כ אָמַר הֶחָבֵר: אֵינֶנּוּ מַכְחִישׁ טֶבַע הָאֶפְשָׁר כִּי אִם מִתְעַקֵּשׁ־חָנֵף, יֹאמַר מַה שֶּׁאֵינֶנּוּ מַאֲמִין בּוֹ, כִּי אַתָּה רוֹאֶה מֵהִזְדַּמְּנוּתוֹ לְמַה שֶּׁהוּא מְקַוֶּה אוֹ יָרֵא, מַה שֶּׁיוֹרְךָ שֶׁהוּא מַאֲמִין, כִּי הַדָּבָר הַהוּא בְאֶפְשָׁר וְיוֹעִיל בּוֹ הַזִּמּוּן, וְאִלּוּ הָיָה מַאֲמִין כִּי יִהְיֶה עַל כָּל פָּנִים, הָיָה נִמְסָר, וְלֹא הָיָה מִזְדַּמֵּן בִּכְלֵי מִלְחָמָה לְאוֹיְבוֹ וְלֹא בְשֶׁבֶר לְרַעֲבוֹנוֹ, וְאִם יֹאמַר כִּי הַזִּמּוּן הַהוּא צָרִיךְ לְמִי שֶׁיִּזְדַּמֵּן וַעֲזִיבַת הַזִּמּוּן צָרִיךְ לְמִי שֶׁלֹא הִזְדַּמֵּן, כְּבָר הוֹדָה בְסִבּוֹת אֶמְצָעִיּוֹת וְשֶׁבָּהֶם עֲמִידַת הַמִּתְאַחֲרוֹת, וְהוּא יִמְצָא בֶעָתִיד הַחֵפֶץ בִּכְלָל הַסִּבּוֹת הָאֶמְצָעִיּוֹת, אִם יוֹדֶה הָאֱמֶת וְלֹא יִתְעַקֵּשׁ, וְעָתִיד לְהוֹדוֹת כִּי יִמְצָא עַצְמוֹ מֻנָּח לוֹ בֵּינוֹ וְבֵין חֶפְצוֹ בַדְבָרִים הָאֶפְשָׁרִיִּים לוֹ, אִם יִרְצֶה יַעֲשֵׂם וְאִם יִרְצֶה יַנִּיחֵם, וְאֵין בָּאֱמוּנָה הַזֹּאת הוֹצָאַת דָּבָר מִדִּין הָאֱלֹהִים, אַךְ הַכֹּל שׁבָ אֵלָיו עַל פָּנִים מִתְחַלְּפִים, כַּאֲשֶׁר אֲבָאֵר. וְאֹמַר כִּי כָל הָעֲלוּלִים מְיֻחָסִים אֶל הָעִלָּה הָרִאשׁוֹנָה עַל שְׁנֵי דְרָכִים: אִם עַל הַכַּוָּנָה הָרִאשׁוֹנָה, אִם עַל דֶּרֶךְ הַהִשְׁתַּלְשְׁלוּת. וְדִמְיוֹן הַדֶּרֶךְ הָרִאשׁוֹן הַסִּדּוּר וְהַהַרְכָּבָה הַנִּרְאִים בַּחַי וּבַצֶּמַח וּבַגַּלְגַּלִּים, אֲשֶׁר לֹא יִתָּכֵן לַמַּשְׂכִּיל הַמִּשְׂתַּכֵּל שֶׁיְּיַחֲסֵהוּ אֶל הַמִּקְרֶה, אַךְ אֶל כַּוָּנָת עוֹשֶׂה חָכָם, יָשִׂים כָּל דָּבָר בִּמְקוֹמוֹ וְיִתֶּן לוֹ חֶלְקוֹ. וְדִמְיוֹן הַשֵּׁנִי שְׂרֵפַת הָאֵשׁ הַזֹּאת, עַל הַדִּמְיוֹן, לַקּוֹרָה הַזֹּאת; כִּי הָאֵשׁ גּוּף דַּק חַם פּוֹעֵל, וְהַקּוֹרָה גוּף מִתְחַלְחֵל נִפְעָל, וּמִדֶּרֶךְ הַדַּק הַפּוֹעֵל שֶׁיַּעֲשֶׂה בְנִפְעָלוֹ, וְהַחַם הַיָּבֵשׁ שֶׁיְּחַמֵּם וְיִכַלֶּה לֵחוּת הַנִּפְעָל עַד שֶׁיִּתְפָּרְדוּ חֲלָקָיו. וְסִבּוֹת הַפְּעָלִים הָאֵלֶּה וְהַהִפָּעֲלֻיּוֹת הָאֵלֶּה כַּאֲשֶׁר תְּבַקְשֵׁם לֹא יִמָּנַע מִמְּךָ הַשָּׂגָתָם, וְאֶפְשָׁר שֶׁתִּמְצָא סִבּוֹת סִבּוֹתָם עַד שֶׁתַּגִּיעַ אֶל הַפְּלָכִים וְאַחַר כָּךְ אֶל עִלּוֹת הַפְּלָכִים וְאַחַר כֵּן אֶל הָעִלָּה הָרִאשׁוֹנָה, וּבְאֱמֶת אָמַר הָאוֹמֵר, כִּי הַכֹּל בִּגְזֵרַת הַבּוֹרֵא, וּבְאֱמֶת אָמַר הָאַחֵר: בִּבְחִירוֹת וּבְמִקְרִים, בִּלְתִּי שֶׁיּוֹצִיא מְאוּמָה מֵהַדְּבָרִים הָהֵם מִגְּזֵרַת הָאֱלֹהִים. וְאִם תִּרְצֶה תְקָרֵב מְצִיאוּת זֶה בַחֲלֻקָּה הַזּאֹת: הַמַּעֲשִׂים יִהְיוּ אֱלֹהִיִּים אוֹ טִבְעִיִּים אוֹ מִקְרִיִּים אוֹ מִבְחָרִיִּים. וְהָאֱלֹהִיִּים – מֵהַסִּבָּה הָרִאשׁוֹנָה יוֹצְאִים; וְעַל כָּל פָּנִים אֵין לָהֶם סִבָּה זוּלַת רְצוֹן הָאֱלֹהִים יִתְבָּרָךְ. וְהַטִּבְעִיִּים – מֵסִּבּוֹת אֶמְצָעִיּוֹת מוּכָנוֹת לָהֶם וּמַגִּיעוֹת אוֹתָם אֶל תַּכְלִית שְׁלֵמוּתָם, בְּעוֹד שֶׁלֹא יִמְנַע מוֹנֵעַ מֵאֶחָד מֵהַשְּׁלֹשָׁה חֲלָקִים. וְהַמִּקְרִיִּים – מֵסִּבּוֹת אֶמְצָעִיּוֹת גַּם כֵּן, אַךְ הֵם בְּמִקְרֶה לֹא בַטֶבַע וְלֹא בְסֵדֶר וְלֹא בְכַוָּנָה, וְאֵין לָהֶם הֲכָנָה לִשְׁלֵמוּת, יַגִּיעוּ עָדָיו וְיַעֲמְדוּ אֶצְלוֹ, וּמַתְנִים בָּהֶם בַּחֲלָקִים הַשְּׁלֹשָׁה הָאֲחֵרִים. אֲבָל הַבְּחִירִיִּים סִבָּתָם חֵפֶץ הָאָדָם בְּעֵת בְּחִירָתוֹ, וְהַבְּחִירָה מִכְּלָל הַסִּבּוֹת הָאֶמְצָעִיּוֹת. וְלַבְּחִירָה סִבּוֹת מִשְׁתַּלְשְׁלוֹת אֶל הַסִּבָּה הָרִאשׁוֹנָה הִשְׁתַּלְשְׁלוּת מִבְּלִי דֹחַק, בַּעֲבוּר שֶׁהָאֶפְשָׁר נִמְצָא, וְהַנֶּפֶשׁ מֻנָּח לָהּ בֵּין הָעֵצָה וְהֶפְכָּהּ, תַּעֲשֶׂה מַה שֶּׁהִיא רוֹצָה מֵהֶם, וְצָרִיךְ שֶׁתְּשֻׁבַּח אוֹ שֶׁתְּגֻנֶּה עַל הַבְּחִירָה הַהִיא, מַה שֶּׁלֹּא יְחֻיַּב זֶה בִשְׁאָר הַסִּבּוֹת הָאֶמְצָעִיּוֹת, כִּי לֹא תְגֻנֶּה סִבָּה טִבְעִית וְלֹא מִקְרִית, אַף עַל פִּי שֶׁהָאֶפְשָׁר נִמְצָא בִקְצָתָם, כַּאֲשֶׁר לֹא תַאֲשִׁים הַתּינוֹק וְהַיָּשֵׁן כַּאֲשֶׁר יַזִּיקוּךָ וְהָיָה בָאֶפְשָׁר הֵפֶךְ זֶה, אֲבָל אֵינְךָ מַאֲשִׁימוֹ – מִפְּנֵי הִסְתַּלֵּק הַמַּחֲשָׁבָה מִמֶּנּוּ. הֲתִרְאֶה אֲשֶׁר הֵם מַכְחִישִׁים הָאֶפְשָׁר – הַאֵינָם כּוֹעֲסִים עַל מִי שֶׁיַזִּיקֵם בְּכַוָּנָה? אוֹ הֲנִמְסָרִים הֵם לְמִי שֶׁיִּגְנֹב בִּגְדֵיהֶם וְיַזִּיקֵם בְּקֹר, כַּאֲשֶׁר נִמְסָרִים אֶל הָרוּחַ הַצְּפוֹנִית כְּשֶׁהִיא מְנַשֶּׁבֶת בְּיוֹם קָר עַד שֶׁתַּזִּיקֵם? אוֹ יֹאמְרוּ שֶׁהַכַּעַס כֹּח כּוֹזֵב, נִקְבַּע לְבַטָּלָה, שֶׁיִּכְעַס הָאָדָם עַל דָּבָר מִבַּלְעֲדֵי דָבָר אַחֵר, וְכֵן שֶׁיְּשַׁבַּח וִיגַנֶּה וְיֶאֱהַב וְיִשְׂנָא וְזוּלַת זֶה? אִם כֵּן אֵין לַבְּחִירָה מִצַּד שֶׁהִיא בְחִירָה סִבָּה הֶכְרָחִית, כִּי תָשׁוּב הַבְּחִירָה הַהִיא הֶכְרַח, וְיִהְיֶה דִבּוּר הָאָדָם הֶכְרָחִי כְּמוֹ תְנוּעַת דָּפְקוֹ, וּבָזֶה מַה שֶּׁתַּכְחִישֵׁהוּ הָרְאִיָּה, כִּי אַתָּה מוֹצֵא עַצְמְךָ יָכוֹל עַל הַדִּבּוּר וְעַל הַשְּׁתִיקָה, בְּעוֹד שֶׁתִּהְיֶה בְמֶמְשֶׁלֶת הַשֵּׂכֶל וְלֹא יִמְשְׁלוּ בְךָ מִקְרִים אֲחֵרִים. וְאִלּוּ הָיוּ הַחִדּוּשִׁים מְכֻוָּנִים כַּוָּנָה רִאשׁוֹנָה מֵהָעִלָּה הָרִאשׁוֹנָה, הָיוּ נִבְרָאִים לְעִתָּם עִם כָּל רֶגַע, וְהָיִינוּ יְכוֹלִים לוֹמַר בָּעוֹלָם וְכָל אֲשֶׁר בּוֹ, כִּי עַתָּה בְרָאוֹ הַבּוֹרֵא, וְלֹא הָיָה לַמּוֹפְתִים עִנְיָן שֶׁיִּפָּלֵא הָאָדָם מֵהֶם, כָּל שֶׁכֵּן שֶׁיַּאֲמִין בַּעֲבוּרָם, וְלֹא הָיָה לָעוֹבֵד יִתְרוֹן עַל הַמַּמְרֶה, כִּי שְׁנֵיהֶם עוֹבְדִים עוֹשִׂים מַה שֶּׁהוּשְׂמוּ לַעֲשׂוֹתוֹ. וֱהוּבְאוּ אֵלָיו עִם דִּבּוֹת גְּדוֹלוֹת מַשִּׂיגוֹת הָאֱמוּנָה הַזּאֹת, וְהַגְּדוֹלָה שֶׁבָּהֶן הַכְחָשַׁת הָעַיִן, כַּאֲשֶׁר אָמַרְנוּ. אֲבָל הַדִּבָּה הַמַּשֶּׂגֶת מִי שֶׁאוֹמֵר בִּבְחִירָה בַעֲבוּר הוֹצִיאוֹ קְצָת הַדְּבָרִים מִגְּזֵרַת הָאֱלֹהִים יִתְבָּרֵךְ, יֵשׁ לִטְעֹן עָלֶיהָ בְמַה שֶּׁקָּדַם זִכְרוֹ, כִּי לֹא הוּצִיא אוֹתָם מִגְּזֵרָתוֹ כָּל עִקָּר, אֲבָל מְשִׁיבָם אֵלָיו בְּדֶרֶךְ הַהִשְׁתַּלְשְׁלוּת, וְתַשִּׂיגֶנּוּ אַחֲרֵי כֵן דִּבָּה אַחֶרֶת, וְהוּא – הוֹצִיאוֹ הַדְּבָרִים הָהֵם מִידִיעָתוֹ, כִּי הָאֶפְשָׁר הַגָּמוּר מֻסְכָּל בְּטִבְעוֹ. וּכְבָר הֶאֱרִיכוּ בָזֶה הַמְדַבְּרִים וְיָצָא לָהֶם כִּי הַמַּדָּע בּוֹ בְמִקְרֶה, וְאֵין יְדִיעַת הַדָּבָר סִבָּה לִהְיוֹתוֹ, וְלֹא תַכְרִיחַ יְדִיעַת הָאֱלֹהִים בַּהֹווֹת, וְהֵם עִם זֶה בְּאֶפְשָׁר שֶׁיִּהְיוּ וְשֶׁלֹּא יִהְיוּ, כִּי אֵין הַיְדִיעָה בְמַה שֶּׁיִּהְיֶה הִיא הַסִּבָּה בִהְיוֹתוֹ, כַּאֲשֶׁר הָיְדִיעָה בְמַה שֶּׁהָיָה אֵינֶנָּה סִבָּה לִהְיוֹתוֹ, אַךְ רְאָיָה עָלָיו, תִּהְיֶה הַיְדִיעָה לֵאלֹהִים וְלַמַּלְאָכִים וְלַנְּבִיאִים וְלַיִּדְעוֹנִים; וְאִלּוּ הָיְתָה הַיְדִיעָה סִבָּה לַהֲוָיָה, הָיָה בְּדִין שֶׁיִּהְיוּ אֵלּוּ עֲתִידִים בְּגַן עֵדֶן לִידִיעַת הָאֱלֹהִים – שֶׁהֵם צַדִּיקִים, מִבְּלִי שֶׁיַּעַבְדוּ, וַאֲחֵרִים בְּגֵיהִנֹּם, לְדַעְתּוֹ שֶׁהֵם עֲתִידִים לַחֲטֹא, מִבִּלְתִּי שֶׁיֶחֱטָאוּ, וְהָיָה בְּדִין שֶׁיִּשְׂבַּע הָאָדָם מֵאֵין אֲכִילָה, לִידִיעַת אֱלֹהִים שֶׁהוּא יִשְׂבַּע בְּעֵת פְּלוֹנִי; וּבָטְלוּ [אָז] הַסִּבּוֹת הָאֶמְצָעִיּוֹת, וְאִלּוּ הָיוּ בְטֵלוֹת, הָיָה מִסְתַּלֵּק מְצִיאוּת הֶכֹּחוֹת הָאֶמְצָעִיּוֹת. וְהָיָה מַאֲמָרוֹ: "וְהָאֱלֹהִים נִסָּה אֶת־אַבְרָהָם" עַל נָכוֹן לְהוֹצִיא עֲבוֹדָתוֹ מִן הַכֹּח אֶל הַפֹּעַל לִהְיוֹת זֶה סִבָּת טוֹבָתוֹ, כְּמוֹ שֶׁאָמַר: "יַעַן אֲשֶׁר עָשִׂיתָ אֶת־הַדָּבָר הַזֶּה… כִּי בָרֵךְ אֲבָרֶכְךָ". וּבַעֲבוּר שֶׁהָיוּ הַחִדּוּשִׁים צְרִיכִים לִהְיוֹת אֱלֹהִיִּים אוֹ זוּלָתָם מִן הַחֲלָקִים, וְהָיָה בְאֶפְשָׁר שֶׁיִהְיוּ כֻלָּם אֱלֹהִיִּים, בָּחַר הֶהָמוֹן לְיַחֲסָם כֻּלָּם אֶל הָאֱלֹהִים, לִהְיוֹת זֶה יוֹתֵר חֹזֶק בָּאֱמוּנָה. אַךְ יֵשׁ לַמַּכִּיר לְהַכִּיר עַם מֵעַם וְאִישׁ מֵאִישׁ וּזְמַן מִזְּמַן וּמָקוֹם מִמָּקוֹם וְעִנְיָנִים מֵעִנְיָנִים אֲחֵרִים – וְיִרְאֶה כִּי הַחִדּוּשִׁים הָאֱלֹהִיִּים לֹא נִרְאוּ עַל הָרֹב כִּי אִם בְּאֶרֶץ מְיֻחֶדֶת, וְהִיא אַדְמַת הַקֹּדֶשׁ, וּבְעָם מְיֻחָד, וְהֵם בְּנֵי יִשְׂרָאֵל, וּבַעֲלֵי דָת הָאֲמִתִּית, וּבַזְּמָן הַהוּא וְעִם הָעִנְיָנִים הָהֵם אֲשֶׁר נִתְלוּ בָהֶם בְּמִצְוֹת וְחֻקִּים, נִרְאָה בְּסִדּוּרָם כָּל מַאֲוֵי לֵב, וְנִרְאָה בְקִלְקוּלָם כָּל רָעָה, וְלֹא הוֹעִילוּ הָעִנְיָנִים הַמִּקְרִיִּים וְהַטִּבְעִיִּים דָּבָר בְּשָׁעַת הַקַּלְקָלָה, וְלֹא הִזִּיקוּ בְשָׁעַת הַסּדּוּר. וְעַל כֵּן הָיוּ בְּנֵי יִשְׂרָאֵל טַעֲנָה בְכָל אֻמָּה עַל הָאֶפִּיקוּרְסִים אֲשֶׁר רָאוּ דַעַת אֶפִּיקוּרוֹס הַיְּוָנִי, בְּאָמְרוֹ כִּי כָל הַדְּבָרִים הֵם נוֹפְלִים בְּמִקְרֶה, כִּי לֹא תֵרָאֶה בָהֶם כַּוָּנַת מְכַוֵּן, וְסִיעָתוֹ נִקְרָאִים בַּעֲלֵי הַהֲנָאָה, כִּי סְבָרָתָם כִּי הַהֲנָאָה הִיא הַתַּכְלִית הַמְבֻקֶּשֶׁת, וְהִיא הַטּוֹבָה סְתָם. וּבַקָּשַׁת בַֹעַל הַתּוֹרָה מִן הַמְצַוֶּה בָּהּ שֶׁיִהְיֶה נִכְבָּד אֶצְלוֹ, מוֹסֵר כָּל חֲפָצָיו אֵלָיו יִתְבָּרֵךְ, וּמְבַקֵּשׁ לִמּוּד אִם הוּא חָסִיד, אוֹ אוֹתוֹת וְכָבוֹד אִם הוּא נָבִיא, אוֹ הָמוֹן נִרְצֶה עִם הָעִנְיָנִים הַנִּזְכָּרִים בַּתּוֹרָה מִן הָעִתִּים וְהַמְּקוֹמוֹת וְהַמַּעֲשִׂים, וְאֵינֶנּוּ מַשְׁגִּיחַ בַּסִּבּוֹת הַטִּבְעִיּוֹת וְהַמִּקְרִיּוֹת, וְיֵדַע כִּי רָעָתָם דְּחוּיָה מִמֶּנּוּ, אִם בְּלִמּוּד שֶׁיִּתְקַדֶּם לוֹ בַהַצָּעָה לָרָעָה הָהִיא, אוֹ בְכָבוֹד שֶׁיֵּעָשֶׂה לוֹ בָעֵת הַרַעַה הַהִיא. אַךְ טוֹבַת הַסִּבּוֹת הַמִּקְרִיּוֹת אֵינֶנָּה נִמְנַעַת מִן הָרָשָׁע, כָּל שֶׁכֵּן מֵהֶחָסִיד. וְטוֹבַת הָרְשָׁעִים הִיא בַּסִּבּוֹת הָהֵם הַמִּקְרִיּוֹת וְהַטִּבְעִיּוֹת, וְאֵין דּוֹחֶה לְרָעָתָם כְּשֶׁתָּבוֹא, אֲבָל הַחֲסִידִים יַצְלִיחוּ בַסִּבּוֹת הָהֵם, וְהֵם בְּטוּחִים מֵרָעָתָם. וְכִמְעַט שֶׁאֵצֵא מֵעִנְיָן כַּוָּנָתִי. וְעַתָּה אָשׁוּב אֵלָיו וְאֹמַר כִּי דָוִד עָלָיו הַשָּׁלוֹם הֵבִיא שְׁלֹשָׁה חֲלָקִים בְּסִבּוֹת הַמָּוֶת, וְאָמַר: "כִּי אִם־יְיָ יִגָּפֶנּוּ", וְהִיא הַסִּבָּה הָאֱלֹהִית; "אוֹ־יוֹמוֹ יָבֹא וָמֵת", וְהִיא הַסִּבָּה הַטִּבְעִית; "אוֹ בַמִּלְחָמָה יֵרֵד וְנִסְפָּה", וְהִיא הַסִּבָּה הַמִּקְרִית. וְהִנִּיחַ הַחֵלֶק הָרְבִיעִי רְצוֹנִי לוֹמַר: הַמִּבְחָרִי, כִּי אֵין אָדָם שֶׁיֵשׁ לוֹ דַעַת בּוֹחֵר בַּמָּוֶת, וְאַף עַל פִּי שֶׁשָּׁאוּל הֵמִית אֶת עַצְמוֹ, לֹא מִבָּחֳרוֹ הַמָּוֶת אַךְ לִדְחוֹת הִתְעַלְּלוּת הָאוֹיֵב בּוֹ. וּכְמוֹ הַחֲלָקִים הָאֵלֶּה בַּדִּבּוּר, כִּי דִבּוּר הַנְּבִיאִים בְּעֵת שֶׁלּוֹבֶשֶׁת אוֹתָם רוּחַ הַקֹּדֶשׁ בְּכָל דִּבְרֵיהֶם מְכֻוָּן מִן הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי, וְאֵין לַנָּבִיא דָבָר בִּבְחִירָה מִדְּבָרָיו. וְהַדִּבּוּר הַטִּבְעִי הֵם הָרְמָזִים וְהַתְּנוּעוֹת הָרְאוּיוֹת לָעִנְיָנִים שֶׁרוֹצִים לְהָלִיץ בַּעֲדָם, וּמְבִיאָה הַנֶּפֶשׁ אֲלֵיהֶם בִּלְעֲדֵי הַסְכָּמָה קוֹדֶמֶת, אֲבָל הַלְּשׁוֹנוֹת הַמֻּסְכָּם עֲלֵיהֶם הֵם מֻרְכָּבִים מֵעִנְיָנִים טִבְעִי וּמִבְחָרִי. וְהַדִּבּוּר הַמִּקְרִי הוּא דִבּוּר הַמְּשֻׁגָּעִים בְּעֵת שִׁגְעוֹנָם, לֹא יְסֻדַּר מִמֶּנּוּ עִנְיָן וְלֹא יַגִּיעַ אֶל חֵפֶץ מְכֻוָּן. וְהַדִּבּוּר הַמִּבְחָרִי הוּא דִבּוּר הַנָּבִיא בְעֵת נְבוּאָתוֹ, אוֹ דִבְרֵי הַדַּעְתָּן הַמְחַשֵּׁב – הַמְחַבֵּר מְלִיצָתוֹ וּבוֹחֵר דְּבָרָיו כְּפִי שֶׁיִּרְאֶה שֶׁהוּא רָאוּי לְכַוָּנָתוֹ, וְאִלּוּ הָיָה רוֹצֶה, הָיָה מַחֲלִיף כָּל דָּבָר מֵהֶם בְּזוּלָתוֹ, וְעוֹד, אִם הָיָה רוֹצֶה, הָיָה מֵנִּיחַ עִנְיָן וְלוֹקֵחַ זוּלָתוֹ. וְיֵשׁ לְיָחֵס כָּל הַחֲלָקִים הָאֵלֶּה אֶל הָאֱלֹהִים יִתְבָּרֵךְ בְּדֶרֶךְ הִשְׁתַּלְשְׁלוּת, לֹא שֶׁהֵם בְּכַוָּנָה רִאשׁוֹנָה מִמֶּנּוּ, וְאִם אֵינֶנּוּ כֵן – דִּבְרֵי הַתִּינוֹק וְדִבְרֵי מְטֹרְפֵי הַדַּעַת וּמְלִיצַת הַדַּבְּרָן וְשִׁירֵי הַמְשׁוֹרֵר –דִּבְרֵי הָאֱלֹהִים, יִתְעַלֶּה מִכָּל זֶה. אֲבָל טַעֲנַת הֶעָצֵל עַל הַזָּרִיז בְּאָמְרוֹ: כְּבַר קָדַם בְּדַעַת אֱלֹהִים מַה שֶּׁיִהְיֶה, אֵינֶנָּה טַעֲנָה, כִּי זֶה כְמוֹ אָמְרוֹ: "וְאִלּוּ הָיָה אוֹמֵר כִּי אֲשֶׁר יִהְיֶה אִי אֶפְשָׁר לוֹ שֶׁלֹּא יִהְיֶה", יֵאָמֵר לוֹ: "אֱמֶת הוּא, אֲבָל לֹא תִמְנַע הַטַּעֲָנה הַזֹּאת שֶׁיִּקַּח הָאָדָם הָעֵצָה הַטּוֹבָה, וּתְזַמֵּן כְּלֵי מִלְחָמָה לְאוֹיִבְךָ וְהַמָּזוֹן לְרַעֲבוֹנְךָ, כַּאֲשֶׁר יִתְבָּרֵר לְךָ כִּי הַצָּלָתְךָ אוֹ אֲבֵדָתְךָ אֵינָם נִגְמָרִים כִּי אִם בַּסִּבּוֹת הָאֶמְצָעִיּוֹת". וּמִכְּלָלָם אַךְ הַחֲזָקָה שֶׁבָּהֶם, שֶׁתִּבְחַר בַּזְּרִיזוּת וּבַהִשְׁתַּדְּלָה, אוֹ בָעַצְלָה וּבָעִכּוּב, וְאַל תִּטְעַן בְּמַה שֶּׁיִּקְרֶה לִמְעַטִּים וּבְעִתּוֹת מְעוּטוֹת וּבְדֶרֶךְ הַמִּקְרֶה מֵאֲבֹד הַמִּשְׁתַּדֵּל וְהִנָּצֵל הַמֻּפְקָר הַפֶּתִי, כִּי שֵׁם הַבִּטְחָה יֶשׁ לוֹ עִנְיָן מוּבָן בִּלְתִּי עִנְיָן שֵׁם הַסַּכָּנָה, וְאֵין דַּעְתָּןבּוֹרֵחַ מִמְּקוֹם הַסַּכָּנָה אֶל מְקוֹם הַבִּטְחָה; וּמַה שֶּׁיִּקְרֶה בִמְקוֹם הַסַּכָּנָה מִן הַהַצָלָה, יֵאָמֵר כִּי הוּא נִפְלָא, וּמַה שֶּׁיִּקְרֶה בִמְקוֹם הַבִּטְחָה מִן הָאָבְדָן, יִֵאָמֵר שֶׁהוּא דָבָר חוּץ לַטֶּבַע. וְהַבְּחִירָה בַהִשְׁתַּדְּלוּת חוֹבָה. וּמְסִבּוֹת הַהִשְׁתַּדְּלוּת, עֲצָתִי זֹאת לְמִי שֶׁיַאֲמִין בָּהּ, וּמְסִבּוֹת הַהֶפְקֵר, הָעֵצָה שֶׁהִיא סוֹתֶרֶת הָעֵצָה הַזֹּאת; וְהַכֹּל שָׁב בְּהִשְׁתַּלְשְׁלוּת אֶל הָאֱלֹהִים; אַךְ אֲשֶׁר יִהְיֶה בִגְזֵרָה גְרִידָא הוּא הַכָּבוֹד וְהָאוֹתוֹת, וְזֶה אֵין מַצְרִיךְ אֶל סִבּוֹת אֶמְצָעִיּוֹת, וְאֶפְשׁרָ שֶׁצָּרִיךְ אֲלֵיהֶם, כְּהַצָּלַת מֹשֶׁה מִן הָרָעָב אַרְבָּעִים יוֹם מִבִּלְתִּי הֲכָנַת מָזוֹן, וְאָבְדָן עַם סַנְחֵרִיב מִבְּלִי סִבָּה נִרְאֵית; אַךְ בְּסִבּוֹת אֱלֹהִיּוֹת אֵינָן אֶצְלֵנוּ סִבּוֹת, מִפְּנֵי שֶׁאֵין אָנוּ יוֹדְעִים אוֹתָם. וּבָהֶם יֵאָמֵר כִּי לֹא יוֹעִיל בָּהֶם הַהִזְדַּמְּנוּת, וְהֵם הַזִּמּוּנִים הַחוּשִׁיִּים; אֲבָל הַזִּמּוּנִים הַנַּפְשִׁיִּים וְהֵם סוֹדוֹת הָתּוֹרָה לְמִי שֶׁיֵּדָעֵם וְהִתְחַכֵּם בָּהֵם, הֵם מוֹעִילִים מְבִיאִים הַטּוֹב וְדוֹחִים הָרָע. וּכַאֲשֶׁר יִשְׁתַּדֵּל הָאָדָם בַּסִּבּוֹת הָאֶמְצָעִיּוֹת, אַחֵר שֶׁיִּמְסֹר אֶל הָאֱלֹהִים בְּמַה שֶּׁנֶּעֱלַם מִמֶּנּוּ בְלֵב שָׁלֵם, יִמְצָא טוֹב וְלֹא יַחֲטִיא, אֲבָל הִכָּנְסוֹ בַסַּכָּנָה הַגְמוּרָה לְבִטְחוֹנוֹ בֵאלֹהִים, נִכְנָס תַּחַת "לֹא תְנַסוּ אֶת־יְיָ" אֲבָל הַמַּאֲמָר בְּשָׁוְא בְצַוֹּתוֹ בַעֲבוֹדָה לְמִי שֶׁקָּדַם בְּדַעְתּוֹ שֶׁיַּמְרֵהוּ אוֹ שֶׁיַּעַבְדֵהוּ, אֵינֶנּוּ שָׁוְא, כִּי כְבָר הִקְדַּמְנוּ וּבֵאָרְנוּ כִּי הַמְּרִי וְהָעֲבוֹדָה לֹא יִגָּמְרוּ כִּי אִם בַּסִּבּוֹת הָאֶמְצָעִיֹּות, וְהָיְתָה סִבַּת עֲבוֹדַת הָעוֹבֵד הַצִּוּוּי בַּעֲבוֹדָה, וְכֵן קָדַם בִּידִיעָתוֹ שֶׁהוּא עוֹבֵד, וְשֶׁסִּבַּת עֲבוֹדָתוֹ שְׁמֹעַ תּוֹכַחְתּוֹ, וְכֵן קָדַם בְּדַעְתּוֹ מְרִי הַמַּמְרֶה בַסִּבּוֹת הָאֶמְצָעִיּוֹת, אִם בְּחֶבְרַת הָרָעִים אוֹ בְתִגְבֹּרֶת מֶזֶג רָע, אוֹ נְטוֹת אֶל הַתַּעֲנוּג וְהַמְּנוּחָה. וְתוֹכַחְתּוֹ לוֹ מַקֵל מִמִּרְיוֹ, כִּי מִן הַמְפֻרְסָם כִּי לַתּוֹכַחַת רֹשֶׁם בַּנֶּפֶשׁ עַל כָּל עִנְיָן, וְכִי הַמַּמְרֶה תִתְפַּעֵל נַפְשׁוֹ לְשֵׁמַע הַתּוֹכָחוֹת אֲפִלּוּ מְעַט הִפָּעֲלוּת, כָּל שֶׁכֵּן כְּשֶׁתִּהְיֶה הַתּוֹכַחַת לֶהָמוֹן, כִּי יֵשׁ בָּהֶם עַל כָּל פָּנִים מְקַבֵּל, וּכְבָר תּוֹעִיל וְאֵינוֹ שָׁוְא. תְּחִלַּת הַהַקְדָּמוֹת אֲשֶׁר בָּהֶם קִיּוּם הָעֵצָה הַזֹּאת, הַהוֹדָאָה בַסִּבָּה הָרִאשׁוֹנָה, וְשֶׁהוּא עוֹשֶׂה חָכָם, וְשֶׁאֵין בְּמַעֲשָׂיו שָׁוְא, אַךְ כֻּלָּם בְּחָכְמָה וְסִדּוּר אֵין בָּהֶם קִלְקוּל. וּכְבָר הִתְיַשֵּׁב זֶה בַנְּפָשׁוֹת, בְּהִתְבּוֹנֵן בְּרֹב הַבְּרִיאָה וּמַה שֶּׁנִּשְׁתָּרֵשׁ מִמֶּנָּה בְנֶפֶשׁ הַמִּשְׂתַּכֵּל, עַד שֶׁהֶאֲמִין שֶׁאֵין בְּמַעֲשָׂיו קִלְקוּל, וְאִם יֵרָאֵה בְמִקְצָתָם, לֹא תִתְקַלְקֵל אֲמוּנָתוֹ בַעֲבוּר זֶה, אֲבָל יְיַחֲסֵהוּ אֶל סִכְלוּת נַפְשׁוֹ וּמִעוּט הֲבָנָתוֹ. וְהַהַקְדָּמָה הַשֵּׁנִית, הַהוֹדָאָה בְסִבּוֹת אֶמְצָעִיּוֹת אַךְ אֵינָם פּוֹעֲלוֹת, אֲבָל הֵם סִבּוֹת, עַל דֶּרֶךְ הַחֹמֶר אוֹ עַל דֶּרֶךְ הַכֵּלִים, כִּי הַשִּׁכְבַת זֶרַע וְהַדָּם חֹמֶר לָאָדָם, וְאֶבְרֵי הַהַזְרָעָה מְחַבְּרִים בֵּינֵיהֶם וְהָרוּחוֹת וְהַכֹּחוֹת כֵּלִים מְשַׁמְּשִׁים בְּחֵפֶץ הָאֱלֹהִים, וְיִגָּמֵר בָּהֶם צַלְמוֹ וְקַוּוֹ וְגִדּוּלוֹ וְהִזּוֹנוֹ, וְאֲפִלּוּ בַדָּבָר הַנּוֹצָר יֵשׁ שֶׁצָרִיךְ אֶל הַסִּבָּה הָאֶמְצָעִית, כֶּעָפָר אֲשֶׁר הָיָה חֹמֶר אָדָם, וְאִי אֶפְשָׁר שֶׁלֹּא לְהוֹדוֹת בְּסִבּוֹת אֶמְצָעִיּוֹת. וְהַהַקְדָּמָה הַשְּׁלִישִׁית, כִּי הַבּוֹרֵא יִתְבָּרֵךְ נוֹתֵן לְכָל חֹמֶר הַטּוֹבָה שֶׁבַּצּוּרוֹת שֶׁאֶפְשָׁר לוֹ לְקַבֵּל, וְהַמְתֻקֶּנֶת שֶׁבָּהֶם, וְשֶׁהוּא יִתְבָּרֵךְ מֵטִיב, לֹא יִמְנַע חֲנִינָתוֹ וְחָכְמָתוֹ וְהַנְהָגָתוֹ מִדָּבָר, וְכִי חָכְמָתוֹ בַפַּרְעֹשׁ וּבַיַּתּוּשׁ, עַל הַדִּמְיוֹן, אֵינֶנָּה מְקַצֶּרֶת מֵחָכְמָתוֹ בְסִדּוּר הַגַּלְגַּלִּים, אַךְ הִתְחַלְפוּ הַדְּבָרִים מֵחֲמַת חָמְרֵיהֶם, וְאֵין לְךָ לֵאמֹר: לָמָה לֹא בְּרָאַנִי מַלְאָךְ? כַּאֲשֶׁר אֵין לַתּוֹלַעַת לֵאמֹר: לָמָה לֹא בְּרָאַנִי אָדָם? וְהַהַקְדָּמָה הָרְבִיעִית, הַהוֹדָאָה כִּי לַמְּצִיאוּת מַדְרֵגוֹת עֶלְיוֹנוֹת וְתַחְתּוֹנוֹת, וְכָל מַה שֶׁיֵּשׁ לוֹ הֶרְגֵּשׁ וְהַשָּׂגָה וָחוּשׁ, מְעֻלֶּה מֵאֲשֶׁר אֵין לוֹ זֶה, בַּעֲבוּר קוּרְבָתוֹ מִמַּדְרֵגַת הַסִּבָּה הָרִאשׁוֹנָה, אֲשֶׁר הוּא הַשֵׂכֶל בְּעַצְמוֹ, וְכִי הַפָּחוּת שֶׁבַּצֶּמַח יוֹתֵר מְעֻלֶּה בַמַּדְרֵגָה מִן הַמְעֻלֶּה שֶׁבַּמּוֹצָאִים, וְהַפָּחוּת שֶׁבַּבְּהֵמָה יוֹתֵר מְעֻלֶּה בַּמַּדְרֵגָה מִן הַמְעֻלֶּה שֶׁבַּצֶּמַח, וְהַפָּחוּת שֶׁבָּאָדָם יוֹתֵר מְעֻלֶּה בַּמַּדְרֵגָה מִן הַמְעֻלֶּה שֶׁבַּבְּהֵמָה. וְכֵן הַפָּחוּת שֶׁבִּבְנֵי תּוֹרַת הָאֱלֹהִים יוֹתֵר מְעֻלֶּה בַּמַּדְרֵגָה מִן הַמְעֻלֶּה שֶׁבָּאֻמּוֹת שֶׁאֵין לָהֶם תּוֹרַת הָאֱלֹהִים, כִּי הַתּוֹרָה שֶׁהִיא מֵאֵת הָאֱלֹהִים מַקְנָה הַנְּפָשׁוֹת מִנְהַג הַמַּלְאָכִים וּתְכוּנָתָם, וְזֶה מַה שֶּׁאֵין מַשִּׂיגִים אוֹתוֹ בְּלִמּוּד. וְהָרְאָיָה עַל זֶה, כִּי הַהַתְמָדָה עַל מַעֲשֵׂה הַתּוֹרָה הַהִיא מְבִיאָה אֶל מַדְרֵגַת הַנְּבוּאָה, אֲשֶׁר הִיא הַקְּרוֹבָה שֶׁבַּמַּדְרֵגוֹת הָאֱנוֹשִׁיּוֹת אֶל הָאֱלֹהִים, אִם כֵּן בַּעַל הַתּוֹרָה הַמַּמְרֶה טוֹב מֵאֲשֶׁר אֵין לוֹ תוֹרָה, כִּי הוּא כְּבָר הִקְנַתְהוּ תוֹרַת אֱלֹהִים מִנְהָג מַלְאֲכוּתִי, הִשְׁקִיף בּוֹ עַל מַדְרֵגַת הַמַּלְאָכִים, וְאַף עַל פִּי שֶׁמִּרְיוֹ בִּלְבֵּל אוֹתוֹ עָלָיו וְהִפְסִידוֹ, נִשְׁאַר לוֹ מִמֶּנּוּ רְשָׁמִים וְנִשְׁאַר בְּאֵשׁ הַכֹּסֶף אֵלָיו, כִּי עִם כָּל זֶה אִם הָיוּ נוֹתְנִין לוֹ הַבְּחִירָה, לֹא הָיָה בוֹחֵר שֶׁיִּהְיֶה בְמַדְרֵגַת מִי שֶׁאֵין לוֹ תוֹרָה; כַּאֲשֶׁר הָאָדָם כַּאֲשֶׁר יֵחֱלֶה וִיעֻנֶּה בְמַכְאוֹבָיו, אִלּוּ הָיוּ נוֹתְנִין לוֹ הַבְּחִירָה שֶׁיִּהְיֶה סוּס אוֹ דָג אוֹ עוֹף מִתְעַנֵּג בְּלִי מַכְאוֹב, וְיֻבְדַּל בֵּינוֹ וּבֵין הַשֵּׂכֶל אֲשֶׁר יְקָרְבֵהוּ אֶל מַדְרֵגַת הָאֱלֹהוּת, לֹא הָיָה בוֹחֵר בּוֹ. וְהַהַקְדָּמָה הַחֲמִישִׁית, כִּי נַפְשׁוֹת הַשּׁוֹמְעִים מְקַבְּלוֹת רֹשֶׁם לְתוֹכַחַת הַמּוֹכִיחַ, כַּאֲשֶׁר תִהְיֶה בִדְבָרִים מְקֻבָּלִים, וְלַתּוֹכַחַת בֶּאֱמֶת עַל כָּל פָּנִים תּוֹעֶלֶת, וְאִם אֵינֶנָּה מְשִׁיבָה הַמַּמְרֶה מֵעֲשׂוֹת הָרָע, יִקְדַּח בְּנַפְשׁוֹ מִן הַתּוֹכַחַת הַהִיא נִיצוֹץ, וְרוֹאֶה כִּי הַמַּעֲשֶׂה הַהוּא רָע, וְזֶה חֵלֶק מִן הַתְּשׁוּבָה וְהַתְחָלָה לָהּ בּוֹ. וְהַהַקְדָּמָה הָשִּׁשִּׁית, כִּי הָאָדָם מוֹצֵא מִנַּפְשׁוֹ יְכֹלֶת לַעֲשׂוֹת הָרָע וְעָזְבוֹ הָעִנְיָנִים אֲשֶׁר הֵם אֶפְשָׁר לוֹ; וּמַה שֶּׁנִּמְנָע מִמֶּנּוּ, לֹא נִמְנַע כִּי אִם לְהֶעְדֵּר הַסִּבּוֹת הָאֶמְצָעִיּוֹת אוֹ לְסִכְלוּת הָאָדָם בָּהֶם. וְהַדִּמְיוֹן בָּזֶה: רָשׁ נָכְרִי אֵינֶנּוּ יוֹדֵעַ לְהַנְהִיג, רוֹצֶה לִמְשֹׁל בָּעָם, וְזֶה נִמְנָע מִמֶּנּוּ, וְאִלּוּ הָיוּ נִמְצָאוֹת הַסִּבּוֹת הָאֶמְצָעִיּוֹת וְיִהְיֶה הוּא חָכָם לְהִתְעַסֵּק בָּהֶם, הָיָה נִגְמָר רְצוֹנוֹ כַּאֲשֶׁר נִגְמָר רְצוֹנוֹ בְּמַה שֶּׁסִּבּוֹתָיו נִמְצָאוֹת וְיֵדָעֵם וְיַנְהִיגֵם, מֵמַּה שֶּׁמּוֹשֵׁל בְּבֵיתוֹ וּבָנָיו וּבַעֲבָדָיו, וְיוֹתֵר מִזֶּה אֲבָרָיו – יְנִיעֵם כַּאֲשֶׁר יִרְצֶה וִידַבֵּר בְּמַה שֶּׁיִּרְצֶה; וְיוֹתֵר מִזֶּה מַחֲשַׁבְתּוֹ וְדִמְיוֹנוֹ – יִצְטַיֶּר לוֹ הַקָּרוֹב וְהָרָחוֹק בְּעֵת שֶׁיִּרְצֶה וְעַל הָעִנְיָן שֶׁיִּרְצֶה, כִּי הוּא מוֹשֵׁל בְּסִבּוֹתָיו הָאֶמְצָעִיּוֹת. וְעַל כֵּן לֹא יִתָּכֵן שֶׁיְנַצַּח הַחַלָּשׁ אֶת הֶחָזָק בִשְׂחוֹק הָאִשְׁקוֹקִי הַנִּקְרֵאת שַׁטְרַנְג' בְּעַרְבִי, וְלֹא יֵאָמֵר "הַצְלָחָה" וְ"רֹעַ מַזָּל אַרְדְּשִׁיר" בְּמִלְחֶמֶת הָאִשְׁקוֹקִי, כַּאֲשֶׁר יֵאָמֵר בְּמִלְחֶמֶת שְׁנֵי מְלָכִים נִלְחָמִים, כִּי סִבּוֹת הָאַרְדְּשִׁיר וּמִלְחֶמֶת הַשַּׁטְרַנְג' נִמְצָאוֹת כֻּלָּם, וִינַצַּח הֶחָכָם בְּהַנְהָגָתוֹ תַמִיד, וְלֹא יִירָא סִבּהָ טִבְעִית שֶׁצָרִיךְ לְהַתְנוֹת בָּהּ וְלֹא סִבָּה מִקְרִית, אֶלָּא בְעֵת נָכְרִי מֵחֲמַת הִתְעַלְּמוּת: וְהַהִתְעַלְּמוּת נִכְנָס בַּסִּכְלוּת כַּאֲשֶׁר אָמַרְנוּ. וְעִם כָּל זֶה הַכֹּל מְיֻחָס אֶל הַסִּבָּה הָרִאשׁוֹנָה בַדְּרָכִים הַנִּזְכָּרִים. אַךְ אֶל הַכַּוָּנָה הָרִאשׁוֹנָה, בְחִדּוּשֵׁי בְּנֵי יִשְׂרָאֵל כָּל יְמֵי הֱיוֹת הַשְּׁכִינָה בְתוֹכָם, אֲבָל אַחַר כֵּן הָעִנְיָן מְסֻפָּק אֶלָּא בְלִבּוֹת הַמַּאֲמִינִים, הַאִם הַחִדּוּשִׁים הָאֵלֶּה בְכַוָּנָה רִאשׁוֹנָה מִן הָאֱלֹהִים אוֹ בְסִבּוֹת גַּלְגַּלִּים אוֹ מִקְרִים? וְאֵין טַעֲנָה פּוֹסֶקֶת; אַךְ הַטּוֹב שֶׁיְּיֻחַס הַכֹּל אֵלָיו יִתְבָּרָךְ; כָּל שֶׁכֵּן הַדְּבָרִים הַגְּדוֹלִים: כַּמָּוֶת וְהַנִּצּוּחַ וְהַמִּלְחָמוֹת וְהַהַצְלָחָה וְהַחִסָּרוֹן וְהַדּוֹמֶה לָזֶה.
20 قالَ الحَبْرُ: ليس يُنْكِر طبيعة الممكن إلاّ متعسّف ممارٍ، يقول ما لا يعتقد، لأنّك ترى من استعداده لما يرجوه ويخافه، ما يدلّك على أنّه يعتقد أنَّ الأمر ممكن وينفع فيه الاستعداد. ولو اعتقده ضروريًّا لاستسلم ولم يستعدّ بسلاح لعدوّه ولا بقوت لجوعه مثلًا. فإن زعم أنَّ ذلك الاستعداد ضروريّ أيضًا لمن يستعدّ، وتَرْك الاستعداد ضروريّ لمن لا يستعدّ، فقد أقرّ بالأسباب المتوسّطة، وأنّ بها قوام المتأخّرة، وسيصادف الإرادة في جملة الأسباب المتوسّطة. وإنْ أنصف ولا يتعسّف، فسيقرّ بأنّه يجد نفسه مُخلّىً بينه وبين إرادته في الأمور الممكنة له إن شاء فعلها وإن شاء تركها.وليس في هذا الاعتقاد إخراج شيء عن حكم الله تعالى، بل الكلّ راجع إليه على وجوه مختلفة على ما أُبيّن. أقول، إنَّ جميع المعلولات منسوبة إلى العلّة الأولى على ضربين، إمّا على القصد الأوّل، وإمّا على طريق التسلسل. مثال الضرب الأوّل، النظام والترتيب الظاهر في الحيوان والنبات وفي الأفلاك، الذي لا يمكن العاقل المتأمّل أن يَنسبه إلى اتّفاق، بل إلى قصد صانع حكيم، يضع كلّ شيء موضعه ويعطيه حظّه. ومثال الثاني إحراق هذه النار مثلًا لهذه الخشبة، لأنَّ النار جسم لطيف حارّ فعّال، والخشبة جسم متخلخل منفعل، ومن شأن اللطيف الفعّال أن يفعل في منفعله، والحارّ اليابس أن يسخّن ويفني رطوبات المنفعل حتّى تتفرّق أجزاؤه. وأسباب هذه الأفعال وهذه الانفعالات، إذا طلبتها، لم يعزب عليك إدراكها، وربّما وجدت أسباب أسبابها حتّى تنتهي إلى الأفلاك، ثمّ إلى علل الأفلاك، ثمّ إلى العلّة الأولى. فبحقّ قال القائل إنَّ الكلّ من قدر الله تعالى. وبحقّ قال آخر بالاختيار والاتّفاق من غير أن يُخرج شيئًا من ذلك عن قدر الله.وإنْ شئتَ قرّبتُ تصوّر ذلك بهذه القسمة: التأثيرات إمّا إلهية، وإمّا طبيعية، وإمّا اتفاقية، وإمّا اختيارية. فالإلهية عن السبب الأوّل نافذة ولا بُدّ لا سبب لها غير مشيئة الله تعالى. وأمّا الطبيعية، فعن أسباب متوسّطة مهيَّئة لها ومبلغتها آخِر كمالها مهما لم يعق عائق من قِبَل أحد الثلثة أقسام. وأمّا الاتّفاقية، فعن أسباب متوسّطة أيضًا، لكنّها بالعرض لا بالطبع، ولا بنظام ولا عن قصد، ولا لها تهيّؤ لكمال ما تبلغه وتقف عنده، ويُستثنَى فيها بسائر الأقسام الثلثة. وأمّا الاختيارية، فسببها إرادة الإنسان في حال اختياره. والاختيار من جملة الأسباب المتوسّطة، وللاختيار أسباب تتسلّسل إلى السبب الأوّل، تسلسلًا غير ضروريّ، لكون الإمكان موجودًا. والنفس مخلاّة بين الرأي ونقيضه، تأتي أيّهما شاءت، فوجب أن تُحمَد أو أن تُذَمّ على ذلك الاختيار، ما لا يجب ذلك في سائر الأسباب المتوسطة، فإنّه لا يلام سبب اتّفاقيّ ولا طبيعيّ وعلى أنَّ الإمكان حاضر في بعضها، كما لا تلوم الطفل والنائم إذا آذاك، وكان في الإمكان خلاف ذلك، إلاّ إنّك لا تلومه لارتفاع الفكر عنه.أترى الذين ينكرون الممكن، ليس يغضبون على مَنْ يؤذيهم قصدًا، وهل يستسلمون إلى مَنْ يسرق ثيابهم فيؤذيهم بالبرد، كما يستسلمون إلى الريح الشمالية إذا هبّت في يوم قرّ حتّى تؤذيهم؟ أم يزعمون أنَّ ذلك الغضب قوّة كاذبة غرزت عبثًا ليغضب الإنسان على شيء دون شيء آخر؟ وكذلك أن يحمد ويستحسن ويحبّ ويبغض وغير ذلك؟فليس للاختيار من حيث هو اختيار سبب ضروريّ، لأنّه يرجع ذلك الاختيار اضطرارًا، فيصير كلام الإنسان ضروريًّا مثل نبضه. وفي هذا إنكار العيان [لأنّكَ تجدُ نفسكَ قادرًا على الكلام والسكوت] مهما كنتَ في ملك العقل ولم تملِكْكَ أعراض أُخَر. ولو كانت الحوادث مقصودة قصدًا أوّليًّا عن العلّة الأولى، لكانت مخلوقة لحينها مع اللحظات، ولجاز أن نقول في العالم بأسره في كلّ حين إنّه الآن خلقه الخالق، [ولم يكن للمعجزات شأن يجعل الإنسان يعجب لها فضلًا عن أن يؤمن بها] ، ولم يكن للطائع فضل على العاصي، إذ كلاهما طائعان فاعلان ما أُنهِضا إليه، وحُمِلا عليه إلى شناعات عظيمة تلحق هذا الاعتقاد، وأشدّها إنكار العيان كما قلنا.وأمّا الشناعة اللاحقة بمن يقول بالاختيار لإخراجه بعض الأمور عن قدر الله تعالى، فيحتجّ عليها بما تقدّم أنّه ليس يخرجها عن قدر الله بالجملة، بل يردّها إليه بطريق التسلسل. وتلحقه بعد ذلك شناعة أخرى وهي إخراجه تلك الأمور عن علمه، لأنَّ الممكن المحض مجهول بطبعه. وقد خاض في ذلك المتكلّمون، فخرج لهم أنَّ العِلْمَ به بالعرض، وليس العلم بالشيء سببًا لكون ذلك الشيء. فلا ينكر علم الله للكائنات، وهي مع ذلك ممكنة أن تكون ولا تكون، إذ ليس العلم بما سيكون هو السبب في كونه. كما أنَّ العلم بما كان ليس سببًا لكونه بل دليل عليه، كان العلم لله أو للملائكة أو للأنبياء أو "للأئمة". ولو كان العلم سببًا للكون لوجب حصول قوم في "جنة عدن" لعلم الله أنّهم صالحون من غير أن يطيعوا، وآخرون في جهنّم لعلمه أنّهم عاصون من غير أن يذنبوا، ولوجب أن يشبع الإنسان من غير أن يأكل لعلم الله أنّه سيشبع في وقت كذا. فتسقط الأسباب المتوسّطة، ولو سقطت لارتفع وجود المخلوقات المتوسّطة، فقد ساغ قول: "[وحدَثَ بعدَ هذه الأمورِ] أنَّ إلوهيم امتحن إبراهيم" لإخراج طاعته من القوّة إلى الفعل، ليكون سببًا لسعادته، يقول: "مِنْ أجلِ أَنَّكَ فعلتَ هذا الأمرَ... أُباركُكَ مُباركةً... الخ".ولمّا كانت الحوادث مضطرّة، هل هي إلهية أم غيرها من الأقسام؟ وكان في الإمكان أن تكون كُلّها إلهية، آثر الجمهور نسبها إلى الله، لأنَّ ذلك أوثق وأقوى في الإيمان. لكن لمميّز أن يميّز قومًا من قوم، وشخصًا من شخص، وزمانًا من زمان، ومكانًا من مكان، وقرائن من قرائن أُخر، فيرى أنَّ الحوادث الإلهية إنّما ظهرت على الأكثر في أرض مخصوصة وهي المقدَّسة، وفي قوم مخصوصين وهم بنو إسرائيل، وفي ذلك الزمان، ومع القرائن التي اقترنت بها، من فرائض وسنن، ظهر بانتظامها المرغوب، وظهر بانخرامها المكروه. ولا تغني الأمور الطبيعية والاتّفاقية بمُغني في وقت الانخرام، ولا تضرّ في وقت الانتظام. ولذلك صار بنو إسرائيل حجّة في كل ملّة على الزنادقة، الذين يرون رأي أفيقوروس اليونانيّ في زعمه أنَّ جميع الأمور إنّما تقع بالاتّفاق، إذ لا يظهر فيها قصد قاصد. وشيعته يسمّون أصحاب اللذّة، إذ يرون أنَّ اللذّة هي الغاية المطلوبة، وأنّها الخير بإطلاق.ومطلوب المتشرّع من الشارع أن يكون مرضيًّا عنده يفوّض اختياراته إليه تعالى، طالبًا إلهامات إن كان وليًّا، أو معجزات وكرامات إن كان نبيًّا، أو جماعة مرضية، مع القرائن المذكورة في التوراة من الأزمنة والأمكنة والأفعال. فلا يبالي بالأسباب الطبيعية والاتّفاقية كلّ المبالاة، ويعلم أنَّ شرّها مدفوع عنه، إمّا بإلهام يسبق له في التوطئة لذلك الشرّ، وإمّا بكرامة تُصنَع له في حين ذلك الشرّ. وأمّا خير الأسباب الاتّفاقية فليس يمتنع على الفاسق فضلًا عن الخيّر. وسعادات الأشرار إنّما هي بتلك الأسباب الاتّفاقية والطبيعية. ثمّ لا دافع لنحسها إذا حلّ؛ وأمّا الأخيار فيسعدون بتلك الأسباب، ثمّ يأمنون من نحسها.وقد كدت أن أخرج عن غرضي فلأرجع إليه. وأقول، إنَّ داود عليه السلام قد أتى بثلاثة أقسام في أسباب الموت، بقوله: "إنَّ يهوه سوف يوقِعُهُ مريضًا"، وهو السبب الإلهيّ؛ أو "يأتي يومهُ فيموتُ"، وهو السبب الطبيعيّ؛ أو "ينزلُ إلى الحربِ ويهلكُ"، وهو السبب الاتّفاقيّ بالعرض. وترك القسم الرابع، أعني الاختياريّ، لأنّه لا يختار ذو عقل الموت، وإنْ كان شاؤول قد قتل نفسه، فليس لاختياره الموت، لكن لمنافرته عذاب العدوّ له وعبثه به.ومثال هذه الأقسام في النطق، لأنَّ نطق الأنبياء في حين ملابسة "روح القُدُس لهم" في جميع كلامهم مقصود من الأمر الإلهيّ، وليس إلى النبيّ تغيير كلمة من كلماته. والنطق الطبيعيّ هي الإشارات والإيماءات المشاكلة للمعاني التي يُراد التعبير عنها، وتبعث عليها النفس دون اصطلاح متقدّم. وأمّا اللغات المصطلَح عليها فمركَّبة من الأمر الطبيعيّ والاختياريّ. وأمّا النطق الاتّفاقيّ فهو نطق المجانين حين جنونهم لا ينتظم منه معنى ولا ينتهي إلى غرض مقصود. والنطق الاختياريّ هو كلام النبيّ في غير وقت النبوّة، أو كلام العاقل المفكّر يؤلّف خطبة، يختار كلامه بحسب ما يراه لائق مقصوده، ولو شاء لبدل كلّ كلمة منها بغيرها، بل لو شاء لترك معنى وأخذ غيره. وقد تُنسَب جميع هذه الأقسام إلى الله تعالى بطريق التسلسل، لا بأنّها عن قصد أوّل منه، وإلاّ فكلام الطفل وكلام الموسوسين وخطبة الخطيب وشعر الشاعر كلام الله تعالى عن ذلك.وأمّا احتجاج العاجز على الحازم بقوله إنّه قد سبق في علم الله ما سيكون، فليس بحجّة، لأنّه بمنزلة قوله، لو قال إنَّ الذي سيكون لا بُدّ له أن يكون. يقال له نعم. ولكن ليس تمنع هذه الحجّة من الأخذ بالرأيّ الأفضل، فتستعدّ بالسِّلاح لعدوّك، والقوت لجوعك، إذا صحّ عندك أنَّ سلامتك أو هلاكك إنّما يتمّ بالأسباب المتوسّطة ومن جملتها، بل أكثرها، أخذك بالحزم والعزم، أو بالعجز والتواني. ولا تحتجّ بما يجري على الأقلّ وفي النادر وبطريق الاتّفاق والعرض من هلاك الحازم، وسلامة المنهمل الغافل، لأنَّ اسم الأَمن معنى محصَّل غير معنى اسم الغَرَر. وليس يفرّ العاقل إلى موضع غَرَر من موضع أَمن، كما يفرّ من موضع غَرَر إلى موضع أَمن. وما جرى في موضع الغَرَر من سلامة يقال إنّه نادر. وما يجري في موضع الأَمن من هلاك، يقال إنّه أمر خارج عن الطبع. فالأخذ بالحزم واجب، ومن أسباب الحزم رأيي هذا لمن اعتقده، ومن أسباب الانهمال الرأي المناقض لهذا الرأي.والكلّ راجع بالتسلسل إلى الله تعالى. وأمّا الذي يكون بقضاء مجرَّد، وذلك في الكرامات والمعجزات، فهو يُغْني عن الأسباب المتوسّطة، وربّما الجأ إليها كعصمة موسى عليه السلام من الجوع طول أربعين يومًا دون استعداد بقوت. وهلاك قوم سنحريب دون سبب بادٍ بل بأسباب إلهية ليست عندنا أسبابًا لجهلنا بها. وفي تلك يقال إنّه إن كان القضاء حقًّا فالجهد محال، لأنّه لا ينفع فيها الاستعداد، وذلك في الاستعدادات المحسوسة. وأمّا الاستعدادات النفسانية، وهي أسرار الشريعة لمن علمها وأحكمها، فهي نافعة، جالبة للخير ودافعة للشرّ. فإذا أخذ الإنسان بالحزم في الأسباب المتوسّطة، بعد التفويض فيما خفي عنه إلى الله بالنية الخالصة، أصاب ولم يخب. وأمّا التغرير الصحيح اتّكالًا [على الله، فيدخل في قوله تعالى: لا تجرّبوا يهوه إلهكم] .[وأمّا القول بالعبث] عند أمره بالطاعة لمَنْ سبق في علمه أنّه سيعصيه، أو سيطيعه، فليس بعبث، لأنّا قد قدّمنا وبيّنّا أنَّ العصيان أو الطاعة إنّما يتمّ بالأسباب المتوسّطة. فكان سبب طاعة الطائع الأمر بالطاعة، [وسبق في علمه أنه طائع وسبب طاعته أنه سمعَ وعظه] . وهكذا سبق في علمه عصيان العاصي بالأسباب المتوسّطة، إمّا بصحبة أشرار، أو بغلبة مزاج سوء، أو ميل إلى دعة وراحة. وكان في وعظه تخفيف في عصيانه، فإنَّ من المشهور أنَّ للوعظ تأثيرًا في النفس على كلّ حال، وأنَّ العاصي تنفعل نفسه بسماع الوعظ وإنْ أقلّ انفعال، لا سيّما إذا كان الوعظ لجمهور، فإنَّ فيهم على كلّ حال قابلًا، فقد نفع فليس بعبث.أوّل المقدّمات - التي بها قوام هذا الرأي، الإقرار بالسبب الأوّل، وأنّه صانع حكيم، ليس في أفعاله عبث بل جميعها بحكمة ونظام لا يشوبها اختلال. وقد تقرّر هذا في النفوس من استقراء جلّ الخلقة، وما تأصّل منها في نفس المتأمّل، حتّى حصل له الإيمان بأنَّ لا خلل في أفعاله. وإنْ ظهر إليه في الأقلّ خلل، لم يختلّ إيمانه بذلك، بل نَسَبَهُ إلى جهل نفسه وقلّة تحصيله.والمقدّمة الثانية - الإقرار بأسباب متوسّطة، لكن ليست فاعلة، بل أسباب على طريق المادّة، أو على طريق الآلات، فإنَّ المني والدم مادّة للإنسان، وأعضاء التناسل تؤلّف بينهما، والأرواح والقوى آلات تتصرّف بإرادة الله، فيتمّ شكله وتخطيطه ونموّه واغتذاؤه، حتّى في الشيء المخترَع قد يحتاج فيه إلى السبب المتوسّط، كالتراب الذي كان مادّة آدم، فلا غنى عن الإقرار بالأسباب المتوسّطة.المقدّمة الثالثة - إنَّ الله يعطي كلّ مادّة أحسن ما يمكنها قبوله من الصور وأحكمها. وإنّه تعالى جواد، لا يمنع لُطفه وحكمته وتدبيره عن شيء، وأنَّ حكمته في البرغوث والباعوض، مثلًا، ليست مقصّرة عن حكمته في نظام الأفلاك، لكن اختلاف الأشياء من قبل موادّها، فليس لك أن تقول لِمَ لَمْ يخلقني مَلَكًا، كما ليس للدودة أن تقول لِمَ لَمْ يخلقني إنسانًا.والمقدّمة الرابعة - الإقرار بأنَّ للوجود رتبًا عالية ودونًا، وأنَّ ما له إدراك وشعور وحسّ أعلى ممّا ليس له ذلك، لقربه من رُتبة السبب الأوّل الذي هو عقل بذاته. وأنَّ أخسّ النبات أعلى رتبة من أشرف معدن. وأخسّ بهيمة أعلى رتبة من أشرف النبات. وأخسّ إنسان أعلى رتبة من أشرف بهيمة. وكذلك أخسّ متشرّع بشريعة الله تعالى أعلى رتبة من أشرف جاهليّ. لأنَّ الشريعة التي هي من عند الله تُكسِبُ النفوسَ سير الملائكة وهيأتهم. وذلك ما لا يُدرَك بالاكتساب، والدليل على ذلك أنَّ المداومة على أعمال تلك الشريعة تنهض إلى درجة الوحي التي هي أقرب الرتب الإنسانية إلى الإلهية. فالمتشرّع العاصي خير من جاهليّ، لأنّه قد أكسبتهُ شريعةُ الله سيرةً مَلَكوتية أشرف بها على رتبة الملائكة، وإنْ كان عصيانه قد شوّشها عليه وأفسدها، فإنّه قد بقي له منها آثار، وبقي في نار التشوّق إليها، لكنّه مع ذلك لو خُيّر لم يختر أن يصير في رتبة الجاهلية. كما أنَّ الإنسان إذا مرض وتعذّب بآلامه، لو خُيّر أن يصير فرسًا أو حوتًا أو طائرًا متنعّمًا بغير ألم، ويُفرَق بينه وبين العقل الذي يقرّبه من رتبة الإله لما اختار ذلك.والمقدّمة الخامسة - إنَّ نفوس السامعين تتأثر لعظة الواعظ إذا وعظ بأمور مقبولة، فللوعظ بالحقّ منفعة على كلّ حال، وإنْ لم يردّ العاصي من فعل الشرّ، ينقدح في نفسه من ذلك الوعظ شرارة، يرى أنَّ ذلك الفعل شرّ. وهذا جزء من التوبة ومبدأ لها.المقدّمة السادسة - إنَّ الإنسان يجد من نفسه قدرة على فعل الشرّ وتركه في الأمور الممكنة له. وما تعذّر عليه إنّما تعذّر عليه لعدم الأسباب المتوسّطة أو لجهل الإنسان بها. مثال ذلك، فقير غريب عديم السياسة يروم الترؤس على طائفة، فيعتذر عليه، ولو حضرت الأسباب ويكون هو عالم بتناولها، لتمّ مرغوبه، كما يتمّ مرغوبه فيما أسبابه حاضرة، ويدريها ويديرها، ممّا يرأس في منزله على بنيه وخدمه، وأكثر من ذلك أعضاؤه يحرّكها كيف شاء، ويتكلّم بما شاء. وأكثر من ذلك فكره وتخيّله البعيد والقريب متى شاء وكيف شاء، لأنّه يملك أسبابه المتوسّطة. ولذلك لا يتّفق أنْ يغلب الضعيفُ القويَّ في الشطرنج، فليس يقال في حرب الشطرنج سعادة وحرمان، كما يقال في حرب رئيسين متحاربين، لأنَّ أسباب حرب الشطرنج حاضرة بأسرها، فيغلبُ العالِمُ بتناولها أبدًا، وليس يخاف سببًا طبيعيًّا يُستثنى به، ولا سببًا اتّفاقيًّا، إلاّ نادرًا من قبل غفلة، والغفلة داخلة في الجهل كما قلنا. ومع هذا فإنَّ للسبب الأوّل يُنسَب جميع بالطريق المذكورة، وأمّا على القصد الأوّل ففي حوادث بني إسرائيل طول بقاء "السكينة" بينهم. وأمّا بعد ذلك فالأمر مشكوك، إلاّ في قلوب المؤمنين، هل هذه الحوادث قصد أوّل من الله تعالى، أم هي من أسباب فلكية أو اتّفاقية ولا حجّة قاطعة. لكن الأَوْلَى أن يُنسَب الجميع إليه تعالى لا سيّما ما عظم، كالموت والهزائم والسعادة والحرمان وما أشبه هذا. خاتمة الكتاب