ג אָמַר הֶחָבֵר: אֲבָל רוֹמְזִים אֵלָיו בָּרְמִיזָה הַנְּבוּאִית וּבָרְאִיָּה הָרוּחָנִית, כִּי הָרְאָיוֹת מַתְעִים וּמִן הָרְאָיוֹת יָבוֹא אָדָם לְאֶפִּיקוּרְסוּת וּלְדֵעוֹת מֻפְסָדוֹת. וְכִי מָה הֵבִיא הַמַּשְׁנִים, לֵאמֹר בִּשְׁתֵּי סִבּוֹת קְדוּמוֹת, אֶלָּא הָרְאָיוֹת. וְכֵן אַנְשֵׁי הַקַּדְמוּת מָה הֱבִיאָם לֵאמֹר בְּקַדְמוּת הַגַּלְגַּל וְשֶׁהוּא סִבַּת עַצְמוֹ וְסִבַּת זוּלָתוֹ, אֶלָּא הָרְאָיוֹת. וְכֵן עוֹבְדֵי הַשֶּׁמֶשׁ וְעוֹבְדֵי הָאֵשׁ – הָרְאָיוֹת הֵבִיאוּ אוֹתָם אֶל זֶה. אַךְ דַּרְכֵי הָרְאָיוֹת נֶחֶלְקוּ, מֵהֶם מְדֻקְדָּקוֹת עַד תַּכְלִית וּמֵהֶם מְקֻצָּרוֹת. וְהַמְדֻקְדָּק שֶׁבָּהֶם – הַפִּילוֹסוֹפִים, וְדַרְכֵי הָרְאָיוֹת הֱבִיאוּם לֵאמֹר בֵּאלֹהִים, שֶׁלֹּא יוֹעִילֵנוּ וְלֹא יַזִּיקֵנוּ, וְלֹא יֵדַע תְּפִלָּתֵנוּ וְקָרְבְּנוֹתֵינוּ, וְלֹא עֲבוֹדָתֵנוּ וְלֹא מִרְיֵנוּ, וְשֶׁהָעוֹלָם קַדְמוֹן כְּקַדְמוּתוֹ, וְאֵין אֵצֶל אֶחָד מֵהֶם שֵׁם נוֹדָע שֶׁרוֹמְזִין אֵלָיו. אַךְ אֵצֶל מִי שֶׁשָּׁמַע דְּבָרָיו וְצִוּוּיוֹ וְהַזְהָרָתוֹ וּגְמוּלוֹ עַל הָעֲבוֹדָה וְעָנְשׁוֹ עַל הָעֲבֵרָה, וְהוּא קוֹרֵא אוֹתוֹ בְּשֵׁם נוֹדָע, כִּנּוּי לָזֶה שֶׁדִּבֶּר עִמּוֹ, וְאִמֵּת אֶצְלוֹ שֶׁהוּא בּוֹרֵא הָעוֹלָם אַחַר שֶׁלֹּא הָיָה. וּתְחִלָּתָם אָדָם, לֹא הָיָה יוֹדֵעַ ה' לוּלֵא דַבְּרוֹ עִמּוֹ וּגְמוּלוֹ וְעָנְשׁוֹ וְשֶׁבָּרָא לוֹ חַוָּה מִצַּלְעוֹתָיו, וְנִתְבָּרֵר לוֹ שֶׁהוּא בּוֹרֵא הָעוֹלָם, וְרָמַז לוֹ בְּדִבּוּר וּבְמִדּוֹת וְקָרָא אוֹתו 'יְיָ''. וְלוּלֵא זֶה הָיָה נִשְׁאָר עַל שֵׁם 'אֱלֹהִים', שֶׁאֵין מִתְבָּרֵר מַה הוּא, אִם הוּא אֶחָד אוֹ יוֹתֵר מֵאֶחָד, אִם הוּא יוֹדֵעַ הַחֲלָקִים אִם לֹא. וְאַחַר כֵּן קַיִן וְהֶבֶל יְדָעוּהוּ אַחַר שֶׁקִּבְּלוּהוּ מֵאֲבִיהֶם, בָּרְאִיָּה הַנְּבוּאִית, וְאַחַר כֵּן נֹחַ, וְאַחַר כֵּן אַבְרָהָם יֵצְחָק וְיַעֲקֹב עַד משֶׁה וּמִי שֶׁהָיָה אַחֲרָיו מֵהַנְּבִיאִים. וּקְרָאוּהוּ הֵם 'יְיָ' בִּרְאִיָּתָם, וּקְרָאוּהוּ הָעָם הַמְקַבְּלִים מֵהֶם בְּהַאֲמָנָתָם אוֹתָם, 'יְיָ', בַּעֲבוּר שֶׁהָיָה דְבָרוֹ וְהַנְהָגָתוֹ דָּבֵק בִּבְנֵי אָדָם וְהָיוּ דְבֵקִים הַסְּגֻלָּה מִבְּנֵי אָדָם בּוֹ, עַד שֶׁהָיוּ רוֹאִים אוֹתוֹ בְּמִצּוּעַ מָה נִקְרָא "כָּבוֹד וּשְׁכִינָה וּמַלְכוּת וְאֵשׁ וְעָנָן וְצֶלֶם וּתְמוּנָה וּמַרְאֵה הַקֶּשֶׁת" וְזוּלַת זֶה מִמַּה שֶּׁהָיָה רְאָיָה לָהֶם שֶׁהַדִּבּוּר עִמָּם מֵאֶצְלוֹ, וְקוֹרְאִים אוֹתוֹ 'כְּבוֹד יְיָ'. וְיֵשׁ שֶׁיִּקְרְאוּ הָאָרוֹן 'יְיָ' כְּמוֹ שֶׁהָיוּ אוֹמְרִים 'קוּמָה ה'!' וְשׁוּבָה ה'! בְּנוּחֹה, וְ'עָלָה אֱלֹהִים בִּתְרוּעָה ה' בְּקוֹל שׁוֹפָר', וְהֵם הָיוּ רוֹצִים אֲרוֹן ה'. וְיֵש שֶׁיִּקְרְאוּ הַיַּחַס שֶׁיֵּשׁ בֵּין בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וּבֵינוֹ וְהַהִצְטָרֵף 'יְיָ', וּבָזֶה נֶאֱמַר: הֲלֹא מְשַׂנְאֶיךָ ה' אֶשְׂנָא, וְאֹיְבֵי ה', רוֹצִים: עַם ה' אוֹ בְּרִית ה' אוֹ תּוֹרַת ה', כִּי אֵין צֵרוּף בֵּינוֹ וּבֵין אֻמָּה מֵהָאֻמּוֹת, כִּי אֵינֶנּוּ אוֹצֵל אוֹרוֹ כִּי אִם עַל הַסְּגֻלָּה וְעַל בַּעֲלֵי דָת הָאֲמִתִּית, וְהֵם מְקֻבָּלִים מִמֶּנּוּ וְהוּא מְקֻבָּל מֵהֶם, וְכֵן נִקְרָא אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל, וְנִקְרָאִים הֵם 'עַם ה'' וְ'עַם אֱלֹהֵי אַבְרָהָם'. וֶאֱמֹר, שֶׁקְּצָת הָאֻמּוֹת הָלְכוּ אַחֲרָיו וְעָבְדוּ אוֹתוֹ מִשֵּׁמַע וְקַבָּלָה, אַיֵּה קַבְּלוֹ אוֹתָם וְהִדָּבְקוֹ בָהֶם וּרְצוֹתוֹ בַעֲבוֹדָתָם וְקִצְפּוֹ בְהַמְרוֹתָם? אַךְ אֲנַחְנוּ רוֹאִים אוֹתָם נֶעֱזָבִים אֶל הַטֶּבַע וְהַמִּקְרֶה, טוֹבָתָם וְרָעָתָם כְּפִיהֶם, לֹא בְעִנְיָן מִתְבָּרֵר שֶׁהוּא בְדָבָר אֱלֹהִי לְבַדּוֹ. וְכֵן יִחֵד אוֹתָנוּ בְּאָמְרוֹ: 'ה' בָּדָד יַנְחֶנּוּ וְאֵין עִמּוֹ אֵל נֵכָר'. וְהָיָה הַשֵּׁם הַזֶּה מְיֻחָד בָּנוּ שֶׁאֵין אַחֵר יוֹדֵעַ אוֹתוֹ אֲמִתַּת יְדִיעָתוֹ זוּלָתֵנוּ. וְהוּא שֵׁם נוֹדָע, לֹא יִסְבֹּל הֵא הַיְדִיעָה כַּאֲשֶׁר הִיא נוֹסֶפֶת עַל אֱלֹהִים, וְיֵאָמַר: הָאֱלֹהִים. וְהַשֵּׁם הַזֶּה מִכְּלָל הַמַּעֲלוֹת הַטּוֹבוֹת אֲשֶׁר יֻחַדְנוּ בָהֶם, וְסוֹדוֹ נִסְתָּר. אַךְ מַעֲלַת הָאוֹתִיּוֹת הַמְיֻחָדוֹת לוֹ הִיא הַמְדַבֶּרֶת, מִפְּנֵי שֶׁהֵם אוֹתִיּוֹת אהו"י אֲשֶׁר הֵם עִלַּת הֵרָאוֹת כָּל הָאוֹתִיּוֹת, שֶׁאֵין מְדַבְּרִים בְּאוֹת מֵהָאוֹתִיּוֹת בְּעוֹד שֶׁלֹּא תִמְצָא אֵלֶּה, ר"ל הַפַּתְחָא לָאָלֶף וְהַהֵא, וְהַקִּמּוּץ לַוָּו, וְהַשֶּׁבֶר לַיּוֹד, וְהֵמָּה כָּרוּחוֹת וּשְׁאָר הָאוֹתִיּוֹת כַּגּוּפוֹת. וְ'יָהּ' כָּמוֹהוּ. אֲבָל 'אֶהְיֶה' אֶפְשָׁר שֶׁיִהְיֶה מִן הַשֵּׁם הַזֶּה, וְאֶפְשָׁר שֶׁיִּהְיֶה נִגְזָר מֵ 'הָיֹה', וְרָצָה בוֹ: לִמְנֹעַ מֵחֲשֹׁב בַּאֲמִתּוּת הָעֶצֶם אֲשֶׁר יְדִיעָתוֹ נִמְנָעַת, וְכַאֲשֶׁר שְׁאֵלוֹ וְאָמַר: 'וְאָמְרוּ־לִי מַה־שְּׁמוֹ?' עָנָהוּ לֵאמֹר: מַה לָּהֶם לְבַקֵּשׁ מַה שֶּׁלֹּא יוּכְלוּ לְהַשִּׂיגוֹ?' דּוֹמֶה לְמַה שֶּׁאָמַר הַמַּלְאָךְ: 'לָמָּה זֶּה תִּשְׁאַל לִשְׁמִי, וְהוּא פֶלִאי', אַךְ אֱמֹר לָהֶם אֶהְיֶה, וּפֵרוּשׁוֹ, אֲשֶׁר אֶהְיֶה, וְהַטַּעַם הַנִּמְצָא אֲשֶׁר אֶמָּצֵא לָהֶם בְּעֵת שֶּיְּבַקְשׁוּנִי, אַל יְבַקְשׁוּ רְאָיָה גְדוֹלָה מֵהִמָּצְאִי עִמָּהֶם, וִיקַבְּלוּנִי כֵן, וְאָמַר: אֶהְיֶה שְׁלָחַנִי אֲלֵיכֶם. וּכְבָר קָדַם וְשָׂם מוֹפְתוֹ לְמשֶׁה בְּזֶה הָעִנְיָן בְּאָמְרוֹ: כִּי־אֶהְיֶה עִמָּךְ וְזֶה־לְּךָ הָאוֹת וגו'', וְהָאוֹת כִּי אָנֹכִי שְׁלַחְתִּיךָ הוּא שֶׁאִמָּצֵא לְךָ בְּכָל מָקוֹם. וְסָמַךְ לוֹ מַה שֶּׁדּוֹמֶה לָזֶה בְּאָמְרוֹ: "אֱלֹהֵי אֲבוֹתֵיכֶם שְׁלָחַנִי אֲלֵיכֶם, אֱלֹהֵי אַבְרָהָם אֱלֹהֵי יִצְחָק וֵאלֹהֵי יַעֲקֹב". הַמְפֻרְסָמִים בְּהִמָּצֵא הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי עִמָּם תָּמִיד, וֵאלֹהֵי הָאֱלֹהִים' – 'כִּנּוּי', בַּעֲבוּר שֶׁכָּל הַכֹּחוֹת הַפּוֹעֲלִים צְרִיכִים אֵלָיו יִתְבָּרֵךְ, שֶׁיְּסַדְּרֵם וְיַנְהִיגֵם, וַ'אֲדֹנֵי הָאֲדֹנִים' כָּמוֹהוּ. אֲבָל 'אֵל' נִגְזַר מֵאֱיָלוּת, וּמִמֶּנוּ יֵצְאוּ כָּל הַכֹּחוֹת, וְהוּא מְרוֹמָם מֵהִתְדַּמּוֹת לָהֶם, וְכָשֵׁר לוֹמַר: "מִי־כָמוֹךָ בָאֵלִים" – קִבּוּץ 'אֵל'. וְ'קָדוֹשׁ' – כִּנּוּי, שֶׁהוּא נִקְדָּשׁ וּמְרוֹמָם מִשֶּׁתֵּאוֹת לוֹ מִדָּה מִמִּדּוֹת הַבְּרוּאִים, וְאִם יִקָּרֵא בָהֶם – הוּא דֶרֶךְ הַעֲבָרָה. וְעַל כֵּן שָׁמַע יְשַׁעְיָהוּ 'קָדוֹשׁ קָדוֹשׁ קָדוֹשׁ' עַד אֵין תַּכְלִית, וְהַטַּעַם שֶׁהוּא נִקְדָּשׁ וּמְרוֹמָם מִשֶּׁתַּשִׂיגֵהוּ מְאוּמָה מִטֻּמְאוֹת הָעָם אֲשֶׁר יִשְׁכֹּן כְּבוֹדוֹ בֵּינֵיהֶם, וְעַל כֵּן רָאָה אוֹתוֹ עַל 'כִּסֵּא רָם וְנִשָּׂא'. וִיכֻנֶּה בְקָדוֹשׁ, הָרוּחָנִי אֲשֶׁר לֹא יִתְגַּשֵּׁם וְלֹא יִתָּלֶה בוֹ דָבָר, מִמַּה שֶּׁיִּתָּלֶה בַגְּשָׁמִים. וְיֵאָמַר: "קְדוֹשׁ יִשְׂרָאֵל" כִּנּוּי לָעִנְיָן הָאֱלֹהִי הַדָּבֵק בּוֹ וְאַחֲרָיו בַּהֲמוֹן זַרְעוֹ, דְּבֵקוּת מַחֲשָׁבָה וְהַנְהָגָה, לֹא דְּבֵקוּת נְגִיעָה. וְאֵין מֻתָּר לְכָל מִי שֶׁיִּרְצֶה, שֶׁיֹּאמַר: "אֱלֹהַי וּקְדוֹשִׁי" אֶלָּא דֶרֶךְ הַעֲבָרָה בְּדֶרֶךְ הַקַּבָּלָה, אַךְ עַל דֶּרֶךְ הָאֱמֶת לֹא יֹאמַר אוֹתוֹ כִּי אִם נָבִיא אוֹ חָסִיד שֶׁיִּדְבַּק בּוֹ הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי, וְעַל כֵּן אָמְרוּ לַנָּבִיא: "חַל־נָא אֶת־פְּנֵי יְיָ אֱלֹהֶיךָ". וְהַכַּוָּנָה הָיְתָה בָּאֻמָּה הַזֹּאת שֶׁיִּהְיֶה עֶרְכָּם מִן הָאֻמּוֹת עֵרֶךְ הַמֶּלֶךְ מִן הָעָם, כְּמוֹ שֶׁאָמַר: "קְדשִׁים תִּהְיוּ כִּי קָדוֹשׁ אֲנִי יְיָ אֱלֹהֵיכֶם". אֲבָל 'אֲדֹנָי' הַנִּכְתָּב בְּאָלֶף דָּלֶת נוּן יוֹד הוּא כְרֶמֶז אֶל דָּבָר, וְאִם בֶּאֱמֶת הוּא נַעֲלֶה מִן הָרֶמֶז, כִּי הָרֶמֶז הוּא לְצַד מִבִּלְתִּי צַד, כִּי יֵשׁ שֶׁיִּרְמְזוּ אֶל הַדְּבָרִים הַנִּפְעָלִים מֵאִתּוֹ הַמְשַׁמְּשִׁים לוֹ שִׁמּוּשׁ רִאשׁוֹן, כַּאֲשֶׁר יִרְמְזוּ אֶל הַשֵּׁכֶל וְיֹאמְרוּ שֶׁהוּא בַלֵּב אוֹ בַמֹּחַ, וְיֹאמְרוּ: "הַשֵּׂכֶל הַזֶּה" אוֹ "הַשֵּׂכֶל הַלָּזֶה", וְאֵין רֶמֶז בֶּאֱמֶת אֶל מַה שֶּׁאֵינֶנּוּ נִגְבָּל בְּמָקוֹם. וְאַף עַל פִּי שֶׁכָּל הָאֵבָרִים מְשַׁמְּשִׁים לַשֵּׂכֶל, הַשִּׁמּוּשׁ הַהוּא הוּא בְמִצּוּעַ הַלֵּב אוֹ הַמֹּחַ, כְּכֵלָיו הָרִאשׁוֹנִים, רוֹמְזִים אֲלֵיהֶם שֶׁהַשֵּׂכֶל שָׁמָּה. כֵּן רוֹמְזִים אֶל הַשָּׁמַיִם, מִפְּנֵי שֶׁהוּא כְלִי מְשַֹמֵּשׁ בְּחֶפְצוֹ גְּרִידָא מִבִּלְתִּי סִבּוֹת אֲחֵרוֹת אֶמְצָעִיּוֹת בֵּינֵיהֶם, וְאֵין רוֹמְזִין אֶל דָּבָר מֵהַמֻּרְכָּבוֹת, מִפְּנֵי שֶּׁהֵם כֵּלִים מְשַׁמְּשִׁים בְּמִצּוּעַ סִבּוֹת אֲחֵרוֹת מִשְׁתַּלְשְׁלִים אֵלָיו יִתְבָּרֵךְ שֶׁהוּא סִבַּת הַסִּבּוֹת, וְיֵאָמַר: "הַיֹּשְׁבִי בַּשָּׁמָיִם", כִּי הָאֱלֹהִים בַּשָּׁמָיִם, וְיֵשׁ שֶׁיֵּאָמַר עַל דֶּרֶךְ הַעֲבָרָה, "יִרְאַת שָׁמַיִם", "יְרֵא שָׁמַיִם בַּסֵּתֶר" וּ"מִן הַשָּׁמַיִם יְרֻחָמוּ". וְכֵן רוֹמְזִים אֶל עַמּוּד הָאֵשׁ וְעַמּוּד הֶעָנָן, וּמִשְׁתַּחֲוִים נִכְחוֹ, וְאוֹמְרִים כִּי הָאֱלֹהִים שָׁמָּה, כִּי הָעַמּוּד הַהוּא מְשַׁמֵּשׁ בְּחֶפְצוֹ לְבַד, וְאֵינֶנּוּ כִשְׁאָר הָעֲנָנִים וְהָאִשִּׁים הַנִּקְרִים בָּאַוִּיר מִסִּבּוֹת אֲחֵרוֹת. וְכֵן רוֹמְזִים אֶל 'אֵשׁ אוֹכֶלֶת בְּרֹאשׁ הָהָר' אֲשֶׁר רָאוּהָ הֲמוֹן הָעָם, וְאֶל הַצּוּרָה הָרוּחָנִית אֲשֶׁר רָאּוָה הָאֲצִילִים, 'וְתַחַת רַגְלָיו כְּמַעֲשֵׂה לִבְנַת הַסַּפִּיר'. וְקָרְאוּ אוֹתָהּ: 'אלֹהֵי יִשְׂרָאֵל'. וְכֵן רוֹמְזִים אֶל אֲרוֹן הַבְּרִית וְאוֹמְרִים עָלָיו 'אֲדוֹן כָּל הָאָרֶץ', בַּעֲבוּר הֵרָאוֹת הַפְּלָאוֹת בְּהִמָּצְאוֹ, וְהֵעָדְרָם בִּלְעָדָיו, כַּאֲשֶׁר קָרְאוּ הָעֵינַיִם 'רוֹאוֹת', וְהַדָּבָר שֶׁהָרְאוּת בּוֹ – זוּלָתָם, וְהִיא הַנָּפֶשׁ. וְיֵשׁ שֶׁרוֹמְזִים אֶל הַנְּבִיאִים וְהַחֲכָמִים הַחֲסִידִים, כִּי הֵם כַּכֵּלִים הָרִאשׁוֹנִים לְחֵפֶץ הָאֲלֹהִים, מִשְׁתַּמְּשִׁים בְּחֶפְצוֹ וְלֹא יַמְרוּ מִדְּבָרוֹ מְאוּמָה, וְיֵרָאוּ הַמּוֹפְתִים עַל יְדֵיהֶם. וּבִכְמוֹ הָרֶמֶז הַזֶּה אָמְרוּ רַבּוֹתֵינוּ זִכְרוֹנָם לִבְרָכָה: "'אֶת־יְיָ אֱלֹהֶיךָ תִּירָא', לְרַבּוֹת תַּלְמִידֵי חֲכָמִים", וְהַדִּין לְמִי שֶׁהוּא בַמַּעֲלָה הַזֹּאת שֶׁיִּקְרָאוּהוּ אִישׁ הָאֱלֹהִים, תֹּאַר מֻרְכָּב מִן הָאֱנוֹשׁוּת וְהָאֱלֹהוּת, כְּאִלּוּ אָמַר: הָ"אֱנוֹשׁ הָאֱלֹהִי". וְכַאֲשֶׁר יִהְיֶה הַדִּבּוּר עִם דָּבָר אֱלֹהִי שֶׁרוֹמְזִים אֵלָיו, יֵאָמַר: "אֲדֹנָי" בְּאָלֶף דָּלֶת נוּן יוֹד, כְּאִלּוּ הוּא אוֹמֵר: "אֲדוֹנִי, אַתָּה מוֹשְׁלִי". וְרוֹמְזִים עַל מַה שֶּׁיֻּגְבַּל בְּמָקוֹם דֶּרֶךְ הַעֲבָרָה, כְּמוֹ שֶׁאָמַר: "ישֵׁב צִיּוֹן, ישֵׁב הַכְּרוּבִים, שֹׁכֵן יְרוּשָׁלָיִם". וְרַבּוּ הַמִּדּוֹת וְהָעֶצֶם אֶחָד, בַּעֲבוּר הִתְחַלְּפוּת הַמָּעוֹן הַמְקַבֵּל, כְּהִתְחַלְּפוּת הַנִּיצוֹצוֹת וְהַשֶּׁמֶשׁ אֶחָד, וְזֶה הַדִּמְיוֹן אֵינֶנּוּ נָאוֹת בַּכֹּל, אֶלָּא אִם הָיְתָה הַשֶּׁמֶשׁ בִּלְתִּי מֻשֶּׂגֶת וְיִמָּצְאוּ הַנִּיצוֹצוֹת וְלֹא תֻשַּׂג סִבָּתָם אֶלָּא בְדֶרֶךְ הָרְאָיָה. וְהַצֹּרֶךְ מֵבִיא לְהַרְחִיב מְעַט בִּדְבָרִים בְּכָאן, בַּעֲבוּר שֶׁהוּא מְקוֹם טַעֲנָה אֵיךְ רוֹמְזִים אֶל מְקוֹם־מִי שֶׁאֵין לוֹ מָקוֹם, וְנַאֲמִין כִּי הַנִּרְמָז אֵלָיו הוּא הַסִּבָּה הָרִאשׁוֹנָה. וַאֲנַחְנוּ מַצִּיעִים בִּתְשׁוּבַת זֶה הַצָּעָה, וְנֹאמַר, כִּי הַחוּשִׁים אֵינָם מַשִּׂיגִים מִן הַמּוּחָשִׁים כִּי אִם מִקְרֵיהֶם, לֹא עַצְמֵיהֶם, וְאֵינָם מַשִּׂיגִים מִן הַמֶּלֶךְ, עַל הַדִּמְיוֹן, זוּלָתִי הַמַּרְאִים וְהַתָּכְנִיּוֹת וְהַשִּׁעוּרִים, וְאֵינֶנּוּ זֶה אֲמִתַּת הַמֶּלֶךְ שֶׁהֵם מְקַבְּלִים עֲלֵיהֶם לְרוֹמְמוֹ, אֲבָל אַתָּה רוֹאֵהוּ בַמִּלְחָמָה בְּתַכְשִׁיט אֶחָד וְתִרְאֵהוּ בַמְּדִינָה בְּתַכְשִׁיט אַחֵר, וּבְבֵיתוֹ בְּתַכְשִׁיט אַחֵר, וְתֹאמַר כִּי הוּא הַמֶּלֶךְ, בִּגְזֵרַת הַשֵּׂכֶל לֹא בִגְזֵרַת הַחוּשׁ, וְאֶפְשָׁר שֶׁתִּרְאֶה אוֹתוֹ נַעַר, וְאַחַר כֵּן בָּחוּר, וְאַחַר כֵּן זָקֵן, וְאַחַר כֵּן יָשִׁישׁ, וְתִרְאֶה אוֹתוֹ בָּרִיא, וְאַחַר כֵּן חוֹלֶה, וּכְבָר נֶחֶלְפוּ מַרְאָיו וּמִשּׁוּשָׁיו וְלֵחוֹתָיו וּמִדּוֹתָיו, וְאַתָּה אוֹמֵר שֶׁהוּא הוּא, וְגָזַרְתָּ שֶׁהוּא הַמֶּלֶךְ, בַּעֲבוּר שֶׁהוּא אֲשֶׁר דִּבֶּר עִמְּךָ וְצִוְּךָ וְהִזְהִירְךָ, וְזֶה מִמֶּנּוּ אֵינֶנּוּ כִּי אִם הַשֵּׂכֶל אוֹ הַנֶּפֶשׁ הַמְדַבֶּרֶת, וּכְבָר הִתְקַיֵּם, כִּי הַחֵלֶק הַהוּא מִמֶּנּוּ עֶצֶם בִּלְתִּי נִגְדָּר וְאֵין רְמִיזָה אֵלָיו, וְאַתָּה כְבָר רָמַזְתָּ אֵלָיו וְגָזַרְתָּ שֶׁהוּא הַמֶּלֶךְ, וְכַאֲשֶׁר מֵת וְרָאִיתָ מִמֶּנּוּ מַה שֶּׁהָיִיתָ רוֹאֶה, גָּזַרְתָּ כִּי הוּא אֵינֶנּוּ הַמֶּלֶךְ, אַךְ גּוּף יְנִיעֵהוּ מִי שֶׁיִּרְצֶה וְיִפָּעֵל עַל כַּמָּה פָנִים מֵאָפְנֵי הַהִפָּעֲלֻיּוֹת מֵהַמִּקְרֶה וְהַחֵפֶץ, כָּעֲנָנִים הַנִּקְרִים בָּאֲוִיר, יִשָּׂאֵם רוּחַ וּתְבִיאֵם אַחֶרֶת, וּתְקַבְּצֵם רוּחַ וּתְפַזְּרֵם אַחֶרֶת, וְהָיָה קֹדֶם לָכֵן גֶּשֶׁם לֹא יִפָּעֵל כִּי אִם בְּחֵפֶץ נֶפֶשׁ הַמֶּלֶךְ הַהוּא. וְהָיָה כְּעַמּוּד הֶעָנָן הָאֱלֹהִי אֲשֶׁר לֹא יְפַזְּרוּהוּ הָרוּחוֹת. דִּמְיוֹן אַחֵר, הַשֶּׁמֶשׁ – נִרְאֶה אוֹתָהּ עִגּוּל פָּשׁוּט כְּשִׁעוּר הַצִּנָּה וּבְתָאֳרָה: מַזְהִירָה, חַמָּה, נָחָה, וְהַשֵּׂכֶל גּוֹזֵר כִּי הוּא כַדּוּר גָּדוֹל מִכַּדּוּר הָאָרֶץ בְּמֵאָה וְשִׁשִּׁים וְשֵׁשׁ פְּעָמִים, וְשֶׁאֵינָהּ חַמָּה וְלֹא נָחָה, אַךְ הִיא מִתְנוֹעַעַת שְׁתֵּי תְנוּעוֹת מִתְהַפְּכוֹת: מִזְרָחִית וּמַעֲרָבִית, בִּתְנָאִים יֶאֱרַךְ פֵּרוּשָׁם, וְלֹא הוּשַׂם לַחוּשִׁים כֹּחַ לְהַשִּׂיג עֶצֶם הַדְּבָרִים, אַךְ כֹּחַ מְיֻחָד לְהַשִּׂיג מִקְרִים תְּלוּיִים בָּהֶם, יִקַּח הַשֵּׂכֶל מֵהֶם רְאָיָה עַל עַצְמָם וְסִבָּתָם, וְלֹא יַעֲמֹד עַל הַמַּהוּת וְעַל הָעִנְיָן, אֶלָּא הַשֵּׂכֶל הַשָּׁלֵם, וְכָל אֲשֶׁר הוּא שֵׂכֶל בְּפֹעַל כַּמַּלְאָכִים, יַשִּׂיג הָעִנְיָנִים וְהַמַּהֻיּוֹת בְּעַצְמָם, מֵאֵין צֹרֶךְ אֶל הַמִּקְרִים שֶׁיִּהְיוּ בָאֶמְצַע, אֲבָל שִׂכְלֵנוּ אֲשֶׁר הוּא תְחִלָּה בְכֹחַ בַּהִיּוּלִי, לֹא יוּכַל לַעֲמֹד עַל אֲמִתַּת הַדְּבָרִים אֶלָּא בַּמֶּה שֶׁחֲנָנוֹ הַבּוֹרֵא מִכֹּחוֹת מְיֻחָדִים, שָׂמָם בַּחוּשִׁים רְאוּיִים לְמִקְרֵי הַמּוּחָשִׁים דְּבֵקִים תָּמִיד בְּכָל הַמִּין, כִּי אֵין מַחְלֹקֶת בֵּין רְאוּת עֵינַּי וּרְאוּת עֵינֶיךָ, שֶׁהַשֶּׁטַח הַהוּא הֶעָגֹל הַמֵּאִיר הַמְחַמֵּם הוּא הַשָּׁמֶשׁ. וְאַף עַל פִּי שֶׁהַמִּדּוֹת הָאֵלֶּה מְרֻחָקוֹת אֵצֶל הַשֵּׂכֶל לֹא יַזִּיק זֶה בַמִּין, אֲבָל הוֹעִיל, מֵחֲמַת שֶׁלָּקַחְנוּ מֵהֶם רְאָיָה עַל חֶפְצֵנוּ, כַּאֲשֶׁר יְקַבֵּל תּוֹעֶלֶת הַפִּקֵּחַ הַמַּשְׂכִּיל אֲשֶׁר יְבַקֵּשׁ גְּמַלּוֹ, בְּמַאֲמַר אַלְעַמַשִׁ אַלְאַחְוַלִ (שֶׁעֵינָיו טְרוּטוֹת וְשֶׁרוֹאֶה מֵאֶחָד שְׁנַיִם): "אֲנִי רוֹאֶה בְּמָקוֹם פְּלוֹנִי שְׁנֵי כֻּרְכִּיּוֹת (גִּרְנִּיק); וְהַפִּקֵּחַ יֵדַע כִּי הַגָּמָל הוּא שֶּרָאָה, בַּחֲלִישׁוּת רְאוּתוֹ נִדְמָה לוֹ כִּי הוּא כֻּרְכִּיָּה, וּבַעֲבוּר עִוּוּת רְאוּתוֹ נִדְמָה לוֹ שֶׁהֵם שְׁנַיִם, וְהוֹעִיל הַפִּקֵּחַ בְּעֵדוּתוֹ, וְדָן אוֹתוֹ לְכַף זְכוּת בְּרֹעַ מְלִיצָתוֹ מִפְּנֵי רֹעַ רְאוּתוֹ וְכֵן הַחוּשִׁים וְהַכֹּחַ הַדִּמְיוֹנִי אֵצֶל הַשֵּׂכֶל. וְכַאֲשֶׁר שָׂם הַבּוֹרֵא בְּחָכְמָתוֹ הָעֵרֶךְ הַזֶּה בֵּין הַחוּשׁ הַנִּרְאֶה וְהַמּוּחָשׁ הַגַּשְׁמִי, כֵּן שָׂם בְּחָכְמָה עֵרֶך בֵּין הַחוּשׁ הַנִּסְתָּר וְהָעִנְיָן שֶׁאֵינֶנּוּ גַשְׁמִי, וְשָׂם לְמִי שֶׁבָּחַר מִבְּרוּאָיו עַיִן נִסְתֶּרֶת רוֹאָה דְבָרִים בְּעֵינֵיהֶם, לֹא יִתְחַלָּפוּ, וְיִקַּח מֵהֶם הַשֵּׂכֶל רְאָיָה עַל עִנְיַן הַדְּבָרִים הָהֵם וְלִבּוֹתָם. וּמִי שֶׁנִּבְרְאָה לוֹ הָעַיִן הַהִיא הוּא הַפִּקֵּחַ בֶּאֱמֶת, וְיִרְאֶה כָל בְּנֵי אָדָם כְּעִוְרִים, וְיוֹרֵם וְיַיְשִׁירֵם, וְאֶפְשָׁר שֶׁיִּהְיוּ הָעֵינַיִם הָהֵם הֵם הַכֹּח הַמְדַמֶּה בְּעוֹד שֶׁיְּשַׁמֵּשׁ הַכֹּחַ הַשִׂכְלִי, וְתִרְאֶינָה צוּרוֹת גְּדוֹלוֹת נוֹרָאוֹת מוֹרוֹת עַל אֲמִתּוֹת שֶׁאֵין בָּהֶם סָפֵק, וְהָרְאָיָה הַגְּדוֹלָה עַל אֲמִתּוּתָם הַסְכָּמַת כָּל הַמִּין הַהוּא עַל הַצּוּרוֹת הָהֵם, רְצוֹנִי לוֹמַר: כָּל הַנְּבִיאִים שֶׁרוֹאִים דְּבָרִים יָעִיד בָּהֶם קְצָתָם לִקְצָתָם, כַּאֲשֶׁר אֲנַחְנוּ עוֹשִׂים בְּמוּחָשֵׁינוּ, כִּי אֲנַחְנוּ מְעִידִים בִּמְתִיקוּת הַדְּבַשׁ וּמְרִירוּת הַלַּעֲנָה, וְאִם נִרְאֶה מִי שֶׁיַּחֲלֹק עָלֵינוּ נֹאמַר שֶׁהוּא יוֹצֵא מֵהָעִנְיָן הַטִּבְעִי. וְאֵלֶּה מֵאֵין סָפֵק רוֹאִים הָעוֹלָם הַהוּא הָאֱלֹהִי בָּעַיִן הַנִּסְתֶּרֶת. וְרוֹאִים צוּרוֹת רְאוּיוֹת לְטִבְעֵיהֶם וּמַה שֶּׁהִרְגִּילוּ, וּמְסַפְּרִים אוֹתָם בְּתַבְנִיתָם אֲשֶׁר רָאוּם מֻגְשָׁמוֹת, וְהַתַּבְנִיּוֹת הָהֵם אֲמִתִּיּוֹת בְּהַעֲרָכָתָם אֶל מַה שֶּׁיְּבַקְשֵׁהוּ הַמֶּחְשָׁב וְבַדִּמְיוֹן וְהַחוּשׁ, וְאֵינָם אֲמִתִּיּוֹת בְּהַעֲרָכָתָם אֶל הָעֶצֶם אֲשֶׁר יְבַקְשֵׁהוּ הַשֵּׂכֶל, כַּאֲשֶׁר הֲבִיאוֹנוּ הַדִּמְיוֹן בַּמֶּלֶךְ, כִּי מִי שֶׁיֹּאמַר שֶׁהוּא הָאָרֹךְ הַלָּבָן הַלּוֹבֵשׁ הַמֶּשִׁי אֲשֶׁר הַנֵּזֶר עַל רֹאשׁוֹ וְהַדּוֹמֶה לָזֶה, אֵינֶנּוּ כּוֹזֵב, וּמִי שֶׁיֹּאמַר שֶׁאֵינֶנּוּ כִּי אִם הַמַּשְׂכִּיל הַמַּכִּיר הַמְצַוֶה הַמַּזְהִיר בְּאֶרֶץ פְּלוֹנִית בִּזְמַן פְּלוֹנִי עַל אֻמָּה פְּלוֹנִית, אֵינֶנּוּ כּוֹזֵב גַּם כֵּן. וּכְשֶׁרוֹאֶה הַנָּבִיא בָּעַיִן הַנִּסְתֶּרֶת הַצּוּרָה הַתְּמִימָה שֶׁבַּצּוּרוֹת, אֲשֶׁר רָאָה אוֹתָהּ בִּדְמוּת מֶלֶךְ אוֹ שׁוֹפֵט יוֹשֵׁב עַל כִּסֵּא דִין בְּעִנְיַן צִוּוּי וְאַזְהָרָה, מְהָקִים וּמְהַעְדֵּה, יֵדַע שֶׁהִיא צוּרָה רְאוּיָה לְמֶלֶךְ נֶעֱבָד נִשְׁמָע. וְכַאֲשֶׁר יִרְאֶה דְּמוּת נוֹשֵׂא כֵלִים אוֹ נוֹשֵׂא כְלֵי סִפְרוּת, אוֹ חָגוּר לַעֲבֹד עֲבוֹדָה, יֵדַע שֶׁהִיא צוּרָה רְאוּיָה לְעוֹבֵד שׁוֹמֵעַ. וְאַל יִקְשֶׁה בְעֵינָיךָ דַמּוֹת אָדָם לַבּוֹרֵא, כִּי בִּבְחִינַת הַשֵּׂכֶל נְדַמֶּה לוֹ תְחִיָּלה בָּאוֹר, כִּי הוּא הֶחָשׁוּב שֶׁבַּמּוּחָשִׁים וְהַדַּק שֶׁבָּהֶם וְהַסּוֹבֵב וְהַכּוֹלֵל חֶלְקֵי הָעוֹלָם יוֹתֵר מִכֻּלָּם. וְכַאֲשֶׁר נַחֲשֹׁב בַּמִּדּוֹת שֶׁאִי אֶפְשָׁר לִדְחוֹתָם, בֵּין עַל דֶּרֶךְ הַהַעֲבָרָה בֵּין עַל דֶּרֶךְ הָאֱמֶת, כְּמוֹ: 'חַי' וְ'יָכוֹל' וְ'יוֹדֵעַ' וְ'חָפֵץ' וּ'מְסַדֵּר' וְ'נוֹתֵן לְכָל דָּבָר מַה שֶּׁרָאוּי לוֹ', וְ'שׁוֹפֵט צֶדֶק', לֹא נִמְצָא בַּמֶּה שֶׁאָנוּ רוֹאִים דִּמְיוֹן קָרוֹב מֵהַנֶּפֶשׁ הַמְדַבֶּרֶת, וְהוּא הָאָדָם הַשָּׁלֵם, וְזֶה מִצַּד שֶׁהוּא אָדָם, לֹא מִצַּד שֶׁהוּא גוּף כִּי הוּא מִשְׁתַּתֵּף בָּזֶה עִם הַצֶּמַח, וְלֹא מִצַּד שֶׁהוּא חַי כִּי הוּא מִשְׁתַּתֵּף בָּזֶה עִם הַבְּהֵמוֹת. וּכְבָר דִּמּוּ הַפִּילוֹסוֹפִים הָעוֹלָם בְּאָדָם גָּדוֹל, וְהָאָדָם בְּעוֹלָם קָטָן. וְאִם הַדָּבָר כֵּן וְהָאֱלֹהִים הוּא רוּחַ הָעוֹלָם וְנַפְשׁוֹ וְשִׂכְלוֹ וְחַיּוּתוֹ, כַּאֲשֶׁר נִקְרָא 'חֵי הָעוֹלָם', כְּבָר נִתְבָּרֵר הַדִּמְיוֹן עַל דֶּרֶךְ הַשֵּׂכֶל, כָּל שֶׁכֵּן שֶׁלַּנְּבוּאָה רְאוּת יוֹתֵר גָּלוּי מֵהַהַקָּשָׁה, וְהָרְאוּת הַהוּא הִשִּׂיג הֶהָמוֹן הָעֶלְיוֹן עַיִן בְּעַיִן וְרָאָה צְבָא הַשָּׁמַיִם מֵהָרוּחָנִיִּים הַקְּרוֹבִים וְזוּלָתָם בְּצוּרַת אָדָם, וְלָהֶם רָמַז בְּאָמְרוֹ: 'נַעֲשֶׂה אָדָם בְּצַלְמֵנוּ כִּדְמוּתִנוּ', וְהַטַּעַם כִּי כְבָר הִדְרַגְתִּי הַיְצִירָה וַהֲבֵאתִיהָ עַל סֵדֶר הַחָכְמָה, מִן הַיְסוֹדוֹת אֶל הַמֶּחְצָבִים, אֶל הַצְּמָחִים, אֶל הַחַי אֲשֶׁר בָּאֲוִיר וּבַמַּיִם, וְאַחַר כֵּן אֶל הַחַי אֲשֶׁר בָּאָרֶץ בַּעֲלֵי הַחוּשִׁים הַזַּכִּים וְהַיְדִיעוֹת הַנִּפְלָאוֹת, וְאֵין אַחַר הַמַּדְרֵגָה הַהִיא אֶלָּא מַדְרֵגָה שֶׁהִיא קְרוֹבָה מִן הַסּוּג הָאֱלֹהִי הַמַּלְאָכִי, וּבָרָא הָאָדָם בְּצוּרַת מַלְאָכָיו וּמְשָׁרְתָיו הַקְּרוֹבִים אֵלָיו בְּמַדְרֵגָה לֹא בְמָקוֹם, כִּי הִתְעַלָּה מֵהַמָּקוֹם, וְעַל שְׁנֵי הַדִּמְיוֹנִים לֹא יִתָּכֵן שֶׁיִּהְיֶה דְמוּתוֹ אֵצֶל הַדִּמְיוֹן אֶלָּא צוּרַת הַגָּדוֹל שֶׁבִּבְנֵי אָדָם, שֶׁמִּמֶּנּוּ יוֹצֵא הַתֹּכֶן וְהַסֵּדֶר לִשְׁאָר בְּנֵי אָדָם עַל מַדְרֵגוֹת, כַּאֲשֶׁר יוֹצֵא מִמֶּנּוּ יִתְבָּרֵךְ סֵדֶר הָעוֹלָם וּמַתְכֻּנְתּוֹ, וְרוֹאִים אוֹתוֹ בְּעֵת שֶׁהוּא מְהַעְדֵּה וּמְהָקִים וְדָן אֶת הַמְּלָכִים, 'עַד דִּי כָרְסְוָן רְמִיו וְעַתִּיק יוֹמִין יְתִב'. וּבְעֵת הַכַּעַס וְהַמַּחֲשָׁבָה לִנְסֹעַ 'יֹשֵׁב עַל־כִּסֵּא רָם וְנִשָּׂא וּשְׂרָפִים עֹמְדִים מִמַּעַל לוֹ'. וּבְעֵת הַנְּסִיעָה – הַמֶּרְכָּבָה אֲשֶׁר רָאָה יְחֶזְקֵאל וּשְׁמָרָהּ כֻּלָּהּ בְּמַחֲשַׁבְתּוֹ חוּץ לִמְקוֹם הַנְּבוּאָה, וְהוּא כַּאֲשֶׁר שָׁת אֶת גְּבוּלוֹ מִיַּם־סוּף עַד יָם פְּלִשְׁתִּים, וְיִכָּנֵס בּוֹ מִדְבַּר סִינַי וְשֵׂעִיר וּפָארָן, גַּם מִצְרַיִם, כִּי לַמָּקוֹם הַהוּא מַעֲלָה כַּאֲשֶּׁר הִזְדַּמֵּן בּוֹ שֶׁיִּפְגַּע הַתְּנָאִים הַתּוֹרִיִּים וְהַמְצֻוֶּה בָּהֶם, תִּתְרָאֶינָה הַצּוּרוֹת הָהֵם עַיִן בְּעַיִן בְּמַרְאֶה וְלֹא בְחִידוֹת, כַּאֲשֶׁר נִרְאָה לְמשֶׁה הַמִּשְׁכָּן וְסֵדֶר עֲבוֹדָה וְאֶרֶץ כְּנַעַן וַחֲלָקֶיהָ, וּמַעֲמַד 'וַיַּעֲבֹר יְיָ עַל פָּנָיו וַיִּקְרָא', וּמַעֲמַד אֵלִיָּהוּ בַּמָּקוֹם הַהוּא בְּעַצְמוֹ. וְאֵלֶּה הָעִנְיָנִים אֲשֶׁר לֹא יֻשְּׂגוּ מִדֶּרֶךְ הַהַקָּשָׁה, בִּטְּלוּם פִּילוֹסוֹפֵי יָוָן מִפְּנֵי שֶׁהַהַקָּשָׁה מְרַחֶקֶת מַה שֶּׁלֹּא נִרְאָה כָמוֹהוּ, וְקִיְּמוּ אוֹתָם הַנְּבִיאִים מִפְּנֵי שֶׁלֹּא יָכְלוּ לְהַכְחִישׁ מַה שֶּׁרָאוּהוּ בָּעַיִן הָרוּחָנִית אֲשֶׁר נִתַּן לָהֶם יִתְרוֹן בָּהּ, וְהָיוּ קְהִלּוֹת, וּבְדוֹרוֹת נֶחֱלָקִים – לֹא תַעֲבֹר עֲלֵיהֶם הַהַסְכָּמָה, וְהוֹדוּ לָהֶם הַחֲכָמִים אֲשֶׁר הִשִּׂיגוּם, וְרָאוּ אוֹתָם בְּעֵת נְבוּאָתָם, וְאִלּוּ הָיוּ רוֹאִים פִּילוֹסוֹפֵי יָוָן הַנְּבִיאִים בְּעֵת נְבוּאָתָם וּמוֹפְתֵיהֶם, הָיוּ מוֹדִים לָהֶם וְהָיוּ מְבַקְשִׁים פָּנִים מֵאָפְנֵי הַהַקָּשָׁה אֵיךְ יַגִּיעַ הָאָדָם לַמַּדְרֵגָה הַזֹּאת. וּכְבָר עָשָׂה קְצָתָם זֶה, כָּל שֶׁכֵּן הַמִּתְפַּלְסְפִים מֵאַנְשֵׁי הַתּוֹרוֹת. וְאֶל כְּמוֹ זֶה יִהְיֶה הָרֶמֶז בְּאָלֶף דָּלֶת נוּן יוֹד לְעִנְיָן אֱלֹהִי נִמְצָא, כְּאִלּוּ הוּא אוֹמֵר: 'אֲדוֹנִי'. וּ'מַלְאֲכוּת יְיָ' כִּנּוּי לַשְּׁלִיחוּת, וְהַמַּלְאָךְ יֵשׁ שֶׁיִּהְיֶה נִבְרָא לְעִתּוֹ מִן הַגּוּפִים הַיְסוֹדִיִּים הַדַּקִּים, וְיֵשׁ שֶׁיִּהְיֶה מִן הַמַּלְאָכִים הַנִּצְחִיִּים, וְשֶׁמָּא הֵם הָרוּחָנִיִּים שֶׁאוֹמְרִים הַפִּילוֹסוֹפִים, וְאֵין לָנוּ לִדְחוֹת דִּבְרֵיהֶם וְלֹא לְקַבֵּל אוֹתָם. וְהַסָּפֵק בְּמַה שֶּׁרָאָה יְשַׁעְיָהוּ וִיחֶזְקֵאל וְדָנִיֵּאל, אִם הוּא מֵהַנִּבְרָאִים לְעֵת הַצֹּרֶךְ אוֹ מִן הַצּוּרוֹת הָרוּחָנִיּוֹת הַקַּיָּמוֹת. וּ'כְבוֹד יְיָ' הוּא הַגּוּף הַדַּק הַהוֹלֵךְ אַחֲרֵי חֵפֶץ הָאֱלֹהִים הַמִּצְטַיֵּר כְּפִי שֶׁיִּרְצֶה לְהֵרָאוֹת עַל הַנָּבִיא כְּפִי הַדַּעַת הָרִאשׁוֹנָה, אַךְ עַל הַדַּעַת הַשְּׁנִיָּה יִהְיֶה כְבוֹד יְיָ כְּלָל הַמַּלְאָכִים וְהַכֵּלִים הָרוּחָנִיִּים, כִּסֵּא וּמֶרְכָּבָה וְרָקִיעַ וְאוֹפַנִּים וְגַלְגַּלִים, וְזוּלַת זֶה מִמַּה שֶּׁהוּא קַיָּם עוֹמֵד, וְהוּא נִקְרָא כְבוֹד יְיָ כַּאֲשֶׁר נִקְרְאוּ שִׁמּוּשֵׁי הַמֶּלֶךְ 'כְּבוּדָּה', וְאֶת הַכְּבוּדָּה לִפְנֵיהֶם. וְשֶׁמָּא זֹאת הָיְתָה בַקָּשַׁת משֶׁה בְּאָמְרוֹ: הַרְאֵנִי נָא אֶת־כְּבוֹדֶךָ, וְאָמַר לוֹ: הֵן, עַל מְנָת שֶׁיִּזָּהֵר מֵרְאוֹת הַפָּנִים אֲשֶׁר אֵין יְכֹלֶת לָאָדָם לִרְאוֹתָם, וּכְמוֹ שֶׁאָמַר: וְרָאִיתָ אֶת־אֲחֹרָי. וּבַכָּבוֹד הַהוּא מַה שֶּׁיּוּכַל לְסָבְלוֹ רְאוּת הַנְּבִיאִים, וְיֵשׁ בְּעִקְּבוֹתָיו מַה שֶּׁרְאוּתֵנוּ סוֹבֶלֶת אוֹתוֹ, כְּמוֹ הֶעָנָן וְאֵשׁ אוֹכֶלֶת מִמַּה שֶּׁהוּא רָגִיל אֶצְלֵנוּ, וְיֵשׁ אַחֲרָיו דַּק יוֹתֵר מִדַּק עַד שֶׁיַּגִּיעַ לְמַדְרֵגָה שֶׁלֹּא יַשִּׂיגֶנָּה הַנָּבִיא, וְאִם יַהֲרֹס אֵלָיו תִּנָּתֵק הַרְכָּבָתוֹ, כַּאֲשֶׁר אֲנַחְנוּ רוֹאִים בְּכֹחוּת הָרְאוּת, כִּי מִי שֶׁרְאוּתוֹ חֲלוּשָה לֹא יִרְאֶה אֶלָּא בָאוֹרָה הַמֻּעֶטֶת שֶׁהִיא נִשְׁאֶרֶת בֵּין הָעַרְבַּיִם, כָּעֲטַלֵף, וּמִי שֶׁעֵינָיו תְּרוּטוֹת, וַחֲלוּשֵּי הָרְאוּת לֹא יִרְאוּ כִּי אִם בַּצֵּל, וּמִי שֶׁרְאוּתוֹ חֲזָקָה יִרְאֶה הַשֶּׁמֶשׁ, אֲבָל עֶצֶם הַשֶּׁמֶשׁ בְּעֵת זַכּוּתָהּ לֹא תוּכַל עַיִן לְהַבִּיט אֵלָיו, וְאִם יִדְחַק לָזֶה יִתְעַוֵּר. וְזֶהוּ 'כְבוֹד יְיָ' וּ'מַלְאֲכוּת ה'' וּ'שְׁכִינַּת ה'' בַּשֵּׁמוֹת הַתּוֹרִיִּים. אַךְ פְּעָמִים הֻשְׁאֲלוּ גַם כֵּן לַמִּשְׁפָּטִים הַטִּבְעִיִּים, וְאָמְרוּ: "מְלֹא כָל הָאָרֶץ כְּבוֹדוֹ", "וּמַלְכוּתוֹ בַּכֹּל מָשָׁלָה", אַךְ בֶּאֱמֶת לֹא יֵרָאֶה הַכָּבוֹד וְהַמַּלְכוּת אֶלָּא עַל בְּחִירָיו וּסְגֻלָּתוֹ וּנְבִיאָיו, אֲשֶׁר בָּהֶם יִתְבָּרֵר לָאֶפִּיקוּרוֹס כִּי יֵשׁ לֵאלֹהִים מֶמְשָׁלָה וּמַלְכוּת קַיֶּמֶת, וִידִיעָה בְּחֶלְקֵי מַעֲשֵׂי הַיְצוּרִים, וְאָמַר בֶּאֱמֶת: 'יְיָ מָלָךְ', 'וְנִגְלָה כְּבוֹד יְיָ', 'יִמְלֹךְ יְיָ לְעוֹלָם', 'אֹמֵר לְצִיּוֹן מָלַךְ אֱלֹהָיִךְ', 'וּכְבוֹד יְיָ עָלַיִךְ זָרָח'. וְאֵין לְהַרְחִיק כָּל מַה שֶּׁנֶּאֱמַר בִּ'תְמֻנַת יְיָ יַבִּיט', 'וַיִּרְאוּ אֶת אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל', וּ'מַעֲשֵׂה מֶרְכָּבָה', אַף לֹא 'שִׁעוּר קוֹמָה', בַּעֲבוּר מַה שֶּׁיֵּשׁ בּוֹ מֵהִכָּנֵס מוֹרָאוֹ בַנְּפָשׁוֹת וּכְמוֹ שֶׁאָמַר: "וּבַעֲבוּר תִּהְיֶה יִרְאָתוֹ עַל פְּנֵיכֶם".
3 قالَ الحَبْرُ: بل يُشار إليه بالمشاهدة النبوية وبالبصيرة، لأنَّ الاستدلال مضلّل، ومن الاستدلال تحدث الزندقة والمذاهب الفاسدة. وكأنَّ الثنوية أدّاهم إلى القول بسببين قديمين إلاّ الاستدلال، وكأنَّ الدهرية أدّاهم إلى القول بقِدَم الفلك وأنّه سبب نفسه وسبب غيره إلاّ الاستدلال. وكذلك عُبَّاد النار وعُبَّاد الشمس، الاستدلال أدّاهم إلى ذلك. لكن طُرق الاستدلال اختلفت، فمنها مستقصاة ومنها مقصّرة، وأحفلها استقصاء الفلاسفة، وطرق الاستدلال أدّتهم إلى القول بربّ لا يضرّنا ولا ينفعنا، ولا يدري صلواتنا وقرابيننا، ولا طاعتنا، ولا عصياننا، وأنَّ العالم قديم كقِدَمه. فليس عند واحد منهم اسم عَلَم للّه مشار إليه، لكن عِندَ مَنْ سمعَ خطابَهُ وأَمرَهُ ونَهْيَهُ وثوابَهُ عند الطاعةِ وعقابَهُ عند المعصيةِ فهو يسمّيه باسم عَلَم، كناية عن ذلك الذي خاطبَهُ وحقَّقَ عندَهُ أنّهُ خالقُ العالم بعد عدمه.فأوّلهم آدم ما كان ليدري الله لولا خطابه وثوابه وعقابه واختراعه له حواء من ضلع من أضلاعه، فتحقّق أنَّ ذلك هو خالق العالَم، وأشار إليه بالقول والصفات وسمّاهُ يهوه. ولولا هذا لبقي على اسم إلوهيم لا يتحقّقُ ما هو، هل واحد أم أكثر، هل هو عالم بالجُزئيات أم لا. ثمّ قايين وهابيل إنّما عرَفَاه بعد تقليدهما لأبيهما بالمشاهدة النبوية. ثمّ نوح، ثمّ إبراهيم وإسحق ويعقوب إلى موسى، ومَنْ بعده مِن الأنبياء، فسمّوهُ هم يهوه بمشاهدتهم. وسمّاهُ القومُ المقلِّدون لهم بتقليدهم لهم يهوه، من حيث يتّصل أمره وتدبيره بالناس.ويتّصل الأصفياء من الناس به حتّى يشاهدونه بواسطة مّا يتسمّى "مجدًا" و"سكينة" و"ملكوتًا" و"نارًا" و"غمامًا" و"صورة" و"شكلًا" و"منظر قوس قزح" وغير ذلك ممّا يدلّهم أنّهم مُخاطَبون من عنده تعالى فيسمّون ذلك "مجد يهوه". وربّما سمّوه "يهوه" وربّما سمّوا "تابوت العهد" يهوه، كقول "قم يا يهوه" عند القيام، و"عُد يا يهوه" عند النزول، و"صَعَدَ إلوهيم بهتافٍ، يهوه بوَحَى البوقِ"، وهم يريدون "تابوت عهد" يهوه. وربّما سمّوا النسبة التي بين "بني إسرائيل" وبينه والإضافة يهوه، وفي ذلك قيل: "ألا أُبغِضُ مُبغضيكَ يا يهوه"، و"أعداء يهوه"، يريدون "شعب يهوه"، أو "عهد يهوه"، أو "توراة يهوه". إذ لا إضافة بينه وبين ملّة من الملل، إذ إنّما يُفيض نوره على الصفوة فهم مقبولون منه وهو مقبول منهم، وبذلك يتسمّى هو "إله إسرائيل" ويتسمّون هم "شعب يهوه" و"شعب إله إبراهيم".وَهَبْ أنّ بعض الملل قد اتّبعوه وعبدوه سماعًا وتقليدًا، أينَ قبوله هو لهم واتّصاله بهم ورضاؤهُ عن طاعتهم وسخطه لعصيانهم؟ نراهم متروكين مع الطبيعة والاتّفاق، يسعدون وينحسون بحسبهما، لا بأمر يتحقّق أنّه بأمر إلهيّ وحده. وكذلك خَصَّصَنا بقوله: "هكذا يهوه اقتادهُ وليس معه إله أجنبيٌّ".فصار هذا الاسم خاصًّا بنا، إذ لا يعرفه حقّ معرفته غيرنا، وهو اسم علم لا يحتمل هـ المعرفة كما تُزاد على إلوهيم فيُقال: هإلوهيم. وهذا الاسم من جملة الفضائل التي خَصّصنا بها وسِرّه مستور.وأمّا فضيلة الحروف الخاصّة به فهي الناطقة، لأنّها أحرف أ هـ و ي التي هي علّة ظهور جميع الحروف، إذ لا يُنطَق بحرف من الحروف مهما لم تحضر قوّة هذه، أعني الفتحة للألف والهاء، والضمّة للواو، والكسر للياء، فهي كالأرواح، وسائر الحروف كالأجسام. وأمّا ي هـ فمثله.وأمّا أ هـ ي هـ (أَكونُ) فيُشبه أن يكون من هذا الاسم، ويُشبه أن يكون مشتقًّا من هـ ي هـ (كانَ)، أراد به صرف الأذهان عن الفكرة في حقيقة الذات الممتنعة معرفتها، فلمّا سأله: "فَإِذَا قَالُوا لِي: مَا اسْمُهُ"، أجابه قائلًا: ما بالهم يطلبون ما لا يمكنهم إدراكه، شبيهًا بقول الملاك: "لِماَذَا تَسْأَلُ عَنِ اسْمِي وَهُوَ عَجِيْبٌ؟". لكن قل لهم: أَهْيَهْ، وتفسيره "الذي أكون"، يعني الحاضر الذي أحضُرُكم متى طلبتموني، فلا يطلبوا أعظم دليلًا من وجودي معهم، فليسمّوني هكذا، فقال: "أَهْيَهْ أرسلني إليكم". وقد كان تقدّم وجعل برهانه لموسى مثل هذا بقوله: "إِنِّي أَكُونُ (أَهْيَهْ) مَعَكَ، وَهذِهِ تَكُونُ لَكَ العلامَةَ"، الآية أنّي مُرسِلُكَ، إنّي أَحضُرُكَ في كلّ مكان، وتابعَهُ بما يشاكل هذا بقوله: "إله آبائكم إله إبراهيم إله إسحق وإله يعقوب" المشهورين بالأمر الإلهيّ معهم أبدًا.وأمّا "إله الإلوهيم" فكناية عن كون جميع القوى الفعّالة مفتقرة إلى ربٍّ ينظّمها ويصرّفها. و"ربُّ الأربَابِ" مرادف له.وأمّا إيل (إله) فمشتقّ من أيَلُوت (سطوة). وعنه صدرت القوى، فهو منزَّه من الاشتباه بها، وساغ قول: "من مثلكَ بين الآلهة (إيليم)" جَمْع إيل.وأمّا "كَدُوش" (قُدُّوس) فكناية عن التنزيه والترفيع عن أن يليق به صفة من صفات المخلوقات، وإن سُمّي بها على المجاز. ولذلك سمع إشعياء قُدُّوس قُدُّوس قُدُّوس إلى ما لا نهاية. يعني أنّه منزَّه ومرفَّع ومقدَّس ومبرَّأ عن أن يلحقه شيء من نجاسات الأمّة التي حلّ نوره فيما بينهم، ولذلك رآه "على كرسي عالٍ ومرتفع". فيُكنّى بـ"قُدُّوس" عن الروحانيّ الذي لا يتجسّم ولا يتشبّث بجانبه شيء ممّا يتعلّق بالمجسَّمات، فيقال: "قُدُّوس إسرائيل" كنايةً عن الأمر الإلهيّ المتّصل به، ثمّ بجمهور ذرّيّته اتّصالَ تدبير وسياسةٍ، لا اتّصال لصوق ومُماسّة، وليس بمباح لكلّ من شاء أن يقول: "إِلَهِي" و"قُدُّوسي"، إلاّ على سبيل المجاز بطريق التقليد. وأمّا على حقيقة، فإنّما يقوله نبيّ أو وليّ ممّن يتّصل به أمر إلهيّ، ولذلك يُقال للنبيّ: "تَضَرَّعْ إلى وَجْهِ يهوه إِلهِكَ" وقد كان المقصود بهذه الأمّة أن تكون نسبتها من الأمم كنسبة المَلَك من الناس، كقوله: "تكونون قِدِّيسينَ لأني قُدُّوس يهوه إلهكم".وأمّا "أَدُنَيْ" (سَيِّدِي) المكتوب "ألف دال نون ياء" فهو كالإشارة إلى شيء، وإن كان في حقّه منزَّهًا عن الإشارة، لأنَّ الإشارة إنّما هي لجهة دون جهة. فقد يُشار إلى الأشياء المنفعلة عنه المتصرّفة له تصريفًا أوّليًّا، كما يُشار إلى العقل فيقال: إنّه في القلب أو في الدماغ، فيقال: هذا العقل وذاك العقل، ولا إشارة بالحقيقة إلاّ إلى ما يتحيّز بمكان، وعلى أنَّ الأعضاء كُلّها تتصرّف للعقل، فإن كان ذلك بواسطة القلب أو الدماغ فآلته الأولى يُشار إليها: إنَّ العقل هناك.كذلك يُشار إلى السَّماء، لأنّه آلة تتصرّف بمجرَّد إرادته تعالى دون أسباب أُخر متوسطّة بينهما. ولا يُشار إلى شيء من المركَّبات لأنّها آلات متصرّفة بتوسّط أسباب أُخر، تتسلسل إليه تعالى فإنّه سبب الأسباب، فيقال: "ساكنًا في السَّماء"، "لأنَّ الإلوهيم في السَّماء". وربّما قيل على المجاز: "خشية السَّماء"، و"يخشى السَّماء سرًّا"، و"يترّحمون من السَّماء". وكذلك يُشار إلى "عمود نار" و"عمود سحاب" ويُسجَد نحوه، ويقال: إنَّ الربّ هناك، لأنَّ ذاك العامود تصرّفه بمجرَّد إرادته، وليس كسائر الغمام والنيران المتّفقة في الجوّ من أسباب أُخر. وكذلك يُشار إلى "النار الآكلة على رأس الجبل" التي رأَتْها العامّة، والى الصورة الروحانية التي رأتها الخاصّة "تحتَ رِجلَيهِ شِبْهُ صَنْعَةٍ مِنَ العَقِيقِ الأَزْرَقِ الشَّفَّافِ". وسُمّيت "إلهة إسرائيل". وكذلك يُشار إلى "تابوت العهد" فيقال عنه "سيّد الأرض كلّها"، لظهور العجائب معه وعدمها دونه. كما سُمّيت العين مُبصِرة، والمُبصَر به غيرها، أعني النفس.وقد يُشار إلى الأنبياء والعلماء الفضلاء لأنّهم كالآلات الأولى لإرادة الله يتصرّفون بمشيئته ولا يخالفون شيئًا من أمره، وتظهر العجائب بهم. وبمثل هذه الإشارة قالت الأحبار: "يهوه إلهَكَ تتّقي فضلًا عن تلاميذِ الفقهاء". وحقيق، مَنْ هُوَ في مِثْلِ هذه الدرجة أن يتسمّى "رجل إلوهيم"، صفة مركَّبة من الناسوت واللاهوت، كأنّك قلت الإنسان الإلهيّ.فعند المخاطبة لشيء إلهيّ مُشار إليه يقال: أَدُنَيْ (سَيِّدِي) بـ"ألف دال نون ياء"، كأنّه يقول يا مولاي. ويشير إلى ما يحيّز مكان مجازًا كقول: "الجالس على الكروبين"، و"الساكن في صهيون"، و"الساكن في أورشلم". فتكثّرت الصفات والذات واحدة، لاختلاف محلّ القابل، كاختلاف الشُعاعات والشمس واحدة. وهذا المثال ليس بمطابق بالكُلّية، إلاّ لو كانت الشمس غير مُدرَكة فتوجَد الشُعاعات ولا يُدرَك سببُها إلاّ بطريق الاستدلال.ولا بُدّ من التوسّط قليلًا في الكلام ههنا لأنّه موضع اعتراض، كيف يُشار إلى مكان مَنْ لا مكان له، ثمّ يُعتقد في المُشار إليه أنّه السبب الأوّل. فنوطّئ في جواب ذلك توطئة فنقول: إنَّ الحواس تُدرِك من المحسوسات أعراضها لا جواهرها. فما تُدرِك من الرئيس [مثلًا إلاّ المرئيات والأشكال والمقادير، وليست هذه حقيقة الرئيس] الذي تَعتقدُ تعظيمَهُ، بل قد تراه في الحرب في زيٍّ ما، ثمّ تراه في المدينة في زيٍّ آخر، وتراه في منزله في زيٍّ ثالث، وتقول إنَّ هو السلطان بقضاء العقل لا بقضاء الحسّ. وربّما رأيتَه صبيًّا ثمّ شابًّا ثمّ كهلًا ثمّ شيخًا، ورأيته صحيحًا ثمّ مريضًا. وقد تبدّلتْ مرئياتُه وملموساته وأخلاطه وأخلاقه، وأنت تقضي إنّه هو هو. وإنّما قضيت على أنّه خاطَبَكَ وأَمَرَكَ ونَهاكَ، وذلك منه، إنّما هو العقل أو النفس الناطقة. وقد ثبت أنَّ ذلك الجُزء منه جوهر غير متحيّز، فلا إشارة إليه، وأنت قد أشرت إليه وقضيت بأنّه السلطان. [ولمّا ماتَ ورأيتَ مِنهُ ما قد رأيتَ قضيتَ أنّهُ ليسَ هو السلطان] بل جسم يحرّكه من شاء، وينفعل من انفعالات من الاتّفاق والإرادة، كالسحاب الذي اتّفق في الجوّ، تحمله ريح وتسوقه أخرى، وتجمعه ريح وتفرّقه ريح أخرى، وكان قبل ذلك جسمًا لا ينفعل إلاّ بإرادة نفس ذلك السلطان. فكان كعمود الغمام الإلهيّ الذي لا تبذّره الرياح.مثال آخر: الشمس نراها دائرة بسيطة بقدر الترس وفي شكله مضيئة حارة ساكنة. والعقل يقضي بأنّها كُرة بقدر كُرة الأرض نحو ستّ وستّين وماية مرّة، وأنّها ليست حارّة، ولا ساكنة، لكن متحرّكة حركتين متضادّتين مشرقية ومغربية بشرائط يطول شرحها.فلم توضع للحواس قوّة لإدراك جوهر الأشياء، بل قوّة خاصّية لإدراك أعراض تابعة، يَستدلُّ منها العقلُ على جوهرها وسببها فلا يقف على الماهية والمعنى إلاّ العقل الصحيح. فكلّ ما هو عقل بالفعل كالملائكة يُدرِكُ المعاني والماهيات بذواتها من غير حاجة إلى أن تتوسّطها أعراض. وأمّا عقولنا التي هي أوّلًا بالقوّة لانغمارها في الهيولي، فلا يمكنها الوقوف على حقائق الأشياء إلاّ بلطائف صنع الله تعالى بخصوصيات، وقُوًى وضعها في الحواسّ مشاكلة لأعراض المحسوسات، ملازمة أبدًا في جميع النوع. فلا يختلف بَصَري مع بصرك أنَّ تلك الصفيحة المدوّرة المنيرة المسخِّنة هي الشمس. وإنْ كانت هذه الصفات منفية عند العقل، لا يضرّ ذلك بالنظر من حيث استدللنا بها على مرادنا، كما ينتفع البصير العاقل يطلب ناقته بقول الأعْمش الأحول: أرى في موضع كذا غرنوقتين، فيعلم البصير أنّه إنّما رأى الناقة وأنَّ عمشه خيّل له أنّه غرنوق، وحَوَله خيَّل له أنّه اثنان. فانتفع البصير بشهادة الأعمش وعذره في سوء عبارته لسوء نظره. فهكذا الحواس والقوّة الخيالية عند العقل.وكما تلطّف الخالق تعالى في وضع هذه النسبة بين الحسّ الظاهر والمحسوس الجسمانيّ، كذلك تلطّف في وضع نسبة بين الحسّ الباطن والمعنى غير المتجسّم، فجعل لمن شرّف من خلقه عينًا باطنة ترى أشياء بأعيانها لا اختلاف، فيستدلّ منها العقل على معنى تلك الأشياء ولبابها. ومن خُلقت له تلك العين هو البصير بالحقيقة، ويرى جميع الناس كالعُمْي، فيهديهم ويرشدهم. ويوشك أن تكون تلك العين هي القوّة المتخيّلة مهما خدمت القوّة العقلية، فترى صُوَرًا عظيمة هائلة تدلّ على حقائق لا ريب فيها. وأعظم الدليل على حقيقتها اتّفاق جميع ذلك الصنف على تلك الصور، أعني جميع الأنبياء، فإنّهم يشاهدون أشياء يَشهد فيها بعضهم لبعض، كما نفعل نحن في محسوساتنا، فنشهد بحلاوة العسل ومرارة الحنظل. وإنْ رأينا مَنْ خالفنا قُلنا إنّه خارج عن الأمر الطبيعيّ. فهؤلاء لا محالة يشاهدون ذلك العالم الإلهيّ بالعين الباطنة، فيرون صُوَرًا مشاكلة لطبائعهم وما ألِفوا، فيصفونها بالصفات التي شاهدوها مجسَّمة. وتلك الصفات حقيقة بالإضافة إلى ما يطلبه الوهم والخيال والحسّ، وليست بحقيقة بالإضافة إلى الذات التي يطلبها العقل، كما مثّلنا في الرئيس. فإنَّ مَنْ قالَ هو الطويل الأبيض لابس الديباج، الذي على رأسه العَلَم وما أشبه ذلك، لم يكذب، ومَنْ قالَ ليس هو ذلك لكن العاقل المميّز الآمر الناهي في بلد كذا في عصر كذا على أمّة كذا لم يكذب أيضًا.فيشاهِد النبيّ بالعين الباطنة أكمل الصُوَر التي شاهدها كصورة رئيسٍ أو قاضٍ متقعّد على كرسيّ في حال أمر ونهي، وتولية وعزل، فيعلم أنّها صورة تشاكل رئيسًا مطاعًا. وإذا رأى صورة حامل سلاح أو حامل آلات كتابة أو مشمّر لعمل أمر ما، عَلِم أنّها صورة تشاكل الخادم المطيع. فلا يشقّ عليك تشبيه آدميّ بالخالق. وأمّا باعتبار العقل فيُشبِّههُ أوّلًا بالنور، لأنّه أشرف المحسوسات وألطفها وأشدّها إحاطة واشتمالًا بأجزاء العالم. فإذا تَفكَّر في الصفات، التي لا بدّ منها مجازًا أو حقيقة، مثل حيّ وعالِم وقادر ومُريد ومدبّر وناظم ومعطي كلّ شيء حقّه وحاكم عادل لم يجد في مشاهدتنا أشبه به من النفس الناطقة، وهي الإنسان الكامل، وهي هو من حيث هو إنسان لا من حيث هو جسم، فإنّه يشترك في ذلك مع النبات، ولا من حيث هو حيوان، فإنّه يشترك أيضًا في ذلك مع البهائم.وقد شبّه المتفلسفون العالَم بإنسان كبير والإنسان بعَالَم صغير. فإن كان هذا وكان الله روح العالم ونَفَسِهِ وعقله وحياته، كما تسمّى بـ"حيّ العَالَم"، فقد صحّ التشبيه بطريق العقل، فكيف وللنبوّة بصر أجلى من القياس، فذلك البصر أدرك الملأ الأعلى عيانًا ورأَى عُمّار السماء من الروحانيّين المقرَّبين وغيرهم في صورة آدم، وإليهم الإشارة في قوله تعالى: "نعملُ الإنسانَ على صورتنا كشبهنا"، يعني أنّي قد درّجت الخلقة وسُقتُها على ترتيب الحكمة من العناصر إلى المعادن إلى النبات إلى حيوان الماء والهواء، ثمّ إلى حيوان الأرض ذوات الحواسّ الذكية والإلهامات العجيبة. وليس بعد تلك الرتبة إلاّ رتبة تقارب الجسم الإلهيّ الملائكيّ، فخلق آدم في صورة ملائكته وخَدَمه المقرَّبين إليه بالرتبة لا بالمكان. إذ تعالى عن المكان، فعلى كلا التشبيهين لا يمكن أن يكون مثاله عند الخيال إلاّ صورة أجلّ الناس يصدر عنه النظام والرتبة لسائر الناس على درجات، كما عنه تعالى ترتيب العالم ونظامه.فيُرَى في حين العزل والتولية والحكم على ممالك: "وُضعتْ عروشٌ وجلسَ القديمُ الأيامِ"، وفي حين الغضب والإهمام بالإقلاع: "[رأَيتُ السّيِّدَ] جالسًا على كرسيِّ عالٍ ومرتفعٍ [...] السَّرَافِيمُ واقفونَ فوقهُ". وفي حين الإقلاع "المركبة" التي رآها حزقيال وحصل جميع هذا في الخيال خارج موضع النبوّة، وهو كما حدّده "من بحر سوف إلى بحر فلسطين"، وينتظم فيه مثل "صحراء سيناء وفارن وسعير ومصر" أيضًا. فإنَّ لذلك المكان خصوصية إذا اتّفق لها قابل مع الشرائط الشرعية المأمور بها تراءت تلك الصور عيانًا بالبصر "عيانًا لا بالألغاز"، كما رأى موسى "المسكن" و"نظام العبادات" و"أرض كنعان" بأجزائها، ومشهد "اجتاز يهوه قدّامه". ومشهد إلياهو في ذلك الموضع بعينه.فهذه الأشياء التي لا تُدرَك قياسًا أبطلتها فلاسفة يونان لإبعاد القياس ما لم يُرَ مثله، وأثبتها الأنبياء لمّا لم يمكنهم إنكار ما شاهدوا بالعين الروحانية التي فُضّلوا بها، وكانوا جماعات وفي أعصار مختلفة، لا يجوز عليهم الاصطلاح. وأقرّ لهم العلماء الذين أدركوهم وشاهدوهم في حال نبوّتهم. ولو شاهد فلاسفة يونان الأنبياء في حال نبوّتهم ومعجزاتهم لأقرّوا لهم، ولطلبوا وجوهًا قياسية في كيفية حصول هذه الرتبة للإنسان، وقد فَعَلَ ذلك بعضهم لا سيّما المتفلسفون من أهل الأديان. فإلى مثل هذا تقع الإشارة في "أَدُنَيْ" (سَيِّدِي) بـ"ألف ودال ونون وياء" لأمْر إلهيّ حاضر، كأنّه يقول له يا مولاي. و"مَلَكوتيّة يهوه" كناية عن الرسالة. و"المَلَك" قد يكون مخلوقًا لوقته من الأجسام العُنصرية اللطيفة، وقد يكون من الملائكة السرمديّين. ولعلّهم الروحانيّون الذين يزعمهم الفلاسفة، ولا لنا دفعهم ولا علينا قبولهم. والشكّ فيما رأى إشعياء وحزقيال ودانيال هل هو من المخلوقين أو من الصور الروحانية الثابتة.و"مجد يهوه" هو الجسم اللطيف التابع لإرادة الله المتشكّل بحسب ما يريد عرضه للنبيّ. هذا بحسب الرأي الأوّل. وأمّا بحسب الرأي الثاني فيكون "مجد يهوه" جُملة الملائكة والآلات الروحانية، "كرسي ومركبة ومُقَبَّب وبكرات وعجلات"، وغير ذلك ممّا هو ثابت باقٍ. فهو يتسمّى "مجد"، كما تسمّي ثقلة الرئيس "متاع". ولعلّ هذا كان مطلوب موسى عليه السلام بقوله: "أرِنِي مَجْدَكَ"، أَنْعَمَ له بذلك بشرط أن يتحفّظ من رؤية المُقدّمة التي لا يحتملها بشريّ، وكما قال: "فتنظرُ ورائي". وفي ذلك "المجد" ما يَحتمل البصر النبوّي. نعم، وفي توابعه ما يحتمله أبصارنا، مثل "الغمام والنار الآكلة" ممّا هو مألوف عندنا وفيه ألطف فألطف إلى أن يبلغ إلى درجة لا يدركها النبيّ. وإن تقحّمها انحلّ تركيبه، كما عندنا في قوة الإبصار، فمَنْ بصرُه ضعيف لا يرى إلاّ في الضوء اليسير الذي يبقى بعد عِشاء، كالخُفش والعُمَّش وضعفاء البصر لا يرون إلاّ في الظلّ. ومَنْ هو أقوى بصرًا يرى في الشمس. لكن نفس الشمس حين صفائها لا يقدر البصر على النظر إليها. وإن تكلّف ذلك عُمِيَ. فهذا هو "مجد يهوه" و"مَلَكوتيّة يهوه" و"سكينة يهوه" في الأسماء الشرعية، لكن ربّما استعيرت للأحكام الطبيعية، فقيل: "مَجْدُهُ مِلْءُ كُلِّ الأرضِ" و"مَلَكُوتُهُ على الكلِّ تَسُودُ". وأمّا على الحقيقة فلا ظهور للـ"مجد" وللـ"ملكوت" إلاّ على أوليائه وأصفيائه وأنبيائه، الذين بهم يتحقّق الزنديق أنَّ لله حُكمًا ومُلكًا في الأرض، وعِلمًا بجزئيات أعمال العباد فحينئذ يقال حقيقةً: "مَلِك يهوه ويظهر مَجدُ يهوه، ويَسُودُ سلطان يهوه إلى الأبد، إلهُكِ يا صهيونُ. وقالوا لصهيون قد مَلَكَ يهوه، ومَجدُ يهوه أشرقَ عليكِ". فلا يُستبعد كلّ ما قيل: "وشبهَ يهوه يُعايِنُ"، و"رأوا إله إسرائيل"، و"قصّة المركبة". نعم، ولا "مقدار القامة" لما في ذلك مِن تحصيل هيبته في الأنفس، وكما قال: "ولتكن مَخافتُهُ أمامَ وجوهِكم ... الخ".