוּתָהּ כַּאֲשֶׁר יְרַדְתֶּם אַתֶּם עִם חֲשִׁיבוּתְכֶם.

65 قالَ الخَزَرِيُّ: هناك لا محالة تمّت وكملت، وهناك حرّكت الأنفس، كما يقال إنّها تنقل النفس من خلق إلى ضدّه. وليس يمكن أن تكون اليوم في نسبة ممّا كانت، إذ صارت هجينة ويحملها الخدم والمهجورون من الناس، لكّنها يا حبر ضاعت على شرفها كما ضِعْتم على شرفكم.

סו אָמַר הֶחָבֵר: וּמַה תֹּאמַר בְּחָכְמַת שְׁלֹמֹה, וּכְבָר דִּבֵּר עַל כָּל הַחָכְמוֹת בְּכֹחַ אֱלֹהִי וְשִׂכְלִי וְטִבְעִי, וְהָיוּ נְשֵׁי הָעוֹלָם בָּאִים אֵלָיו לְהַעְתִּיק חָכְמָתוֹ אֶל הָאֻמּוֹת עַד מֵהֹדּוּ, וְכָל הַחָכְמוֹת הֻעְתְּקוּ שָׁרְשֵׁיהֶן וּכְלָלָם מֵאתָּנוּ אֶל הַכַּשְׂדִּים תְּחִלָּה וְאַחַר כָּךְ אֶל פָּרַס וּמָדַי וְאַחַרָּ ְכך אֶל יָוָן וְאַחָר כָּךְ אֶל רוֹמִי וּלְאֹרֶךְ הַזְּמָן וְרֹב הַמִּצּוּעִים לֹא נִזְכַּר בַּחָכְמוֹת, שֶׁהֵם הֻעְתְּקוּ מִן הָעִבְרִיים אַךְ מִן הַיְּוָנִים וְהָרוֹמִים, וְהַמַּעֲלָה לָעִבְרִית בְּעֶצֶם הַלָּשׁוֹן וּבְמַה שֶּׁנִכְלַל בָּהּ מֵהָעִנְיָנִים.

66 قالَ الحَبْرُ: وما ظنّك بعلوم سليمان، وقد تكلّم على جميع العلوم بتأييد إلهيّ وعقليّ وغريزيّ، وكان أهل الأرض يقصدونه لينقلوا علومه إلى الأمم، حتّى من الهند؟ فجميع العلوم إنّما نُقل أصولها وجُمَلها من عندنا إلى "بلاد أور كسديم" أوّلًا، ثمّ إلى "بلاد فارس" و"مدين"، ثمّ إلى "اليونان" ثمّ إلى الروم. ولبُعد العهد وكثرة الوسائط لا يُذكَر في العلوم أنّها نُقلت من العبرانية لكن من اليونانية والرومية، والفضل للعبرانية في ذات اللغة وفي ما ضمنت من المعاني.

סז אָמַר הַכּוּזָרִי: הֲיֵשׁ לָעִבְרִית מַעֲלָה עַל לְשׁוֹן הָעֲרָב, הִיא יוֹתֵר שְׁלֵמָה וּרְחָבָה ממֶּנָּה, וַאֲנַחְנוּ רוֹאִים אֶת זֶה בְעֵינֵינוּ.

67 قالَ الخَزَرِيُّ: وهل للعبرانية فضل على اللغات وهي أكمل وأوسع نرى ذلك عيانًا؟

סח אָמַר הֶחָבֵר: מָצָא אוֹתָה מַה שֶּׁמָּצָא נוֹשְׂאֶיהָ, נִתְדַּלְדְּלָה בְדַלּוּתָם וְצָרָה בְּמִעוּטָם. וְהִיא בְעַצְמָהּ הַחֲשׁוּבָה שֶׁבַּלְּשׁוֹנוֹת מִקַּבָּלָה וּסְבָרָא. הַקַּבָּלָה, שֶׁהִיא הַלָּשׁוֹן אֲשֶׁר דִבֶּר בָּהּ יְיָ יִתְבָּרֵךְ עִם אָדָם וְחַוָּה, וּבָהּ דִּבְּרוּ שְׁנֵיהֶם, כַּאֲשֶׁר יוֹרֶה עַל זֶה הִגָּזֵר אָדָם מֵאֲדָמָה, וְאִשָּׁה מֵאִישׁ, וְחַוָּה מֵחַי, וְקַיִן מִקָּנִיתִי, וְשֵׁת מִשָּׁת, וְנֹחַ מִיְנַחֲמֵנוּ, עִם עֵדוּת הַתּוֹרָה וְקַבָּלַת דּוֹר אַחַר דּוֹר עַד עֵבֶר עַד נֹחַ עַד אָדָם, וְשֶׁהִיא לְשׁוֹן עֵבֶר וּבַעֲבוּרוֹ נִקְרֵאת עִבְרִית, מִפְּנֵי שֶׁנִּשְׁאַר עָלֶיהָ עֵת הַפְלָגָה וּבִלְבּוּל הַלְּשׁוֹנוֹת, וּכְבָר הָיָה אַבְרָהָם מְדַבֵּר בַּאֲרָמִית בְּאוּר כַּשְׂדִּים, שֶׁהָאֲרָמִית הִיא לְשׁוֹן כַּשְׂדִּים, וְהָיְתָה לוֹ הָעִבְרִית לָשׁוֹן מְיֻחֶדֶת לְשׁוֹן הַקֹּדֶשׁ, וְהָאֲרָמִית לְשׁוֹן חֹל, לָכֵן נָשָׂא אוֹתָה יִשְׁמָעֵאל אֶל הָעֲרָב, וְהָיוּ אֵלּוּ שָׁלֹשׁ לְשׁוֹנוֹת מְשֻׁתָּפוֹת מִתְדַּמּוֹת, הָאֲרָמִית וְהָעַרְבִית וְהָעִבְרִית, בִּשְׁמוֹתֵיהֶם וּבְתַהֲלוּכוֹתֵיהֶם וּבְשִׁמּוּשֵׁיהֶם. וּמַעֲלָתָה מִדֶּרֶךְ הַסְּבָרָא לְפִי הָעָם הַמִּשְׁתַּמְּשִׁים בָּהּ, בְּמַה שֶׁהָיָה צָרִיךְ אֵלָיו מֵהַמְּלִיצָה, כָּל שֶׁכֵּן עִם הַנְּבוּאָה הַפּוֹשֶׁטֶת בֵּינֵיהֶם, וְהַצֹּרֶךְ אֶל הָאַזְהָרָה וְאֶל הַנִּגּוּנִים וְהַזְּמִירוֹת, וּמַלְכֵיהֶם מֹשֶׁה וִיהוֹשֻׁעַ וְדָוִד וּשְׁלֹמֹה הֲיִתָּכֵן שֶׁיֶּחְסַר לָהֶם מְלִיצָה בְּעֵת שֶׁהָיוּ צְרִיכִים אֵלֶיהָ לְדָבָר, כַּאֲשֶׁר תֶּחְסַר לָנוּ הַיּוֹם בַּעֲבוּר שֶׁאָבַד הַלָּשׁוֹן מִמֶּנּוּ? הֲרָאִיתָ סִפּוּר הַתּוֹרָה, הַמִּשְׁכָּן וְהָאֵפוֹד וְהַחֹשֶׁן וְזוּלָתָם כְּשֶׁהֻצְרְכוּ אֶל שֵׁמוֹת נָכְרִיוֹת, הֵיאַךְ מָצְאוּ אוֹתָם עַד תֻּמָּם, וְכַמָּה נָאֶה סֵדֶר הַסִּפּוּר הַהוּא, וְכֵן שְׁמוֹת הָעַמִּים וּמִינֵי הָעוֹפוֹת וְהָאֲבָנִים, וּזְמִירוֹת דָּוִד, וְהִתְרַעֵם אִיּוֹב וְהִתְוַכְּחוֹ עִם רֵעָיו, וְתוֹכְחוֹת יְשַׁעְיָה וּנֶחָמוּתָיו, וְזוּלָתָם.

68 قالَ الحَبْرُ: عَرَضَها ما عَرَضَ حامليها، ضعفت بضعفهم، وضاقت بقلّتهم، وهي في ذاتها أشرف نقلًا وقياسًا. أمّا النقل، فإنّها اللغة التي اُوحيَ بها إلى آدم وحواء، وبها تلافظا، كما يدلّ على ذلك اشتقاق آدم من "أدمه"، و"إيشه من إيش"، و"حوه من حي"، و"قين من قنيتي"، و"شت من شَت و"نوح من ينحمنو". مع شهادة التوراة ونَقْل الكافّة إلى عابر إلى نوح إلى آدم.وإنّها لغة عابر وبه تسمّت عبرانية لأنّه بقي عليها وقت "التبديد" وتشتّت الألسنة، وقد كان إبراهيم سريانيًا في أور كسديم. لأنّ السريانية لغة "الكسدانيّين" وكانت له العبرانية لغة خاصّة "لغة المقدّس". والسريانية "لغة الحُلّ" لذلك حملها إسماعيل إلى العرب العاربة فصارت هذه الثلاث لغات متشابهة السريانية والعربية والعبرانية في أسمائها وأنحائها وتصاريفها.وأمّا فضلها قياسًا فباعتبار القوم المستعملين لها فيما احتيج إليه من المخاطبة، لا سيّما مع النبوّة الشائعة فيهم، والحاجة إلى الوعظ والأغاني والتسابيح وملوكهم، مثل موسى ويوشع وداود وسليمان. أيُمكن أن تنقصهم عبارة عند حاجتهم إليها عن شيء، كما تنقصنا نحن اليوم لذهاب اللغة عندنا؟ أرأيت وصف التوراة "للقبّة ورداء الإمام الهارونيّ والجُرُبَّان" وغير ذلك إذ احتاج إلى أسماء غريبة ما أكمل ما وجده وما أجمل انتظام الوصف. وكذلك أسماء الأمم وأصناف الطيور والأحجار، واعتبرْ تسابيح داود وشكاوى أيوب وجدله مع أصحابه ووعظ إشعياء ووعده ووعيده وغيرهم.

סט אָמַר הַכּוּזָרִי: תַּכְלִיתְךָ בָּזֶה וּבְזוּלָתוֹ שֶׁתַּשְׁוֶה אוֹתָה עִם זוּלָתָהּ מֵהַלְּשׁוֹנוֹת בִּשְׁלֵמוּת, וְאַיֵּה הַמַּעֲלָה הַיְתֵרָה בָהּ? אֲבָל – יֵשׁ יִתְרוֹן לְזוּלָתָהּ עָלֶיהָ בַּשִּׁירִים הַמְחֻבָּרִים הַנִּבְנִים עַל הַנִּגּוּנִים.

69 قالَ الخَزَرِيُّ: غايتك في هذا وغيره أن تسوّيها مع غيرها من اللغات في الكمال، فأين الفضيلة الزائدة؟ بل يَفْضلها غيرها بالأشعار المنظومة المنطبقة على الألحان.

ע אָמַר הֶחָבֵר: כְּבָר הִתְבָּאֶר לִי כִּי הַנִּגּוּנִים אֵינָם צְרִיכִים אֶל מִשְׁקַל הַדִּבּוּר, וְשֶׁבָּרֵק וְהַמָּלֵא יְכוֹלִים לְנַגֵּן "הוֹדוּ לה' כִּי טוֹב" בְּנִגּוּן, "לְעֹשֵׂה נִפְלָאוֹת גְּדוֹלוֹת". זֶה בַנִּגּוּנִים בַּעֲלֵי הַמַּעֲשִׂים, אֲבָל בַּשִּׁירִים הַנִּקְרָאִים אִינְשָׁאדִיָּא אֲשֶׁר בָּהֶם הוּא נָאֶה הַחִבּוּר, לֹא הִרְגִּישׁוּ עֲלֵיהֶם, בַּעֲבוּר הַמַּעֲלָה שֶׁהִיא מוֹעִילָה וּמְעֻלָּה יוֹתֵר.

70 قالَ الحَبْرُ: قد تبيّن أنّ الألحان مستغنية عن وزن الكلام، وأن بالفراغ والـمَلْءِ يُقدر أن يُلحّن "اِحمدوا يهوه لأنه خير" بلحن "لصانع العجائب العظام وحده". هذا في الألحان ذوات الأعمال. وأمّا القرضيات المهتوتة الإنشادية، التي فيها يَجمل النظام فاختُصرت لفضيلة هي أرفع وأنفع.

עא אָמַר הַכּוּזָרִי: וּמַה הוּא?

71 قالَ الخَزَرِيُّ: وما هي؟

עב אָמַר הֶחָבֵר: כִּי הַמְכֻוָּן מִן הַלָּשׁוֹן, הַכְנֵס מַה שֶּׁיֵּשׁ בְּנֶפֶשׁ הַמְדַבֵּר בְּנֶפֶשׁ הַשּׁוֹמֵעַ, וְזֹאת הַכַּוָּנָה לֹא תִגָּמֵר עַל תֻּמָּהּ אֶלָּא פָּנִים אֶל פָּנִים, מִפְּנֵי שֶׁלַּדְּבָרִים הַנֶּאֱמָרִים מַעֲלָה עַל הַדְּבָרִים שֶׁבִּכְתָב, וְכַאֲשֶׁר אָמְרוּ: "מִפִּי סוֹפְרִים וְלֹא מִפִּי סְפָרִים", מִפְּנֵי שֶׁנֶּעֱזָרִים בַּדְּבָרִים שֶׁבְּעַל פֶּה בַּעֲמִידָה בִמְקוֹם הַהַפְסָקָה, וּבְהַתְמָדָה בִמְקוֹם הַסִּמּוּךְ, וּבְחֹזֶק הַדִּבּוּר וְרִפְיוֹנוֹ, וּבִרְמִיזוֹת וּבִקְרִיצוֹת מִתְּמִיהָה וּשְׁאֵלָה וְהַגָּדָה וְיִחוּל וְהַפַּחַד וּתְחִנָּה, וּתְנוּעוֹת, שֶׁמְּקֻצֶּרֶת מֵהֶם הַמְּלִיצָה הַפְּשׁוּטָה. וְאֶפְשָׁר שֶׁיֵּעָזֵר הַמְדַבֵּר בִּתְנוּעוֹת עֵינָיו וְגַבּוֹתָיו וּבְכָל רֹאשׁוֹ וּבְיָדָיו לְהָבִין הַכַּעַס וְהָרָצוֹן וְהַתַּחֱנוּן וְהַגַּאֲוָה עַל הַשִּׁעוּר שֶׁהוּא רוֹצֶה. וּבַשְּׁאֵרִית הַזֹּאת אֲשֶׁר נִשְׁאֲרָה בִלְשׁוֹנֵנוּ הַנּוֹצֶרֶת הַבְּרוּאָה עִנְיָנִים דַּקִּים וְעֲמֻקִּים, נִטְבְּעוּ בָּהּ לְהָבִין הָעִנְיָנִים וְלִהְיוֹתָם בִּמְקוֹם הַמַּעֲשִׂים הָהֵם שֶׁהֵם פָּנִים בְּפָנִים, וְהֵם הַטְּעָמִים אֲשֶׁר יִקָּרֵא בָהֶם הַמִּקְרָא, מְצַיְּרִין בָּהֶם מְקוֹם הַהֶפְסֵק וְהַסִּמּוּךְ, וּמַפְרִיד מְקוֹם הַשְׁאֵלָה מִן הַתְּשׁוּבָה, וְהַהַתְחָלָה מִן הַהָגָּדָה, וְהַחִפָּזוֹן מִן הַמִּתּוּן, וְהַצִּוּוּי מִן הַבַּקָּשָׁה, שֶׁיְּחֻבַּר בָּהֶם חִבּוּרִים. וּמִי שֶׁזֶּה כַוָּנָתוֹ מִבְּלִי סָפֵק שֶׁהוּא דוֹחֶה הַמְחֻבָּר, כִּי הַמְחֻבָּר לֹא יִתָּכֵן לְאָמְרוֹ אֶלָּא עַל דֶּרֶךְ אֶחָת, וְהוּא סוֹמֵךְ בְּרֹב בִּמְקוֹם הַנִּפְרָד וְעוֹמֵד בִּמְקוֹם הַסִּמּוּךְ, וְלֹא יִתָּכֵן לְהִזָּהֵר מִזֶּה אֶלָּא בְטֹרַח גָּדוֹל.

72 قالَ الحَبْرُ: لأنّ المقصود من اللغة تحصيل ما في نفس المخاطِب في نفس السامع. وهذا القصد لا يتمّ على كماله إلاّ بالمشافهة، لأنّ للمشافهة فضلًا عن المكاتبة. وكما قيل: "من أفواه الرواة لا من أفواه المصاحف"، لما يستعان بالمشافهة بالوقوف في موضع القطع، والتمادي في موضع الوصل، وبتشديد النطق وتليينه، وبإشارات وبايماءات من تعجّب وسؤال وخبر وترغيب وترهيب وتضرّع وحركات تقصر عنها العبارة الساذجة. وربّما استعان المتكلّم بحركات عينيه وحواجبه وجُملة رأسه ويديه ليُفهم السخط والرضاء والتضرّع والتجبّر على المقادير التي يريد. وفي هذه البقايا التي تبقّت لنا من لغتنا المخلوقة المخترعة دقائق ولطائف انطبعت فيها لتفهيم المعاني ولتقوم مقام تلك الاستعمالات المشافهية وهي "الألحان" التي يُقرأ بها "الكتاب المقدّس" يُشكَّل فيها القطع والوصل، ويُفْصل مواضع السؤال من الجواب، والابتداء من الخبر، والحفز من التواني، والأمر من الرغبة، يُحتمل أن تؤلَّف في ذلك تواليف. فمن يكون هذا غرضه فإنّه لا محالة يدفع المنظوم. لأنَّ المنظوم لا يمكن إنشاده إلاّ بطريقة واحدة، فيصل على الأكثر في موضع الفصل، ويقف في موضع الوصل، ولا يمكن التحفّظ من هذا إلاّ عن تكلّف كثير.

עג אָמַר הַכּוּזָרִי: בֶּאֱמֶת נִדְחֲתָה מַעֲלָה שִׁמְעִית בַּעֲבוּר מַעֲלָה עִנְיָנִית, כִּי הַחִבּוּר מְהַנֶּה הַנִּשְׁמָע, וְַמָּסֹרֶת הַזֹּאת – הָעִנְיָנִים. אֲבָל אֲנִי רוֹאֶה אֶתְכֶם קְהַל הַיְּהוּדִים שֶׁאַתֶּם טוֹרְחִים לְהַגִּיעַ אֶל מַעֲלַת הַסִּדּוּר וּלְחַקּוֹת זוּלַתְכֶם מֵהָאֻמּוֹת, וְתַכְנִיסוּ הָעִבְרִית בְּמִשְׁקְלֵיהֶם.

73 قالَ الخَزَرِيُّ: بحقّ دَفعتَ فضيلة سماعية بجنب فضيلة معنوية، لأنَّ النظم يُلذِّذ المسموع. وهذا الضبط يحصّل المعاني، لكنّي أراكم معشر اليهود ترومون فضيلة النظم وتحكون غيركم من الأمم وتدخلون العبرانية في أوزانها.

עד אָמַר הֶחָבֵר: וְזֶה מִתָּעוּתֵנוּ וּמִרְיֵנוּ. לֹא דַי לָנוּ הַנָּחָתֵנוּ הַמַּעֲלָה הַזֹּאת, אֶלָּא שֶׁאֲנַחְנוּ מַפְסִידִים תֹּכֶן לְשׁוֹנֵנוּ, שֶׁהוּא מוּשָׂם לְחֶבְרָה וּנְשִׁיבֵהוּ לְמַחְלֹקֶת.

74 قالَ الحَبْرُ: وهذا من تكلّفنا وخلافنا. أَمَا كفى إطّراحنا لهذه الفضيلة المذكورة، إلاّ أنّا نُفسد وضع لغتنا، التي وُضعت للألفة فنردّها للشتات.

עה אָמַר הַכּוּזָרִי: וְאֵיךְ הוּא זֶה?

75 قالَ الخَزَرِيُّ: وكيف ذلك؟

עו אָמַר הֶחָבֵר: הֲלֹא רָאִיתָ מֵאָה אֲנָשִׁים קוֹרְאִים בַּמִּקְרָא כְּאִלּוּ הֵם אִישׁ אֶחָד, פּוֹסְקִים בְּעֵת אַחַת וּמְחַבְּרִים קְרִיאָתָם כְּאֶחָד.

76 قالَ الحَبْرُ: ألم ترَ ماية رجل يقرءون "الكتاب المقدّس" كأنهم شخص واحد، يقطعون في آن واحد ويصلون قراءتهم كواحد؟

עז אָמַר הַכּוּזָרִי: כְּבָר הִתְבּוֹנַנְתִּי בָּזֶה וְלֹא רָאִיתִי כָמוֹהוּ לֹא בֶאֱדוֹם וְלֹא בַעֲרָב, וְלֹא יִתָּכֵן זֶה בְּמִקְרָא הַשִּׁירִים, הוֹדִיעֵנִי, מֵאַיִן הָיְתָה הַמַּעֲלָה הַזֹּאת לַלָּשׁוֹן הַזֹּאת, וְאֵיךְ תַּפְסִיד אוֹתוֹ הַמִּשְׁקָל.

77 قالَ الخَزَرِيُّ: قد اعتبرت ذلك ولم أرَ مثله في العجم ولا في العرب ولا يمكن ذلك في إنشاد الشعر، فأَخبرْني كيف حصلت هذه الفضيلة في هذه اللغة، وكيف أفسدها الوزن؟

עח אָמַר הֶחָבֵר: מִפְּנֵי שֶׁקִּבְּצוּ בָהּ בֵּין שְׁנֵי נָחִים וְלֹא קִבְּצוּ בֵּין שָׁלֹשׁ תְּנוּעוֹת אֶלָּא עַל יְדֵי הַדֹּחַק, וּבָא הַדִּבּוּר נוֹטֶה אֶל הַנָּח, וְהוֹעִילָה זֹאת הַמַּעֲלָה, רְצוֹנִי לוֹמַר: הַחֶבְרָה וְהַחֲרִיצוּת עַל הַקְּרִיאָה, וְהוּקַל בַּעֱבוּרָהּ הַזִּכָּרוֹן וְהִכָּנֵס הָעִנְיָנִים בַּנֶפֶשׁ. וּתְחִלַּת מַה שֶּׁיַּפְסִיד בְּמִקְצַב הַשִּׁיר עִנְיַן אֵלֶּה הַשְּׁנֵי נָחִים, וְיַנִּיחַ הַמִּלְּעֵיל וְהַמִּלְּרַע וְיָשׁוּב אֹכְלָה וְאָכְלָה שָׁוֶה, וְאָמְרוּ וְאָמְרוּ, שָׁוֶה בְמִשְׁקַל אֹמֶר וְאֹמֵר, וְכֵן יִהְיֶה שַׁבְתִּי וְשַׁבְתִּי שָׁוֶה עַל מַה שֶּׁיֵּשׁ בֵּינֵיהֶם מִן הַהֶפְרֵשׁ הָעוֹבֵר וְהֶעָתִיד. וּכְבָר הָיָה לָנוּ רֹחַב בְּדַרְכֵי הַפִּיּוּט אֲשֶׁר אֵינֶנוּּ מַפְסִיד לָשׁוֹן כְּשֶׁנִּשְׁמָר הַחֲרוּז, אֲבָל הִשִּׂיגָנוּ בַאֲמִירַת הַמְחֻבָּר מַה שֶּׁהִשִּׂיג אֶת אֲבוֹתֵינוּ, בְּמַה שֶׁנֶּאֱמַר עֲלֵיהֶם:"וַיִּתְעָרְבוּ בַגּוֹיִם וַיִּלְמְדוּ מַעֲשֵׂיהֶם".

78 قالَ الحَبْرُ: بأن جُمع فيها بين ساكنين ولم يُجمَع فيها بين ثَلث حركات إلاّ تحاملًا، فجاء الكلام إلى السكون وأكسبَ هذه الفضيلة، أعني الأُلفة والنشاط على القراءة، وسهلَ بذلك الحفظ وحصول المعاني في النفس. وأوّل ما يُفسد عَروضُ الشِعر أمْر هذين الساكنين، فيُطرَح "ممدود الصدر" و"ممدود العجز" فيصير أَخْلَه (أَكَلوا) وأُوخْلَه (لآكُلَ) سواء، أَمْرُو (قَالُوا) وإِمْرُو (قُولُوا) سواء في اللحن. أُومَر (تَقُولُ) وأُومَر (قُلْتُ). وكذلك يصير شَبْتِي (عُدْتُ) وِِشَبْتِي (وَأَعُودُ) سواء على ما بينهما من البَوْن من ماض ومستقبل. وقد كان لنا اتّساع في طريق "الترتيل" الذي لا يُفسد لغة إذا حُرِز، لكن أدركنا في القول المنظوم ما أدرك آباءنا، في ما قيل عنهم: "بل اختلَطوا بالأُمم وتعلَّموا أعمالَهُم".

עט אָמַר הַכּוּזָרִי: אֶשְׁאַל אוֹתְךָ: הֲתֵדַע לָמָּה מִתְנוֹעֲעִים הַיְּהוּדִים בִּקְרִיאַת הָעִבְרִית?

79 قالَ الخَزَرِيُّ: أسألك هل تعلم سببًا لتَحَرُّك اليهود عند قراءة العبرانية؟

פ אָמַר הֶחָבֵר: אָמְרוּ, כִּי בַּעֲבוּר הָעִיר הַחֹם הַטִּבְעִי, וְאֵינֶנִּי סָבוּר שֶׁהוּא אֶלָּא מִצַּד הָעִנְיָן שֶׁאֲנַחְנוּ בוֹ, כִּי מִפְּנֵי שֶׁיְּכוֹלִים לִקְרֹא רַבִּים מֵהֶם פֶּה אֶחָד הָיָה אֶפְשָׁר שֶׁיִּתְקַבְּצוּ עֲשָׂרָה מֵהֶם אוֹ יוֹתֵר עַל סֵפֶר אֶחָד, וּבַעֲבוּר זֶה הָיוּ סְפָרֵינוּ גְדוֹלִים, וְיִצְטָרֵךְ כָּל אֶחָד מֵהָעֲשָׂרָה שֶׁיִּטֶּה עִם הָעִתִּים לְעַיֵּן הַתֵּבָה, וְיָשׁוּב, וְהוּא נוֹטֶה וְשָׁב תָּמִיד מִפְּנֵי שֶׁהַסֵּפֶר בָּאָרֶץ, וְהָיָה זֶה הַסִּבָּה הָרִאשׁוֹנָה, וְאַחַר כֵּן שָׁב מִנְהָג מִפְּנֵי הַהִסְתַּכְּלוּת וְהָרְאִיָּה וּלְהִדַּמּוֹת כַּאֲשֶׁר הוּא טֶבַע מִבְּנֵי אָדָם. וְזוּלָתֵנוּ קוֹרֵא כָּל אֶחָד בְּסִפְרוֹ וּמְקָרְבוֹ אֶל עֵינָיו אוֹ יִקְרַב הוּא אֵלָיו כְּפִי רְצוֹנוֹ, מִבְּלִי שֶׁיָּצַר עָלָיו חֲבֵרוֹ, וְאֵינֶנּוּ צָרִיךְ שֶׁיִּטֶּה וְיָשׁוּב. וְאַחְרֵי זֶה מַעֲלַת הַנִּקּוּד וּמָסֹרֶת הַשִּׁבְעָה מְלָכִים, וּמַה שֶּׁיֶּש לָנוּ מֵהַדִּיּוּק וּמֵהַדִּקְדּוּק וְהַתּוֹעָלוֹת הַיּוֹצְאוֹת מֵהַהֶפְרֵשׁ אֲשֶׁר בֵּין הַקָּמֵץ וְהַפַּתָּח וּבֵין הַצֵּירֵי וְהַסְּגוֹל, וְתוֹעֲלוֹתָם בָּעִנְיָנִים לְהַבְדִּיל בֵּין הָעוֹבֵר וְהֶעָתִיד בָּהֶם, כְּמוֹ שָׂמְתִּי וְשַׂמְתִּי, וּכְמוֹ וַאֲבָרְכֵהוּ וָאֲבָרְכֵהוּ וְיַבְדִּיל בֵּין פֹּעַל לְתֹאַר, כְּמוֹ חָכַם וְחָכָם, וּבֵין הֵא הַשְּׁאֵלָה וְהֵא הַיְדִיעָה, כְּמוֹ "הָעֹלָה הִיא לְמָעְלָה", וְזוּלַת זֶה מִמַּה שֶּׁהֵם מוֹעִילִים מִיפִי סֵדֶר גִּלְגּוּל הַדִּבּוּר בְּקִבּוּץ הַשְּׁנֵי נָחִים, עַד שֶׁתָּבֹא בַּדִּבּוּר הָעִבְרִי קְרִיאָה יִהְיוּ שָׁוִין בָּהּ קְהִלָּה מִבְּלִי טְעוֹת. וְלַטְּעָמִים עוֹד תְּנָאִים אֲחֵרִים, כִּי צִדְדֵי הַדִּבּוּר בְּעִבְרִית בְּדֶרֶךְ הַחֲלֻקָּה, מַשִּׂיגִים קִמּוּץ וּפְתִיחָה וָשָׁבֶר, וּבַחֲלֻקָּה אַחֶרֶת קִמּוּץ גָּדוֹל וְהוּא קָמַץ, וְקִמּוּץ בֵּינוֹנִי וְהוּא חוֹלֶם, וְקָטָן וְהוּא שׁוּרֻק, וּפְתִיחָה גְדוֹלָה וְהוּא פַּתָּח, וּקְטַנָּה וְהוּא סְגוֹל, וְשֶׁבֶר גָּדוֹל וְהוּא צֵירֵי, וְקָטָן וְהוּא חִירֶק. וְהַשְּׁוָא מוּנַעַת בְּאֵלֶּה כֻלָּם בִּתְנָאִים, וְהִיא הַתְּנוּעָה לְבַדָּהּ בְּלִי תּוֹסֶפֶת, מְבִיאָה נָח אַחֲרֶיהָ, וְהַקָּמֵץ יִהְיֶה סָמוּךְ לוֹ נָח מָשׁוּךְ וְלֹא יִהְיֶה סָמוּךְ לוֹ דָגֵשׁ בַּתְּכוּנָה הָרִאשׁוֹנָה, וְאִם יָבֹא סָמוּךְ לוֹ דָגֵשׁ יִהְיֶה בַעֲבוּר דֹּחַק בַּתְּכוּנָה הַשְּׁנִיָּה אוֹ הַשְּׁלִישִׁית. וְנָחוֹ מָשׁוּךְ הֵא אוֹ אָלֶף, כְּמוֹ בָּרָא וְקָנָה, וְיָכוֹל שֶׁיָּבֹא אַחַר הַנָּח הַמָּשׁוּךְ, נָח נִרְאֶה, כְּמוֹ "וְקָאם שָׁאוֹן". הַחוֹלֶם יָבֹא אַחֲרָיו נָח מָשׁוּךְ, וְהַנָּח שֶׁלּוֹ וָאו אוֹ אָלֶף, כְּמוֹ לֹא לוֹ, וְאֶפְשָׁר שֶׁיָּבֹא אַחֲרָיו נָח נִרְאֶה, כְּמוֹ שׁוֹר שְׂמֹאל. הַצֵּירֵי יָבֹא אַחֲרָיו נָח מָשׁוּךְ, וְנָחוֹ אָלֶף אוֹ יוֹד, כְּמוֹ יוֹצֵא וְיוֹצְאֵי. אֲבָל הַהֵא אֵינֶנָּה בָאָה אַחֲרֵי הַצֵּירֵי בְטֶבַע בַּתְּכוּנָה הָרִאשׁוֹנָה, אַךְ בָּאָה בַתְּכוּנָה הַשֵּׁנִית. הַשּׁוּרֻק מִתְנוֹעֵעַ עַל הַשָּׁלֹשׁ תְּכוּנוֹת, יָבֹא אַחֲרָיו הַמָּשׁוּךְ, וְיָבֹא אַחֲרָיו הַדָּגֵשׁ, וְהַנָּח הַנִּרְאֶה, וְנָחוֹ הַוָּאו לְבַדּוֹ, כְּמוֹ לוּ לָלוּן וְלֻקַּח. הַחִירֶק כְּמוֹ הַשּׁוּרֻק, כְּמוֹ לִי וְלִין וְלִבִּי. הַפַּתָּח וְהַסְּגוֹל לֹא יָבֹא אַחֲרֵיהֶם נָח מָשׁוּךְ בַּתְּכוּנָה הָרִאשׁוֹנָה, אֲבָל תִּמְשְׁכֵם הַתְּכוּנָה הַשֵּׁנִית לְהִשָּׁעֵן עָלֶיהָ, אוֹ לְטַעַם אוֹ לִמְקוֹם הֶפְסֵק וָפֶרֶק. וְהַתְּכוּנָה הָרִאשׁוֹנָה תְקַבֵּל תְּנָאֶיהָ כְּשֶׁאַתָּה מְעַיֵּן בְּאוֹת אוֹת וְתֵבָה תֵבָה, וְלֹא תַרְגִּישׁ עַל תַּקָּנַת גִּלְגּוּל הַדְּבָרִים הַמְחֻבָּרִים מֵחִבּוּר וְהֶפְסֵק וּמִלָּה גְדוֹלָה וּקְטַנָּה וְזוּלַת זֶה, וְאָז יְכוֹנְנוּ לְךָ הַשִּׁבְעָה מְלָכִים עַל תְּכוּנָתָם הָרִאשׁוֹנָה מִבְּלִי חִלּוּף, וְהַשְּׁבָא עַל עֶרְכָּהּ מִבְּלִי גַּעְיָא. וְהַתְּכוּנָה הַשֵּׁנִית מְעַיֶּנֶת בִּיפִי חִבּוּרהַמִּלּוֹת וְגִלְגּוּלֵיהֶם, וְאֶפְשָׁר שֶׁיְּשֻׁנֶּה מִן הַתְּכוּנָה הָרִאשׁוֹנָה לְתַקֵּן הַשֵּׁנִית. וְהַתְּכוּנָה הַשְּׁלִישִׁית מַעֲלַת הַטְּעָמִים, וְאֶפְשָׁר שֶׁיְּשֻׁנֶּה דָבָר מִשְׁתֵּי הַתְּכוּנוֹת הַקּוֹדְמוֹת, וְאֵינֶנּוּ נָכְרִי בַתְּכוּנָה הָרִאשׁוֹנָה רְדִיפַת שָׁלֹשׁ תְּנוּעוֹת שֶׁלֹּא יִכָּנֵס בֵּינֵיהֶם נָח, וְלֹא דָגֵשׁ, אֲבָל בָּאָה תְנוּעָה שְׁבָאִית אַחַר תְּנוּעָה שְׁבָאִית שָׁלֹשׁ וְיוֹתֵר, כַּאֲשֶׁר יַעֲבֹר זֶה בְּעַרְבִי, אֲבָל זֶה נָכְרִי בַתְּכוּנָה הַשֵּׁנִית. וּבְעֵת שֶׁיִּזְדַּמְּנוּ שָׁלֹשׁ תְּנוּעוֹת בַּתְּכוּנָה הָרִאשׁוֹנָה, תִּמָּשֵׁךְ אַחַת מֵהֶם בַּתְּכוּנָה הַשֵּׁנִית בְּשִׁעוּר נָח: כְּמוֹ, מִשְׁכָּבִי, לְשִֹכְנִי רִצֲפַת, כִּי הָעִבְרִית קָשֶׁה לָהּ רְדִיפַת שָׁלֹשׁ תְּנוּעוֹת אֶלָּא בִּפְגִישַׁת הַכֵּפֶל, כְּמוֹ שָׁרְרֵךְ, אוֹ אוֹתִיּוֹת אהח"ע, כְּמוֹ נַהֲרֵי נַחֲלֵי, וְאִם תִּרְצֶה תִמְשֹׁךְ וְאִם תִּרְצֶה תְמַהֵר. וְכֵן תַּכְשִׁיר הַתְּכוּנָה הָרִאשׁוֹנָה קִבּוּץ שְׁתֵּי תְנוּעוֹת זֹאת אַחַר זֹאת נִמְשָׁכוֹת כְּשִׁעוּר שְׁנֵי נָחִים, וְרָאֲתָה הַתְּכוּנָה הַשְּׁנִית כִּי הַדְּבּוּר בָּזֶה לֹא יִהְיֶה נָאֶה, וְהִפִּילָה אֶחָד מִשְׁנֵי הַמְּשָׁכִים וְהִשְׁאִירָה הַשֵּׁנִי, כְּמוֹ שַׂמְתִּי וְשַׂמְתִּי וְכָל הַדּוֹמֶה לוֹ. הֲלֹא תִרְאֶה "פָעַל" וַחֲבֵרָיו הַדִּבּוּר בּוֹ בְּהֶפֶךְ הַנִּקּוּד, תִּמָּשֵׁךְ הָעַיִן וְהִיא פַּתָּח וְתָנוּחַ הַפֵּא וְהִיא קָמֵץ וּמְשִׁיכַת הָעַיִן אֵינֶנָּה כִּי אִם לְהִשָּׁעֵן לֹא לְנָח רָפֶה, וְעַל כֵּן הִשְׁאִירוּ "אָמַר־לִי" וְ "עָשָׂה־לִי" עַל הַתְּכוּנָה הָרִאשׁוֹנָה, מִפְּנֵי שֶׁנִּשְׁעֲנוּ עַל הַמִּלָּה הַקְּטַנָּה. וְכֵן אָנוּ רוֹאִין "פָּעָל" בִּשְׁנֵי קְמֵצִין וְהוּא פֹּעַל עָבַר. וּנְבַקֵּשׁ עִלַּת זֶה וְנִמְצָאֵהוּ בְאֶתְנָח אוֹ בְסוֹף פָּסוּק, וְנֹאמַר שֶׁזֶּה הַנָּח נִתְיַשֵּׁב בַּתְּכוּנָה הַשֵּׁנִית בַּעֲבוּר הָעֲמִידָה וְהַהֶפְסֵק. וְנִמְצָא הָעִנְיָן הַזֶּה הוֹלֵךְ כֵּן, עַד שֶׁנִּמְצָא עוֹד פֹּעַל בִּשְׁנֵי קְמֵצִים בְּזָקֵף, וּנְבַקֵּש עִלָּתוֹ וְנִמְצָאֵהוּ מְקוֹם הֶפְסֵק בָּעִנְיָן, וְהָיָה דִינוֹ שֶׁיִּהְיֶה אֶתְנָח אוֹ סוֹף פָּסוּק, לוּלֵא דְחָקִים אֲחֵרִים הִצְרִיכוּ שֶׁלֹּא יִפֹּל בְּאֶתְנָח וְלֹא בְסוֹף פָּסוּק, כַּאֲשֶׁר נִמְצָא גַם כֵּן שְׁנֵי פַתָּחִים בְּאֶתְנָח וּבְסוֹף פָּסוּק עַל זוּלַת הַהִלּוּךְ הַהוּא, כְּמוֹ וַיֵּלֵךְ וַיֵּאָמֵר, וַיֹּאמַר וְזָקַנְתִּי, וַתִּשָּׁבַרְנָה. וְנִמְצָא עִלַּת "וַיֵּאָמֵר", מִפְּנֵי הַהַקְפָּדָה עַל הָעִנְיָן, מִפְּנֵי שֶׁאֵין דִּין "וַיֵּאָמֵר" לַעֲמֹד בּוֹ, מִפְּנֵי צָרְכּוֹ אֶל מַה שֶּׁאַחֲרָיו בְּהַשְׁלָמַת הָעִנְיָן, אֶלָּא הַמְעַט, כְּמוֹ "כַאֲשֶׁר אָמָר", כִּי עִנְיָנוֹ שָׁלֵם בַּהֲשָׁבָה עַל מַה שֶׁקָּדַם, וְהוּא רָאוּי לַקָּמֵץ מִפְּנֵי שֶׁהוּא מְקוֹם הֶפְסֵק. אַךְ וֵיֵּלֵךְ וַתִּשָּׁבֵרְנָה הָיָה צָרִיךְ לִהְיוֹת בֶּאֱמֶת "וַיֵּלֵךְ", "וַתִּשָּׁבֵרְנָה" וּמִפְּנֵי שֶׁקָּשֶׁה לְהַעְתִּיק הַשֶּׁבֶר אֶל פַּתְחָא גְדוֹלָה מִבְּלִי גִלְגּוּל, אֲבָל הֶעְתִּיקוּהוּ אֶל פַּתָּח. וְשֶׁמָּא "זָקַנְתִּי" מֵהַדֶּרֶךְ הַזֶּה, בַּעֲבוּר שֶׁשָּׁרְשׁוֹ זָקֵן וְהֶעְתִּיקוּ הַצֵּירֵי בָעֲמִידָה אֶל פַּתָּח. וְכֵן נִתְמַהּ מִ"פֶּעֶל" וְכָל אֲשֶׁר בָּא עַל מִשְׁקָלוֹ מִלְּעֵיל, מְשׁוּךְ הַפֵּא וְהוּא בִסְגוֹל, עַד שֶׁנַּחְשֹׁב שֶׁאִם לֹא מָשְׁכוּ הַפֵּא הָיָה מֵבִיא צֹרֶךְ הַדִּבּוּר הָעִבְרִי לִמְשֹׁךְ הָעַיִן וְיָשׁוּב מִלְּרַע, וְיִהְיֶה בֵין הָעַיִן וְהַלָּמֶד נָח רָפֶה אַחַר סְגוֹל, וְזֶה דְבַר תֵּמַהּ. וְאֵין תֵּמַהּ בַּפֵּא כִּי אִי אֶפְשָׁר לָהּ בְּלִי נָח, וּמְקוֹם הַנָּח רֵיק, וְהַמֶּשֶׁךְ הַהוּא שֶׁהוּא מִלְּעֵיל, אָמְנָם הוּא כְנֶגֶד פֶּן־עָל, לֹא כְנֶגֶד פֶּן־עָל, שֶׁכַּאֲשֶׁר יָבֹא בְאֶתְנָח אוֹ בְסוֹף פָּסוּק שָׁב פָּעֶל כְּנֶגֶד פָּאן־עֶל וְרָאִינוּ צֹרֶךְ הַמֶּשֶׁךְ כַּאֲשֶׁר אָמַרְנוּ בְּשַׂמְתִּי וְשָׂמְתִּי. וְכֵן נִתְמַהּ מִ"שַּׁעַר" וְ"נַעַר" וְחַבְרֵיהֶם עַל הִמָּשֵׁךְ הַפֵּא שֶׁלָּהֶם וְהוּא פַּתָּח, וְנַחְשֹׁב וְנִרְאֶה שֶׁהוּא בִמְקוֹם "פֶּעֶל", וְאָמְנָם נִפְתְּחוּ בַעֲבוּר "אהח"ע", וְעַל כֵּן לֹא נִשְׁתַּנֶּה בַסְּמּוּךְ כַּאֲשֶׁר יִשְׁתַּנֶּה "נָהָר" וְ "קָהָל" וְ "זָהָב", בַּסִּמּוּךְ, כִּי הוּא עַל מִשְׁקַל "דָּבָר". וְכֵן נִמְצָא אֶעֱשֶׂה יֵעֲשֶׂה אֶבְנֶה אֶקְנֶה בִסְגוֹל עִם נָח רָפֶה, וְנַחְשֹׁב בַּדִּמְיוֹן הָרִאשׁוֹן שֶׁהוּא אֶפְעֶל יִפְעֶל, וְנִרְאֶה שֶׁעַיִן הַפֹּעַל לֹא נִבְנֶה עַל מֶשֶׁךְ אֲבָל עַל נָח נִרְאֶה עִם פַּתָּח לְעוֹלָם, וְיֵשׁ לָנוּ אֲמַתְלָא עַל שֶׁלֹּא נֻקַּד בְּפַתָּח גָּדוֹל וְהָיוּ אוֹמְרִים אֶעֱשַׂה, בַּעֲבוּר שֶׁלֹּא תִפֹּל פַּתְחָא עַל הֵא נָחָה אֶלָּא בְקָמֵץ, וְהַקָּמֵץ מָשׁוּךְ, וְעַיִן הַפֹּעַל אֵינֶנּוּ מָשׁוּךְ כָּל עִקָּר אֶלָּא אִם תָּעְתַּק אֶלָיו תְּנוּעָה אוֹ תִפֹּל עַל אָלֶף כְּמוֹ אֵצֵא. וְרָאוּי לְהַעְתִּיק אֶעֱשֶׂה אֶל סְגוֹל מִפְּנֵי שֶׁהוּא הַמְעַט שֶׁבַּתְּנוּעוֹת, יָשׁוּב וְיִשְׁתַּתֵּף עִם הַצֵּירֵי כְּשֶׁיִּצְטָרֵךְ בַּתְּכוּנָה הַשֵּׁנִית לְיַשְּׁבוֹ תְמוּרָתוֹ בַעֲמִידָה, וּכִמְעַט שֶׁלֹּא יֵרָאֶה לַהֵא בְאֶעֱשֶׂה מָקוֹם אֶלָּא בְּהֶפְסֵק אוֹ בְטַעַם, וְיֵקֵל הַדָּגֵשׁ עִמָּה, אֶעֱשֶׂה־לָּךְ אֶבְנֶה לִּי, עַד שֶׁלֹּא תֵרָאֶה, מַה שֶּׁאֵין כֵּן בְּאֵצֵא וְאָבֹא וַיָּבֵא לִּי, וְלֹא יָבֹא אַחֲרָיו דָּגֵשׁ וְיָבֹא לְפָנָיו צֵירֵי בַּעֲבוּר הֵרָאוֹת הָאַלֶף, וַהֲלֹא תִרְאֶה קַלּוֹתָם בַּהֵא עַד שֶׁהִפִּילוּהָ מִן הַכְּתָב וְהַלָּשׁוֹן בְּ"וַיִּבֶן" "וַיִּקֶן" "וַיַּעַשׂ", וְאֵיךְ תִּתְיַשֵּׁב בְּצֵירֵי, אֲבָל הִיא נוֹתֶנֶת הַמְּעַטָּה שֶׁבַּתְּנוּעוֹת וְהִיא הַסְּגוֹל. זֶה בַתְּכוּנָה הָרִאשׁוֹנָה עַד שֶׁתַּעְתִּיקֶנָּה בַתְּכוּנָה הַשֵּׁנִית אֶל הַצֵּירֵי בְּהֶפְסֵק. וְכֵן נִתְמַהּ מִ"מַּרְאֶה" וּמִ"מַּעֲשֶׂה" וּ "מִקְנֶה" וְחַבְרֵיהֶם, מִפְּנֵי שֶׁנִּרְאֶה אוֹתָם בְּסִמּוּךְ בְּצֵירֵי, וּבִלְתִּי סָמוּךְ בִּסְגוֹל, וְנִהְיֶה סְבוּרִים שֶׁהָאֱמֶת בְּהֶפֶךְ זֶה. וְכַאֲשֶׁר נַחְשֹׁב עַל לָמֶד הַפֹּעַל הַנָּחָה וְהִיא הַהֵא, כִּי הִיא נֶחְשָׁבָה כְאַיִן, וּכְאִלוּ הַשֵּׁמוֹת הָאֵלֶה אֵינָם כִּי אִם מֶרֶא מַעַשׂ מֶקֶן, לֹא הָיְתָה רְאוּיָה לְזוּלַת הַסְּגוֹל, עַד שֶׁיָּבוֹא צֹרֶךְ לְהַרְאוֹתָה בְּנָח רָפֶה בְּמַרְאֵה וּמַעֲשֵׂה, וּמַרְאֵיהֶן וּמַעֲשֵׂיהֶן, הוּשַׁב הַסְּגוֹל צֵירֵי לַעֲמֹד בְּעֵת הַסִּמוּךְ בִּמְקוֹם הַפַּתָּח בְּמַרְאָם וּמַעֲשָׂם. וַאֲשֶׁר בָּא עַל הַתְּכוּנָה הָרִאשׁוֹנָה וְלֹא שִׁנְּתָה אוֹתָהּ הַתְּכוּנָה הַשֵּׁנִית בַּנִּקּוּד אֶלָּא בַדִּבּוּר, "בֵּן" כְּשֶׁהוּא נִפְרָד בְּצֵירֵי וְסָמוּךְ בִּסְגוֹל, וְאֶפְשָׁר שֶׁיִּמְשְׁכֵהוּ הַטַּעַם, כְּמוֹ בֶּן יָאִיר, וְהוּא עַל תְּכוּנָתוֹ הָרִאשׁוֹנָה בִסְגוֹל. וְאֶפְשָׁר שֶׁיַּחְפְּזֶנּוּ הַטַּעַם "בֵּן אַחֵר" וְהוּא עַל תְּכוּנָתוֹ הָרִאשׁוֹנָה בְצֵירֵי. וְאֵין סָפֵק בְּ"פָעֵל" מִלְּרַע שֶׁהוּא בְצֵירֵי, וְלִמְחַבֵּר הַחָכְמָה הַדַּקָּה הַזֹּאת סוֹדוֹת נַעֲלָמִים מִמֶּנּוּ, וְאֶפְשָׁר שֶׁעָמַדְנוּ עַל קְצָתָם. וְכֻוַּן בָּהֶם לְהָעִיר עַל הַפֵּרוּשִׁים, כַּאֲשֶׁר אָמַרְנוּ בְּ"הָעֹלָה הִיא לְמָעְלָה", וּבְמַה שֶׁמַּבְדִּיל בֵּין הָעוֹבֵר וְהֶעָתִיד וּבֵין הַנִּפְעָל הָעוֹמֵד וְהַנִּפְעָל הָעוֹבֵר, וִינַקְּדוּ נֶאֱסָף אֶל עַמִּי בְקָמֵץ, וְכַאֲשֶׁר נֶאֱסַף בְּפַתָּח, וִינַקְּדוּ וַיִּשְׁחָט, וַיִּשְׁחָט, וַיִּשְׁחָט בְּקָמֵץ, ואֵם אֵינָם בִּמְקוֹם הֶפְסֵק דִּבּוּר, זֶה הָיָה בִמְקוֹם הֶפְסֵק עִנְיָן, וְהַרְבֵּה שֶׁמַּנְהִיגִים הַסְּגוֹל הַבָּא אַחַר הַזַּרְקָא מִנְהַג הָאֶתְנָח וְהַסּוֹף פָּסוּק וְהַזָּקֵף וְיִשְׁתַּנֶּה מֵהַתְּכוּנָה הָרִאשׁוֹנָה. וְאִלּוּ הָיִיתִי מַרְחִיב בַּשַּׁעַר הַזֶּה הָיִיתִי מַאֲרִיךְ הַסֵּפֶר. וְלֹא הֶרְאֵיתִי לְךָ כִּי אִם מְעַט מֵהַחָכְמָה הַזֹּאת הַדַּקָּה וְשֶׁאֵינָהּ מֻפְקֶרֶת אֲבָל הִיא בְעִלּוֹת וּבְמָסוֹרוֹת.

80 قالَ الحَبْرُ: ذُكر أنّه لتنبيه الحرارة الغريزية. وما أظنّه إلاّ من الباب الذي نحن فيه، لمّا أمكن جُملة منهم القراءة "معًا" أمكن أن يجتمع عشرة وأكثر على مصحف واحد. ولذلك صارت مصاحفنا كبارًا، فيلجأ كلّ واحد من العشرة إلى الميل مع الأحيان لرؤية الحرف، ثمّ يعود، ويكون هذا ميلًا ورجوعًا، لكون المصحف في الأرض، ويكون هذا السبب الأوّل. ثمّ صارت عادة من الرؤية والمشاهدة والمحاكاة التي هي في طبع الناس. وغيرنا يقرأ كلّ واحد في مصحفه ويضمّ مصحفه إلى عينه أو ينضمّ هو إليه بقدر ما يريد، من غير أن يضايقه صاحبه فيه، فليس يحتاج إلى ميل وارتفاع.ثمّ فضيلة النطق وضبط "القواعد السبع"، وما لنا من تحرير وتدقيق والفوائد الحاصلة من التفرقة بين القمص والفتح والصيري والسيغول، وفائدتها في المعاني يُفرَق بها بين الماضي والمستقبل، مثل سَمْتِي (أَقَمْتُهُ) وِسَمْتِي (وأُقِيمُ) وَأَبَرْخِيهو (وَبَارَكْتُهُ) وَأَبَرْخِيهو (وأُبارِكُهُ). ويُفرَق بين فعل وصفة، مثل حَكَمْ (حَكِيم) وحَكَمْ (حَكُمَ)، وبين هـ الاستفهام وهـ المعرفة، مثل "[مَنْ يَعلمُ روحَ بني البشر] هي الصاعدة إلى فوق، وروحَ البهيمة النازلة إلى أسفلَ إلى الأرضِ] "، وغير ذلك إلى ما تفيد من حسن انتظام إدراج الكلام في جمع الساكنيْن، حتّى تأتي في الكلام العبرانيّ قراءة تستوي فيها جماعة دون لحن.وللّحن أيضًا شروط أُخَر، لأنَّ جهات النطق في العبرانية بالقسمة ثلاث: ضمّة وفتحة وكسرة، وبقسمة ثانية: ضمّة كبرى وهي قمص، ووسطى وهي حُولِم، وصغرى وهي شورُق؛ وفتحة كبرى وهي فتح، وصغرى وهي سيغول؛ وكسرة كبرى وهي صيري، وصغرى وهي حيريق. و"السكون" محرَّكة بهذه كُلّها بشرائط وهي الحركة وحدها دون زيادة، وغيرها تقتضي ساكنة بعدها. فالقمص يتبعه ساكن ممدود، فلا يتبعه "شدّة" في الوضع الأوّل، وإن اتّبعه "شدّة"، فلضرورة في الوضع الثاني أو الثالث. وساكنه الممدود إمّا "أ" وإمّا "هـ" مثل بَرَا (خَلَقَ) وقَنَه (اشْتَرَى)، وربّما تبع الساكنَ الممدود ساكن ظاهر، مثل قَامْ.الحُولِم يتبعه ساكن ممدود، وساكنه واو أو ألف، مثل لاُ [و] لُوْ، وربّما تبعه ساكن ظاهر، مثل شُوْر (ثور) [و] سِِمُوْل (يَسَار). الصيري يتبعه ساكن ممدود، وساكنه ألف أو ياء، مثل يُوصا (يَخْرُجُ أو خارجٌ) ويوصئي (خَارِجُو). وأمّا الهاء فليست للصيري بالطبع بالوضع الأوّل، لكن بالوضع الثاني. الشورُق متروك للثلثة الأوضاع، قد يتبعه الممدود، وقد يتبعه الشدّة والساكن الظاهر، وساكنه الواو وَحْدها، مثل لُو (لَوْ) ولَلُون (لِيَبِيت) ولُقح (أُخِذَ). الحيريق مثل الشورُق، مثل لِينْ (بَاتَ) ولِيْ (لِيَ) ولِبّي (قَلْبِيَ). الفَتح والسيغول لا يتبعهما ساكن ممدود في الوضع الأوّل، وإنّما يمدّهما الوضع الثاني، إمّا للاعتماد عليه أو للحن أو لموضع قطع وفصل.فالوضع الأوّل تَلتزِم شرائطَه مهما نظرتَ إلى حرف حرف وكلمة كلمة، ولم تُعْنَ بإصلاح إدراج الكلام المؤلَّف منها من وصل وقطع وكلمة كبيرة وصغيرة وغير ذلك. فحينئذ تتّضع لك "القواعد السبع" على وضعها الأوّل دون خلاف، و"السكون" على قدرها دون مدّة غيعيا. والوضع الثاني يَنظر في حسن تأليف الألفاظ وإدراجها، فربّما غيّر من الوضع الأوّل لإصلاح الثاني. والوضع الثالث هو التلحين، وربّما غيّر شيئًا من الوضعيْن المتقدّميْن.ولا يُنكَر في الوضع الأوّل تتالِي ثَلث حركات لا يتخلّلها ساكن ولا "شدّة"، بل تتّصل حركة شبئيَّة (سكون) بعد حركة شبئيَّة ثَلث وأكثر، كما يجوز ذلك في العربية، لكن ذلك منكر في الوضع الثاني. فمتى اتّفقت ثَلث حركات في الوضع الأوّل، مدّ إحداها الوضعُ الثاني بقدر ساكن، مثل مِشْكَنِي (مَسَاكِنِ) لِشَخنَيْ (لجيراني) رِصَفَتْ (مُجَزَّع)، إذ العبرانية تستثقل تَوالِيَ ثَلث حركات إلاّ في التقاء مثلين، مثل شَرْرَخْ (سُرَّتُكِ) أو [في الأحرف] أ. هـ. ح. ع. [مثل] نَهَرَاي (أنْهَارِ) نَحَلاَي (جداول)، فإنْ شئت مددت وإنْ شئت أسرعت. وكذلك جوّز الوضع الأوّل اجتماع حركتيْن متواليتيْن ممدودتيْن بقدر ساكنين. ورأى الوضع الثاني أنَّ النطق بذلك يسمج، فيُسقَط أحد المدّيْن ويبقى الثاني، مثل سَمْتِي (أَقَمْتُهُ) فِِسَمْتِي (وأُقيمُ) وكل ما ماثله.ألا ترى فَعَل وأصحابه النطق بها بعكس النقط، تمدّ العين وهي "فتحة كبرى"، وتُهمل الفاء وهي "ضمّة كبرى". ومدّ العين إنّما هو لاعتماد لا لساكن ليّن، ولذلك أُبقيَ أَمَار لي (قالَ لي) وعَسَاه لي (صنعَ لي) على الوضع الأوّل، لمّا اعتُمد على الحرف الصغير. وهكذا نرى فَعَلْ "بضمّتيْن كبيرتين" وهو فعل ماض، فنطلب علّة ذلك فنجده في إِتْنَح أو سوف فَسُوق، فنقول إنَّ هذا الساكن تمكّن في الوضع الثاني من أجل الوقوف والقطع. فيطّرد لنا هذا حتّى نجد فَعَلَ "بضمّتيْن كبيرتين" أيضًا في زَقِف، فنطلب علّته فنجده موضعَ قطع في المعنى، وكان يستحقّ أن يكون إِتْنَح أو سوف فَسُوق، لولا ضروريات أُخَر ألجأتْ ألاّ يقع في إِتْنَح ولا في سوف فَسُوق.كما نجد أيضًا في إِتْنَح وسوف فَسُوق، "فتحتين كبيرتين" على غير ذلك من الاطّراد، مثل وَيِلَخ وَمَضَى) وكلّ وَيُمِر (وقالَ) وزَقِنْتِ (شِخْتُ) وتِشَّبِرْنَه (تَتَكَسَّرُ). فنجد علّة وَيُمِر (وقالَ) مراعاة المعنى، إذ لا يستحقّ وَيُمِر (وقالَ) الوقوف فيه لاضطراره إلى ما بعده في تتميم المعنى إلاّ قليلًا، مثل كَأَشَرْ أَمَرْ (حينَ قَالَ)، فإنَّ معناه تامّ بالإحالة على ما تقدّم، فيستحقّ "الضمّة الكبرى" لأنّه موضع قطع. وأمّا وَيِلَخ وَمَضَى) وتِشَّبِرْنَه (تَتَكَسَّرُ) فكان حقّه أن يكون וַיֵּלָךְ وَ תִּשָׁבָרְנָה، فصعُب نقل الكسرة إلى فتحة كبرى دون تدريج لكن نُقلت إلى "فتحة كبرى". ولعلّ زَقِنْتِ (شِخْتُ) من هذا الطريق من أجل أنَّ أصّله زَقَن (مُسِن) فنُقل "الكسرة الكبرى" عند الوقوف إلى "فتحة كبرى".وكذلك نتعجّب من פֶּעֶל، وكلّ ما جاء على وزنه "ممدود الصدر"، ممدود الفاء وهو بـ"فتحة صغرى"، حتّى نتفكّر أنّه لو لم تُمَدّ الفاء لضَمّت ضرورة نطق العبرانيّ إلى مدّ العين فيصير "ممدود العجز"، ويصير بين العين واللام ساكن ليّن بعد "فتحة صغرى"، وهذا شنيع. وليس بشنيع في الفاء، إذ لا بدّ لها من ساكن، وموضع الساكن فارغ، فتلك المَدّة التي هي "ممدود الصدر"، إنّما هي ساكن ظاهر بإزاء פֶּן עֶל، لا بإزاء פאן עֶל. نعم، إنّه إذا كان في إتْنَح وسوف فَسُوق رجع פָּעֶל بإزاء פאן עֶל، فرأَينا ضرورة المدّ، كما قلنا في سَمْتِي (أَقَمْتُهُ) وِسَمْتِي (وأُقِيمُ).وكذلك نتعجّب من شَعَر (باب) ونَعَر (صبي) وأصحابها لامتداد فائها وهي "فتحة كبرى"، ونتفكّر فنرى أنّها مقام פֶעֶל، وإنّما فُتحت من أجل أ. هـ. ح. ع. ولذلك لم تتغيّر عند الإضافة كما يتغيّر نَهَر (نَهْر) وقَهَل (جماعة) عند الإضافة، لأنّها على زنة دَّبَر (كَلِمَة).وكذلك نجد أَعَسَه (أَصْنَع) يَعَسَه (يَصنَع) أَبْنَه (أَبْنِي) أَقْنَه (أَقْتَنِي) "بفتحة صغرى" مع ساكن ليّن، فنتفكّر في المثال الأوّل الذي هو أَفْعَل يِفْعَل، ونرى أنَّ عين الفعل لم يُبْن على مدّ بل على ساكن ظاهر مع "فتحة كبرى" أبدًا، ونعذر لما لم يُنقَط بـ "فتحة كبرى"، فيقال أَعَسَه (أَصْنَع)، إذ لا تقع فتحة على ألف ليّنة إلاّ بضمّة كبرى. والضمّة الكبرى ممدود، وعين الفعل ليس بممدود أصلًا، إلاّ أن تُنقَل إليها حركة أو تقع على ألف مثل أَصَا (أَخْرُجُ). فوجب نقل أَعَسَه (אֶעֱשֶׂה) إلى "فتحة صغرى" لأنّه أقلّ الحركات تمكّنًا، ويشارك "الكسرة الكبرى" إذا احتيج في الوضع الثاني إلى تمكينه عوضًا منه في الوقفات. ويكاد ألاّ يظهر للهاء في أَعَسَه (אֶעֱשֶׂה) مكان إلاّ في القطع، أو في اللحن، ويستسهل الشدّة معها أَعَسَيه لَخْ (أَصْنَعُ بِكَ) أَبْنَه لِي (أَبْنِي لِنَفْسِي)، حتّى لا تظهر ما ليس كذلك في أَصَا (أَخْرُجُ) وَيَبُو لِي (وأَتى إليَّ)، فلا يتبعها ضمّة ويتقدّمها "كسرة كبرى" لإظهار الألف. ألا ترى استخفافهم بالهاء حتّى أسقطوها من الخطّ واللفظ وَيِبَنْ (وَبَنَى) وَيِقَنْ (وَاُبْتَاعَ) وَيَعَسْ (وَعَمِلَ)، فكيف تُمكَّن بالـ"كسرة كبرى"، بل إنّما تُعطَى أقلّ الحركات وهي "الفتحة الصغرى". هذا في الوضع الأوّل، حتّى ينقلها الوضع الثاني إلى الـ"كسرة كبرى" عند القطع.وكذلك نتعجّب من مَرْءه (مَنْظَر) ومَعَسَه (عَمَلُ) ومِقْنَه (أَنْعَام أو إبْتِيَاع) وأصحابها، لمّا نراها في الإضافة "بكسرة كبرى"، وفي غير الإضافة "بفتحة صغرى"، ونظنّ الحقّ كان في عكس هذا. فإذا تفكّرنا في لام الفعل المعتلّة وهي الها (ה)، إنّها محسوبة كالعدم، وكأنّ هذه الأسماء إنّما هي مَرْء مَعَس مِقَن، فلم تستحقّ غير "الفتحة الصغرى" حتّى تأتي ضرورة لإظهارها بساكن ليّن في مَرْءه (مَنْظَر) ومَعَسَه (عَمَلُ) ومَرْءيهِنْ (مَنْظَرُهُنْ) ومَعَسيهِنْ (عَمَلُهُنْ) فأُرجِعَ "الفتحة الصغرى" إلى "كسرة كبرى" ليقوم عند الإضافة مقام "الفتحة الكبرى" في مَرْأَمْ (مَنْظَرِهُم) ومَعَسَمْ (مَنْظَرُهُم) ومَعَسَم (عَمَلُهُم).والذي جاء على الوضع الأوّل ولم يغيّره الثاني في النقط، لكن في اللفظ بِنْ (اُبْن) مفصولة "بكسرة كبرى"، ومضافُة "بفتحة صغرى"، وربّما مدّه اللحن، مثل بَنْ يَئير (بنُ يَائِير)، وهو على وضعه الأوّل "بفتحة صغرى"، وربّما حفّزه اللحن بِنْ أَحَر (اُبْن آخَر)، وهو على وضعه الأوّل "بكسرة كبرى". ولا اشتباه في פֵעֵל "ممدود العجز" أنّه "بكسرة كبرى".ولواضع هذا العلم الدقيق أسرار تخفى عنّا، وربّما وقفنا على بعضها يقصد بها التنبيه على تفاسير، كقولنا في "هي الصاعدة"، وفي ما يفرّق بين الماضي والمستقبل، وبين الانفعال والمنفعل فيُنقَط نِئْسَف إِلْ عَمِّي (أَنْضَمُّ إلى قومي) "بضمّة كبرى" وكَأَشِر نِئْسَف (كَما ضُمَّ) "بفتحة كبرى"، ويُنقَط وَيِشْحَطْ (ويَذبَح) وَيِشْحَط (ويَذبَح). وإن لم تكن في موضع قطع لفظيّ، فهي في موضع قطع معنويّ. وكثيرًا ما يُحمَل السَغُّول التابع للزرقه محمل الإتْنَح والسوف فَسُوق والزَقِف، فيتغيّر الوضع الأوّل.ولو اتّسعتُ في هذا الباب لطال الكتاب، وإنّما أعرضتُ عليك ذوقًا من هذا العلم الدقيق، وأنّه ليس مهملًا بل معلّلًا مضبوطًا.

פא אָמַר הַכּוּזָרִי: דַּי לִי בָזֶה לְחִבּוּב הַלָּשׁוֹן אֶצְלִי. וַאֲנִי מְחַלֶּה פָנֶיךָ שֶׁתָּעְתַּק עִמִּי אֶל תֹּאַר הָעוֹבֵד אֱלֹהִים אֶצְלְכֶם, וְאַחַר כֵּן אֶשְׁאַל אוֹתְךָ עַל טַעֲנַתְכֶם עַל הַקָּרָאִים, וְאַחַר כֵּן אֲבַקֵּשׁ מִמְּךָ בַּדֵּעוֹת וּבָאֱמוּנוֹת שָׁרָשִׁים, וְאַחַר כֵּן אֶשְׁאָלְךָ עַל מַה שֶּׁנִּשְׁאַר בְּיֶדְכֶם מִן הַחָכְמוֹת הָרִאשׁוֹנוֹת.

81 قالَ الخَزَرِيُّ: كفاني هذا تعجيبًا بهذه اللغة. وأرغب أن تنتقل معي إلى صفة المتعبّد عندكم، ثمّ أسألك عن احتجاجكم على القَرَّائِين، ثمّ أطلب منك في الآراء والاعتقادات أصولًا، ثمّ أطلبك بما بقي عندكم من العلوم القديمة.

Previous Chapter Next Chapter