المقالة الثالثة

Chapter 3: المقالة الثالثة

א אָמַר הֶחָבֵר: מִנְהַג הָעוֹבֵד אֶצְלֵנוּ, אֵינֶנּוּ נִגְזָר מִן הָעוֹלָם, שֶׁלֹּא יִהְיֶה לְמַשָּׂא עָלֵינוּ וְיִהְיֶה לְמַשָּׂא עָלָיו וְיִמְאַס הַחַיִּים שֶׁהֵם מִטּוֹבוֹת הַבּוֹרֵא, וְזוֹכֵר טוֹבָתוֹ עָלָיו בָּהֶם, כְּמוֹ שֶׁנֶּאֱמַר: "אֶת מִסְפַּר יָמֶיךָ אֲמַלֵּא" "וְהַאֲרַכְתָּ יָמִים", אֲבָל – אוֹהֵב הָעוֹלָם וַאֲרִיכוּת הַיָּמִים מִפְּנֵי שֶׁהוּא מַקְנֶה אוֹתוֹ הָעוֹלָם הַבָּא, וְכָל אֲשֶׁר יוֹסִיף טוֹבָה יַעֲלֶה מַדְרֵגָה לָעוֹלָם הַבָּא, אַךְ הוּא מִתְאַוֶּה זֶה – אִלּוּ הָיָה מַגִּיעַ לְמַדְרֵגַת חֲנוֹךְ שֶׁנֶּאֱמַר בּוֹ: "וַיִּתְהַלֵּךְ חֲנוֹךְ אֶת הָאֱלֹהִים", אוֹ לְמַדְרֵגַת אֵלִיָּהוּ זָכוּר לַטּוֹב, וּלְהִפָּנוֹת עַד שֶׁיִּתְיַחֵד לְחֶבְרַת הַמַּלְאָכִים, וְלֹא יִהְיֶה מִשְׁתּוֹמֵם בִּיחִידוּת וּבִבְדִידוּת, אֲבָל הֵם צְוָתוֹ. וְיִשְׁתּוֹמֵם בִּמְלֹא עָם, מִפְּנֵי שֶׁנֶּעְדָּר מִמֶּנּוּ רְאִיַּת מַלְכוּת שָׁמַיִם, אֲשֶׁר לֹא יִהְיֶה צָרִיךְ עִמָּהּ לְמַאֲכָל וּלְמִשְׁתֶּה, וְלִכְמוֹ אֵלֶּה תִּהְיֶה רְאוּיָה הַבְּדִידוּת הַשְּׁלֵמָה, אַךְ מִתְאַוִּים הַמָּוֶת מִפְּנֵי שֶׁהִגִּיעוּ אֶל הַתַּכְלִית אֲשֶׁר אֵין אַחֲרֶיהָ מַדְרֵגָה שֶׁיְּקַוּוּ תּוֹסַפְתָּהּ. וְלַחֲכָמִים הַמִּתְפַּלְסְפִים אַהֲבָה בַבְּדִידוּת, כְּדֵי שֶׁתִּזְדַּכַּכְנָה מַחְשְׁבוֹתָם לֵילֵד מִסְּבָרוֹתָם הַתּוֹלָדוֹת הָאֲמִתִּיּוֹת עַד שֶׁיַּגִּיעוּ אֶל הָאֱמֶת בְּמַה שֶּׁנִּשְׁאַר עֲלֵיהֶם מֵהַסְּפֵקוֹת, וְרוֹצִים עִם זֶה פְּגִיעַת תַּלְמִידִים שֶׁיָּבִיאוּ אוֹתָם אֶל הַמֶּחְקָר וְהַזִּכָּרוֹן, כְּמִי שֶׁשָּׁגָה בְּקִבּוּץ הַמָּמוֹן וְהוּא שׂוֹנֵא לְהִתְעַסֵּק אֶלָּא עִם מִי שֶׁיִּסְחַר כְּדֵי שֶׁיַּרְוִיחַ עִמּוֹ, וְזֹאת מַדְרֵגַת סָקְרַט וְהַדּוֹמֶה לוֹ, וְאֵלֶּה הַיְחִידִים אֵין תִּקְוָה לְהַגִּיעַ לְמַדְרֵגָתָם עַתָּה, אֲבָל בְּהִמָּצֵא הַשְּׁכִינָה בָּאָרֶץ הַקְּדוֹשָׁה בָּעָם הַמּוּכָן לַנְּבוּאָה – הָיוּ אֲנָשִׁים נִפְרָדִים וְשׁוֹכְנִים בַּמִּדְבָּרוֹת, מִתְחַבְּרִים עִם מִי שֶׁדּוֹמֶה לָהֶם, לֹא הָיוּ מִתְבּוֹדְדִים לְגַמְרֵי, אֲבָל הָיוּ נֶעֱזָרִים עַל חָכְמַת הַתּוֹרָה וַמַעֲשֶׂיהָ הַמְקָרְבִים אֶל הַמַּדְרֵגָה הַהִיא בִּקְדֻשָּׁה וּבְטָהֳרָה, וְהֵם בְּנֵי הַנְּבִיאִים. וְאַךְ בַּזְּמַן הַזֶּה וּבַמָּקוֹם הַזֶּה וְהָעָם הַזֶּה – וְאֵין חָזוֹן נִפְרָץ, עִם מִעוּט הַחָכְמָה הַקְּנוּיָה וְהֶעְדֵּר הַחָכְמָה הַהִיא הַטִּבְעִית, מִי שֶׁהִכְנִיס עַצְמוֹ לְהִנָּזֵר בִּפְרִישׁוּת, כְּבָר הִכְנִיס נַפְשׁוֹ בְּיִסּוּרִין וָחֳלִי נַפְשִׁי וְגַשְׁמִי, וְתֵרָאֶה עָלָיו דַּלּוּת הֶחֳלָיִים, וְיִהְיוּ סְבוּרִים בְּנֵי אָדָם שֶׁהוּא דַּלּוּת הַכְּנִיעָה וְהַשִּׁפְלוּת, וְיָשׁוּב נֶאֱסָר, מוֹאֵס בְּחַיָּיו מִפְּנֵי קִיצָתוֹ בְּמַאֲסָרָיו וּמַכְאוֹבָיו, לֹא מִתַּאֲוָתוֹ לַבְּדִידוּת. וְאֵיךְ לֹא יִהְיֶה כֵן, וְהוּא אֵינֶנּוּ דָּבֵק בְּאוֹר אֱלֹהִי שֶׁיִּמְצָא בּוֹ צֶוֶת כַּנְּבִיאִים, וְלֹא הִגִּיעַ לַחָכְמוֹת שֶׁמַּסְפִּיקִים לְהִתְעַסֵּק בָּהֶם וְלִמְצֹא עֲרֵבוּת בָּם שְׁאָר חַיָּיו כַּפִּילוֹסוֹפִים. וֶאֱמֹר – כִּי הוּא יָרֵא וְחָסִיד, אוֹהֵב שֶׁיִּפְגַע אֱלֹהָיו בַּבְּדִידוּת וְהָעֲמִידָה וְהַתְּחִנָּה וְהַתְּפִלָּה, בְּמַה שֶּׁהוּא יוֹדֵעַ מֵהַתַּחֲנוּנִים וְהַבַּקָּשׁוֹת, אֵלֶּה הַחֲדָשׁוֹת אֵין לָהֶם עֲרֵבוּת כִּי אִם יָמִים מְעַטִּים בְּעוֹד שֶׁהֵם חֲדָשִׁים, וְכָל אֲשֶׁר יִשָּׁנוּ עַל הַלָּשׁוֹן, לֹא תִפָּעֵל לָהֶם הַנֶּפֶשׁ וְלֹא יִמָּצֵא לָהֶם כְּנִיעָה וְלֹא חֲנִינָה, וְיִשָּׁאֵר בְּעִתֵּי הַיּוֹם וְהַלַּיְלָה וְנַפְשׁוֹ תִתְבָּעֶנּוּ בְכֹחוֹתֶיהָ אֲשֶׁר נִטְבְּעָה עֲלֵיהֶם, מֵהַשֵּׁמַע וְהָרְאִיָּה וְהַדִּבּוּר וְהָעֵסֶק וְהָאֲכִילָה וְהַשְּׁתִיָּה וְהַמִּשְׁגָּל וְהָרֶוַח בְּמָמוֹן וְתַקָּנַת בֵּיתוֹ וְעֶזְרַת דַּלִּים וְעֵזֶר הַתּוֹרָה בְּמָמוֹנוֹ – כְּשֶׁיִּרְאֶה שׁוּם קִלְקוּל, הֲלֹא יִשָּׁאֵר מִתְחָרֵט עַל מַה שֶּׁקָּשַׁר נַפְשׁוֹ אֵלָיו, וְיוֹסִיף בַּחֲרָטָתוֹ רֹחַק מֵהָעִנְיָן הָאֱלֹהִי אֲשֶׁר טָרַח לְהִתְקָרֵב אֵלָיו.

1 قالَ الحَبْرُ: صفة المتعبّد عندنا ليس بمنقطع عن الدنيا كي لا يصير كَلًا عليها، وتصير كَلًا عليه، فيبغض حياته التي هي من نِعَم الله عليه ويمتنّ بها عليه كقوله: "عَدَدَ أيَّامِكَ" و"تُطِيلَ الأَيَّامَ". بل يحبّ الدنيا وطول العمر لأنّها تُكسبُهُ الآخرة، وكلّ ما زاد حسنة رُقيَّ درجة في الآخرة. نعم إنّه يودّ لو يصير في رتبة أخنوخ الذي قيل فيه "وسارَ أخنوخُ [مع إلوهيم] "، أو رتبة إلياهو ليتفرّغ حتّى يتفرّد لصحبة الملائكة، فلا يَسْتَوحِش في الوحدة والخلوة، بل هي أُنسهُ، ويَسْتَوحِش في الملأ لفقده مشاهدة ملكوت السماء التي تغنيه عن الأكل والشرب. فلمثل هؤلاء يحقّ التفرّد التامّ، بل يتمنّون الموت إذ قد بلغوا النهاية التي ليس بعدها درجة تُرجَى زيادتها.وللعلماء المتفلسفة حُبّ في التفرّد لتصفو أفكارهم لينتجوا من قياساتهم نتائج حقّ، حتّى يحصل لهم اليقين في ما تبقّى عليهم من الشكوك. ويريدون مع هذا لقاء تلاميذ يدعونهم إلى البحث والتذكّر، كمن ولع بجمع المال، فهو يكره الاشتغال إلاّ مع مَنْ يتاجره فيربح معه. وهذه درجة سقراط ومَنْ أشبهه. وهؤلاء أفراد لا مطمع في درجتهم اليوم.نعم إنَّ بحضرة "السكينة" في الأرض المقدّسة في الأمّة المهيَّأة للنبوّة كان خلق يتزهّدون ويسكنون القفار، مجتمعين مع مَنْ شاكلهم، لا متفرّدين بالجُملة، بل يتعاونون على علوم الشريعة وأعمالها المُقَرِّبة إلى تلك الدرجة "بقدسية وطهارة وهم أبناء الأنبياء".وأمّا في هذا الزمان وهذا المكان وهذا الخلق و"غياب رؤيا منتشرة"، مع قلّة العلم المُكتَسَب وعدم ذلك العلم المطبوع، مَنْ حصّل نفسه في الانقطاع بالزهادة فقد حصّل نفسه في عذاب ومرض نفسيّ وجسميّ، فيُرَى عليه تذلّل الأمراض، فيُظنّ أنّه تذلّل بالخشوع والخضوع، ويحصل مسجونًا، يكفر بالحياة ملالًا لسجنه وآلامه، لا التذاذًا بالتفّرد. وكيف لا وهو لم يتّصل بنور إلهيّ يأنس إليه كالأنبياء، ولا حصّل علومًا ما تفي بإشغاله وتلذيذه بقية عمره كالفلاسفة. وهَبْ أنّه ورع خيّر محبّ في مناجاة ربّه في الخلوة والقيام والتضرّع والتحنّن ما عساه أن يحفظ من "التحنين والأدعية". وهذه المبتدَعات إنّما لها لذّة أيام مهما تطرأ، وكلّ ما تكرّرت على اللسان لم تنفعل لها النفس، ولا وجد لها شجًا وتحنينًا، فيبقى الليل والنهار ونفسه تطلبه بقواها التي طُبِعت عليها من النظر والسمع والكلام والتصرّف والأكل والشرب والنكاح والربح في الأموال والإصلاح على الأهل ومشاركة الضعفاء ومعاونة الشريعة بالمال إذا رأى اختلالًا. أليس يبقى منتشبًا نادمًا على ما ربط نفسه إليه، فيزيد بندامته بُعدًا من الأمر الإلهيّ الذي رام قربه.

ב אָמַר הַכּוּזָרִי: אִם כֵּן סַפֵּר לִי מַעֲשֵׂה הֶחָסִיד שֶׁבָּכֶם הַיּוֹם.

2 قالَ الخَزَرِيُّ: فلتصف لي أعمال خيّركم الآن.

ג אָמַר הֶחָבֵר: הֶחָסִיד הוּא, הַנִּזְהָר בִּמְדִינָתוֹ, מְשַׁעֵר וּמְחַלֵּק לְכָל אֲנָשֶׁיהָ טַרְפָּם וְכָל סִפְקָם, וְיִנְהַג בָּהֶם בְּצֶדֶק, לֹא יוֹנֶה אֶחָד מֵהֶם, וְלֹא יִתֶּן לוֹ יוֹתֵר מֵחֶלְקוֹ הָרָאוּי לוֹ, וְיִמְצָאֵם בְּעֵת צָרְכּוֹ אֲלֵיהֶם שׁוֹמְעִים לוֹ, מְמַהֲרִים לַעֲנוֹתוֹ בְּעֵת קָרְאוֹ, יְצַוֵּם וְיַעֲשֹוּ כְמִצְוָתוֹ, וְיַזְהִירֵם וְיִזָּהֵרוּ.

3 قالَ الحَبْرُ: إنَّ الخيّر هو المحافظ على مدينته، يقسط ويقدّر على أهلها أرزاقهم وجميع حاجتهم، ويعدل فيهم بحيث لا يغبن أحدهم ولا يعطيه فوق حقّه الذي يستحقّه، ثمّ يجدهم في وقت حاجته إليهم مطيعين سريعي الإجابة لدعوته، يأمرهم فيأتمرون، وينهيهم فينتهون.

ד אָמַר הַכּוּזָרִי: עַל חָסִיד שְׁאִלְתִּיךָ לֹא עַל מוֹשֵׁל.

4 قالَ الخَزَرِيُّ: عن خيّر سألتك لا عن رئيس.

ה אָמַר הֶחָבֵר: הֶחָסִיד הוּא מִי שֶׁהוּא מוֹשֵׁל, נִשְׁמָע בְּחוּשָׁיו וְכֹחוֹתָיו הַנַּפְשִׁיִּים וְהַגּוּפִיִּים, וּמַנְהִיגָם הַהַנְהָגָה הַגּוּפִיִּית, כְּמוֹ שֶׁנֶּאֱמַר: "וּמֹשֵׁל בְּרוּחוֹ מִלֹּכֵד עִיר". וְהוּא הַמּוּכָן לְמֶמְשָׁלָה, כִּי אִלּוּ הָיָה מוֹשֵׁל בִּמְדִינָה הָיָה נוֹהֵג בָּהּ בְּצֶדֶק כַּאֲשֶׁר נָהַג בְּגוּפוֹ וְנַפְשׁוֹ, וְחָסַם הַכֹּחוֹת הַתַּאֲוִיִּים וּמָנַע אוֹתָם מִן הָרִבּוּי אַחַר אֲשֶׁר נָתַן לָהֶם חֶלְקָם, וְהִסְפִּיק לָהֶם מַה שֶּׁיְּמַלֵּא חֶסְרוֹנָם, מֵהַמַּאֲכָל הַמַּסְפִּיק וְהַמִּשְׁתֶּה הַמַּסְפִּיק עַל הַדֶּרֶך הַשָּׁוֶה גַם כֵּן, וְחָסַם הַכֹּחוֹת הַכַּעֲסָנִים הַמְבַקְשִׁים לְנִצּוּחַ, אַחַר אֲשֶׁר נָתַן לָהֶם חֶלְקָם בַּנִּצָּחוֹן הַמּוֹעִיל בְּדִבְרֵי הַחָכְמוֹת וְהַדֵּעוֹת וְגַעֲרַת הָאֲנָשִׁים הָרָעִים, וְנָתַן לַחוּשִׁים חֶלְקָם בְּמַה שֶּׁמוֹעִיל לוֹ, וּמְשַׁמֵּשׁ בְּיָדָיו וְרַגְלָיו וּלְשׁוֹנוֹ בְעִנְיַן הַצֹּרֶךְ וּבְחֶפְצוֹ הַמּוֹעִיל, וְכֵן הַשֵּׁמַע וְהָרְאוּת וְהַהַרְגָּשָׁה הַמִּשְׁתַּתֶּפֶת הוֹלֶכֶת אַחֲרֵיהֶם, וְאַחַר כֵּן הַיֵּצֶר וְהָרַעְיוֹן וְהַמַּחֲשָׁב וְהַזִּכָּרוֹן, וְאַחַר כֵּן הַכֹּחַ הַחֶפְצִי הַמִּשְׁתַּמֵּשׁ בְּכָל אֵלֶּה, וְהֵם מְשַׁמְּשִׁים עוֹבְדִים לְחֵפֶץ הַשֵּׂכֶל. וְלֹא עָזַב אֶחָד מֵאֵלּוּ הַכֹּחוֹת וְהָאֲבָרִים שֶׁיַּרְבֶּה בְמַה שֶּׁהוּא מְיֻחָד בּוֹ וְיַפְחִית הַנִּשְׁאָרִים. וְכַאֲשֶׁר עָשָׂה צָרְכֵי כָל אֶחָד מֵהֶם וְנָתַן לַטִּבְעִיִּים מַה שֶּׁיַּסְפִּיק לָהֶם מֵהַמְּנוּחָה וְהַשֵּׁנָה, וְלַחִיּוּנִיִּים מַה שֶּׁיַסְפִּיק לָהֶם מֵהַקִּיצָה וְהַתְּנוּעָה בְמַעֲשֵׂי הָעוֹלָם, אָז יִקְרָא אֶל עֲדָתוֹ, כְּמוֹשֵׁל הַנִּשְׁמָע שֶׁקּוֹרֵא אֶל חֵילוֹ הַשּׁוֹמֵעַ לַעֲזֹר לוֹ, לְהִדָּבֵק בַּמַּדְרֵגָה שֶׁהִיא לְמַעְלָה מִמֶּנָּה, רְצוֹנִי לוֹמַר: הַמַּדְרֵגָה הָאֱלֹהִית אֲשֶׁר הִיא לְמַעְלָה מֵהַמַּדְרֵגָה הַשִּׂכְלִית, וִיסַדֵּר עֲדָתוֹ וִיתַקְּנָהּ, וְדוֹמֶה לַסֵּדֶר שֶׁסִּדֵּר מֹשֶׁה עָלָיו הַשָּׁלוֹם לַעֲדָתוֹ סְבִיבוֹת הַר סִינַי, וּמְצַוֶּה הַכֹּחַ הַחֶפְצִי שֶׁיִּהְיֶה מְקַבֵּל וְשׁוֹמֵר לַאֲשֶׁר יָבֹא מֵאֶצְלוֹ צִוּוּי, וְיַעֲשֵׂהוּ לְעִתּוֹ, וִישַׁמֵּשׁ בַּכֹּחוֹת וּבָאֲבָרִים כְּפִי אֲשֶׁר יְצַוֶּה מִבְּלִי הַמְרוֹת, וִיצַוֶּה אוֹתוֹ שֶׁלֹּא יִפְנֶה אֶל הַשֵּׁדִים הַמַּחֲשָׁבִיִּים וְהַמִּתְדַּמִּים, וְלֹא יְקַבְּלֵם וְלֹא יַאֲמִין בָּם, עַד שֶׁיִּוָּעֵץ אֶת הַשֵּׂכֶל, וְאִם יַכְשִׁיר מַה שֶׁיֵּשׁ אֶצְלָם יְקַבְּלֵם, וְאִם לֹא – יַמְרֵם, וִיקַבֵּל הַחֶפְצִי זֶה מִמֶּנּוּ וְיַסְכִּים לַעֲשׂוֹתוֹ. וּמְיַשֵּׁר כְּלֵי הַמַּחֲשָׁב וּמְפַנֶּה אוֹתוֹ מִכָּל אֲשֶׁר קָדַם מֵהַמַּחֲשָׁבוֹת הָעוֹלָמִיּוֹת. וּמְצַוֶּה הַמְדַמֶּה לְהַמְצִיא הֶהָדוּר שֶׁבַּצּוּרוֹת הַנִּמְצָאוֹת אֶצְלוֹ בְעֵזֶר הַזִּכָּרוֹן, לְדַמּוֹת אֵלָיו הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי הַמְבֻקָּשׁ, כְּמוֹ מַעֲמַד הַר סִינַי וּמַעֲמַד אַבְרָהָם וְיִצְחָק בְּהַר הַמּוֹרִיָּה, וּכְמוֹ מִשְׁכַּן מֹשֶׁה וְסֵדֶר הָעֲבוֹדָה וְחוּל הַכָּבוֹד בְּבֵית הַמִּקְדָּשׁ, וְזוּלַת זֶה הַרְבֵּה. וּמְצַוֶּה הַשּׁוֹמֵר לִשְׁמֹר אֶת זֶה וְלֹא יִשְׁכָּחֵהוּ, וְיִגְעַר הַמַּחֲשָׁבִי וְשֵׁדָיו מִבַּלְבֵּל הָאֱמֶת וּמִסַּפְּקוֹ. וְיִגְעַר בַּכַּעֲסָנִי וּבַתַּאֲוָנִי מֵהַטּוֹת הַחֶפְצִי וַהֲנִיעוֹ וְהַטְרִידוֹ בְמַה שֶּׁיֵּשׁ אֶצְלָם מֵהַכַּעַס וְהַתַּאֲוָה. וְאַחַר זֹאת הַהַצָּעָה יַנְהִיג הַכֹּחַ הַחֶפְצִי כָּל הָאֲבָרִים הַמְשַׁמְּשִׁים אוֹתוֹ בִּזְרִיזוּת וַחֲרִיצוּת וְשִׂמְחָה, וְיַעַמְדוּ בְעֵת הָעֲמִידָה מִבְּלִי עַצְלָה, וְיִשְׁתַּחֲווּ עֵת שֶׁיְּצַוֵּם לְהִשִׁתַּחֲווֹת, וְיֵשְׁבוּ בְּעֵת הַיְשִׁיבָה, וּמַבִּיטוֹת הָעֵינַיִם הַבָּטַת הָעֶבֶד אֶל אֲדוֹנָיו, וְיַעַמְדוּ הַיָּדַיִם מִמַּעֲשֵׂיהֶם, וְלֹא תִתְקַבֵּץ הָאַחַת עִם הָאַחַת, וְתִשְׁתַּוֶּינָה הָרַגְלַיִם לָעֲמִידָה, וְיַעַמְדוּ כָל הָאֲבָרִים כְּנִבְהָלִים הַיְרֵאִים לַעֲשֹוֹת מִצְוַת מַנְהִיגָם, לֹא יַרְגִּישׁוּ עַל מֵחוּשׁ וְלֹא עַל הֶפְסֵד אִם יִהְיֶה לָהֶם, וְיִהְיֶה הַלָּשׁוֹן מַסְכִּים עִם הַמַּחֲשָׁבָה לֹא יוֹסִיף עָלָיו, וְלֹא יְבַטֵּא בִתְפִלָּתוֹ עַל דֶּרֶךְ הַמִּנְהָג וְהַטֶּבַע כְּמוֹ הַזַּרְזִיר וְהַבַּבָּגָא אֶלָּא עִם כָּל מִלָּה מַחֲשָׁבָה וְכַוָּנָה בָהּ, וְתִהְיֶה הָעֵת הַהִיא לֵב זְמַנּוֹ וּפִרְיוֹ, וְיִהְיוּ שְׁאָר עִתּוֹתָיו כִּדְרָכִים הַמַּגִּיעִים אֶל הָעֵת הַהִיא, יִתְאַוֶּה קִרְבָתוֹ שֶׁבּוֹ מִתְדַּמֶּה בָרוּחֲנִיִּים וְיִתְרַחֵק מֵהַבַּהֲמִיִּים, וְיִהְיֶה פְרִי יוֹמוֹ וְלֵילוֹ הַשָּׁלֹשׁ עִתּוֹת הָהֵם שֶׁל תְּפִלָּה, וּפְרִי הַשָּׁבוּעַ יוֹם הַשַּׁבָּת, מִפְּנֵי שֶׁהוּא מְעֻמָּד לְהִדָּבֵק בָּעִנְיָן הָאֱלֹהִי, וַעֲבוֹדָתוֹ בְשִׂמְחָה לֹא בִכְנִיעָה, כַּאֲשֶׁר הִתְבָּאָר. וְהַסֵּדֶר הַזֶּה מֵהַנֶּפֶשׁ כְּסֵדֶר הַמָּזוֹן מֵהַגּוּף, מִתְפַּלֵּל לְנַפְשׁוֹ וְנִזּוֹן לְגוּפוֹ, וּמַתְמֶדֶת עָלָיו בִּרְכַּת הַתְּפִלָּה עַד עֵת תְּפִלָּה אַחֶרֶת, כְּהַתְמָדַת כֹּחַ סְעֻדַּת הַיּוֹם עַד שֶׁיִּסְעַד בַּלַּיְלָה, וְכָל אֲשֶׁר תִּרְחַק עֵת הַתְּפִלָּה מֵהַנֶּפֶשׁ הִיא הוֹלֶכֶת וְקוֹדֶרֶת בְּמַה שֶׁפּוֹגֵעַ אוֹתָהּ מֵעִסְקֵי הָעוֹלָם כָּל שֶׁכֵּן אִם יְבִיאֵהוּ הַצֹּרֶךְ לְחֶבְרַת נְעָרִים וְנָשִׁים וְרֵעִים, וְיִשְׁמַע מַה שֶּׁיַּעְכִּיר זַכּוּת נַפְשׁוֹ, מִדְּבָרִים כְּעוּרִים וְנִגּוּנִים שֶׁתִּטֶּה הַנֶּפֶשׁ אֲלֵיהֶם וְלֹא יוּכַל לִמְשָׁל־בָּהּ. וּבְעֵת הַתְּפִלָּה מְטַהֵר נַפְשׁוֹ מִכָּל מַה שֶּׁקָּדַם, וִיתַקְּנָהּ לֶעָתִיד, עַד שֶׁלֹּא יַעֲבֹר שָׁבוּעַ עַל זֶה הַסֵּדֶר עַד שֶׁיְּתַקֵּן הַנֶּפֶשׁ וְהַגּוּף, וּכְבָר נִקְבְּצוּ מוֹתָרִים מַקְדִּירִים עִם אֹרֶךְ הַשָּׁבוּעַ לֹא יִתָּכֵן לְטַהֲרָם וּלְנַקּוֹתָם אֶלָּא בְהַתְמָדַת עֲבוֹדַת יוֹם עִם מְנוּחַת הַגּוּף, וְאָז יִרְצֶה הַגּוּף בַּשַּׁבָּת אֶת אֲשֶׁר חָסַר לוֹ מִשֵּׁשֶׁת הַיָּמִים, וְיִהְיֶה נָכוֹן לֶעָתִיד. וְכֵן הַנֶּפֶשׁ תִּזְכֹּר מַה שֶּׁחָסְרָה עִם טִרְדַּת הַגּוּף, וּכְאִלּוּ הִיא בַּיּוֹם הַהוּא מִתְרַפְּאָה מֵחֳלִי שֶׁקָּדַם וּמִתְעַתֶּדֶת לְמַה שֶׁיִּדְחֶה מִמֶּנָּה הֶחֳלִי בֶעָתִיד. דּוֹמֶה לְמַה שֶּׁהָיָה עוֹשֶׂה אִיּוֹב בְּכָל שָׁבוּעַ בְּבָנָיו, כְּמוֹ שֶׁהוּא אוֹמֵר: 'אוּלַי חָטְאוּ בָנַי', וְאַחַר כֵּן יִהְיֶה עָתִיד לָרְפוּאָה הַחָדְשִׁית שֶׁהִיא זְמַן כַּפָּרָה לְכָל תּוֹלְדוֹתָם, רְצוֹנִי לוֹמַר: תּוֹלְדוֹת הֶחֳדָשִׁים וְחִדּוּשֵׁי הַיָּמִים, כְּמוֹ שֶׁאָמַר: 'כִּי לֹא־תֵדָע מַה־יֵּלֶד יוֹם'. וְאַחַר כֵּן יִהְיֶה עָתִיד לְשָׁלֹשׁ רְגָלִים. וְאַחֲרֵי כֵן אֶל הַצּוֹם הַנִּכְבָּד אֲשֶׁר בּוֹ יִנָּקֶה מִכָּל עָוֹן שֶׁקָּדַם, וְיַשִּׂיג בּוֹ מַה שֶּׁחָסַר לוֹ בַּיָּמִים וּבַשָּׁבוּעִים וּבֶחֳדָשִׁים, וְתִנָּקֶה הַנֶּפֶשׁ מֵהַבִּלְבּוּלִים הַמַּחֲשָׁבִיִּים וְהַכַּעֲסִיִּים וְהַתַּאֲוִיִּים, וְתָשׁוּב מִנְּטוֹת אֲלֵיהֶם תְּשׁוּבָה גְּמוּרָה בֵּין בְּמַחֲשָׁבָה בֵּין בְּמַעֲשֶׂה. וְאִם לֹא תִתָּכֵן הַתְּשׁוּבָה מֵהַמַּחֲשָׁבָה בַּעֲבוּר גְּבוּרַת הָרַעְיוֹנִי עָלֶיהָ, בְּמַה שֶּׁקָּדַם לָהּ מִזִּכְרוֹן מַה שֶּׁשָּׁמְעָה מִימֵי הַנְּעוּרִים מִשִּׁירִים וְחִידוֹת וְזוּלָתָם, תִּנָּקֶה מֵהַמַּעֲשֶׂה וְתִתְוַדֶּה עַל הָרַעְיוֹנִים וּתְקַבֵּל שֶׁלֹּא תִזְכְּרֵם בִּלְשׁוֹנָהּ כָּל שֶׁכֵּן שֶׁתַּעֲשֵׂם, וּכְמוֹ שֶׁנֶּאֱמַר: זַמֹּתִי בַּל־יַעֲבָר־פִּי. וְצוֹמוֹ בַיּוֹם הַהוּא צוֹם שֶׁהוּא קָרוֹב בּוֹ לְהִתְדַּמּוֹת בַּמַּלְאָכִים, מִפְּנֵי שֶׁהוּא גּוֹמְרוֹ בִכְנִיעָה וּבְשִׁפְלוּת וּבַעֲמִידָה וּבִכְרִיעוֹת וְתִשְׁבָּחוֹת וּתְהִלּוֹת, וְכָל כֹּחוֹתָיו הַגּוּפִיִּים צָמִים מֵהָעִנְיָנִים הַטִּבְעִיִּים, מִתְעַסְּקִים בַּתּוֹרִיִּים, כְּאִלּוּ אֵין בּוֹ טֶבַע בַּהֲמִי. וְכֵן יִהְיֶה צוֹם הֶחָסִיד בְּכָל עֵת שֶׁיָּצוּם, שֶׁיְּעַנֶּה בוֹ הָרְאוּת וְהַשֵּׁמַע וְהַלָּשׁוֹן, וְלֹא יַטְרִידֵם בְּזוּלַת מַה שֶּׁיְּקָרֵב אוֹתוֹ אֶל הָאֱלֹהִים, וְכֵן הַכֹּחוֹת הַפְּנִימִיִּים מִדִּמְיוֹן וּמַחֲשָׁבָה וְזוּלָתִי זֶה, וְעִם זֶה יִהְיוּ הַמַּעֲשִׂים הַטּוֹבִים.

5 قالَ الحَبْرُ: الخيّر هو من كان رئيسًا مطاعًا على حواسّه وقواه النفسانية والبدنية ويسوسها السياسة المدنية، كما قيل: "والمتحكّمُ بروحِهِ [خيرٌ مِمَّنْ] يَستَولِي على مَدِينَةٍ". وهو المهيَّأ للرئاسة، لأنّه لو رأس مدينة لعدل فيها كما عدل في بدنه ونفسه، فقمع القوى الشهوانية ومنعها عن الانهمال، بعد إنصافها وإعطائها ما يسدّ خللها بالطعام القَصْد والشراب القَصْد والاستحمام وأسبابه بقَصدٍ أيضًا. وقمعَ أيضًا القوى الغضبية الطالبة لظهور الغلبة بعد إنصافها وإعطائها حظًّا في الغلبة النافعة من مناظرات العلوم والآراء. وزَجَرَ أهل الشرّ. وأعطى الحواسّ حظّها فيما يعود نفعه عليه، فيصرف اليدين والقدمين واللسان في الأمر الضروريّ وفي الاختيار الأنفع. وكذلك السمع والبصر والحسّ المشترك تابع لهما. ثمّ التخيّل والوهم والفكر والذِّكْر، ثمّ القوّة الإرادية المصرّفة لجميع هذا، وهي مصرّفة خادمة لاختيار العقل، ولا يدع أحدًا من هذه الأعضاء والقوى أن ينهمل في ما يخصّه وحده فيَبخَسُ الباقية. ولمّا قضى حاجة كلّ واحدة منها وأعطى الطبيعية ما يكفيها من السكون والنوم، والحيوانية ما يقوتها من اليقظة والحركة في أعمال الدنيا، دعا حينئذ جماعته كالرئيس المطاع يدعو عسكره المطيع إلى ما يعينه على الاتّصال بالرتبة التي فوقها، أعني الرتبة الإلهية التي فوق الرتبة العقلية، فيُرتِّب جماعته ويُنظِّمها يحاكي ترتيب "سيّدنا" موسى عليه السلام جماعته حول "طور سيناء". ويوصّي القوّة الإرادية أن تكون قابلة مطيعة لما يرد من عنده من أمر فتمتثله من حينها. فتُصرّف القوى والأعضاء على ما يأمر دون خلاف، ويوصيها ألاّ تلتفت إلى شياطين الوهمية والمتخيّلة، ولا تقبلهما ولا تصدّقهما، حتّى تشاور العقل، فإن جوّز ما عندهما قبلته، وإلاّ عصتهما. فتقبل الإرادية ذلك منه وتصمّم على امتثاله، فتُسدّد آلات الفكر وتخلّيه من كل ما تقدّم من الأفكار الدنيائية، وتُكلّف المتخيّلة إحضار أبهج الصور الموجودات عندها بمعونة الذِّكْر لتحاكي به الأمر الإلهيّ المطلوب مثل "موقف طور سيناء، وموقف إبراهيم وإسحق على جبل العبودية (موريا)"، ومثل "مسكن" موسى عليه السلام، و"نظام العبادات"، وحلول "المجد" في "البيت" وغير ذلك كثير. ويأمر الحافظة أن تودع ذلك ولا تنساه. ويزجر الوهمية وشياطينها من تشويش الحقّ وتشكيكه. ويزجر الغضبية والشهوانية عن تمييل الإرادية وتحريفها وإشغالها بما عندهما من غضب وشهوة.وبعد هذه التوطئة تُنْهِض القوّة الإرادية جميع الأعضاء المتصرّفة لها بنشاط وحرص وفرح، فتقف في وقت وقوف من غير كسل، وتسجد عند ما يأمرها بالسجود، وتقعد حين القعود، وتشخص الأعين شخوص العبد إلى مولاه، وتقف اليدان عن عبثهما ولا تجتمع الواحدة بالأخرى، وتستوي القدمان للوقوف، وتقف جميع الأعضاء كالباهتة الخائفة لطاعتها لسائسها، لا يهمّها أَنَّ بها أَلمًا أو كلالًا، ويكون اللسان مطابقًا للفكر ألاّ يفضّل عنه، ولا ينطق في صلاته على سبيل الاعتياد والملكة، كالزرزور والببغاء، بل مع كلّ كلمة فكرة ورويّة فيها، فيصير وقته ذاك لباب زمانه وثمرته، وتصير سائر أوقاته كالطرق الموصلة إلى ذلك، يتمنّى قربه إذ فيه يتشبّه بالروحانيّين ويَبعُد عن البهيميّين، فصارت ثمرة يومه وليلته تلك الثلاثة أوقات الصلاة، وثمرة الأسبوع يوم السبت، إذ كان موقوفًا للاتّصال بالأمر الإلهيّ وعبادته "بفرح" لا بخشوع، كما تبيّن.وترتيب هذا من النفس كترتيب الغذاء من البدن، فيصلّي لنفسه ويغتذي لبدنه، وتبقى عليه بركة الصلاة إلى وقت صلاة أخرى، كبقاء قوّة الغداة حتّى يتعشّى. ولا تزال النفس تتكدّر كلّ ما بَعُدَ وقت الصلاة عنها بما يرد عليها من أشغال الدنيا، لا سيّما إنْ دعت الضرورة إلى صحبة صبيان ونساء وأشرار فيسمع ما يكدّر صفاء نفسه من كلمات فاحشة وأغاني تطرب إليها النفس ولا يقدر على ملكها. وعند الصلاة يُطهّر نفسه ممّا سلف ويهيّئها للمستأنف، ثمّ لا يمرّ أسبوع على هذا الترتيب إلاّ وقد سئمت النفس والبدن، وقد اجتمعت فضول مكدّرة مع طول الأسبوع لا يمكن تطهيرها وتنظيفها إلاّ باتّصال عبادة يوم مع راحة البدن، فيستوفي البدن في السبت ما فاته الستة أيام، ويستعدّ للمستأنف. والنفس أيضًا تتذكّر ما فاتها مع شغل البدن، وكأنّها ذلك اليوم متعالجة متداوية من مرض متقدّم ومستعدّة بما يدفع عنها المرض في المستأنف، شبيهًا بما كان يفعل أيوب في كلّ أسبوع بأولاده، كما قال: "رُبّما أخطأ بَنِيَّ".ثمّ يَستأنف العلاج الشهريّ الذي هو "وقتُ كفّارة عن جميع أيامهم"، يعني "أيام الشهور"، حوادث الأيام، كقوله: "لأنّك لا تعلم ماذا يلده يومٌ". ثمّ يَستأنف "الثلاثة أعياد".ثم يوم الصوم المعظَّم الذي فيه التبرّؤ عن خطأ سلف، ويَستَدرِكُ فيه كل ما فاته في أيام الأسابيع والشهور، وتتبرّأ النفس من الوساوس الوهمية والغضبية والشهوانية، وتتوب عن مساعدتها بتّةً فكرًا أو فعلًا. وإنْ لم تمكن التوبة عن الفكر لغلبة الخواطر عليها بما سلف لها من حفظ ما سمعت منذ الصبا من أشعار وأخبار وغير ذلك تبرّأت من الفعل، واعتذرت من الخواطر، والتزمت ألاّ تذكرها باللسان فضلًا عن أنْ تفعلها، وكما قيل: "ذمومٌ لا تتعدّى فمي". وصيامه ذلك اليوم صيامًا يقارب به التشبّه بالملائكة لأنّه يقطعه بالخشوع والخضوع والوقوف والركوع والتسبيح والتهليل، وجميع قواه البدنية صائمة عن الأمور الطبيعية مشغولة بالشريعة، كأنّه ليس فيه طبع بهيميّ. وكذلك يكون صوم فاضل متى صام، أنْ يصوم فيه البصر والسمع واللسان، فلا يشغلها بغير ما يقرّب إلى الله تعالى. وكذلك القوى الباطنة من خيال وفكر وغير ذلك، ويقترن بذلك الأعمال الصالحة.

ו אָמַר הַכּוּזָרִי: הַמַּעֲשִׂים הַיְדוּעִים.

6 قالَ الخَزَرِيُّ: الأعمال معلومة.

ז אָמַר הֶחָבֵר: הַמַּעֲשִׂים הַמִּנְהָגִיִּים וְהַחֻקִּים הַשִּׂכְלִיִּים הֵם הַיְדוּעִים, אֲבָל הָאֱלֹהִיִּים הַנּוֹסָפִים עֲלֵיהֶם לָחוּל בְּאֻמַּת אֵל חַי שֶׁיַּנְהִיגֶנָּה, אֵינָם יְדוּעִים עַד שֶׁיָּבֹאוּ מֵאֶצְלוֹ מְפֹרָשִׁים וּמְחֻלָּקִים. וְעוֹד, כִּי אֵין הַמִּנְהָגִיִּים וְהַשִּׂכְלִיִּים הָהֵם יְדוּעִים, שֶׁאִם נֵדָעֵם בְּעַצְמָם לֹא נֵדַע שִׁעוּרָם, כִּי אֲנַחְנוּ יוֹדְעִים שֶׁהַעֲנָקָה חוֹבָה, וּמוּסַר הַנֶּפֶשׁ בִּכְנִיעָה וּבְשִׁפְלוּת חוֹבָה, וְהַהוֹנָאָה מְגֻנָּה, וְהַהֶפְקֵר עִם הַנָּשִׁים מְגֻנֶּה, וְהַבִּיאָה אֶל קְצָת הַקְּרוֹבוֹת מְגֻנָּה, וְכִבּוּד הָאָבוֹת חוֹבָה, וְכַדּוֹמֶה לָאֵלֶּה, אַךְ הַגְבָּלַת זֶה וְשִׁעוּרוֹ עַד שֶׁיִּהְיֶה טוֹב לַכֹּל, אֵינֶנּוּ כִּי אִם לֵאלֹהִים יִתְבָּרָךְ. אֲבָל הַמַּעֲשִׂים הָאֱלֹהִיִּים אֵין שִׂכְלֵנוּ מַגִּיעַ אֲלֵיהֶם [וְהֵם] (נִדָּחִים) [נִדְחִים] אֵצֶל הַשֵּׂכֶל, וְהֵם נִשְׁמָעִים כַּאֲשֶׁר יִשְׁמַע הַחוֹלֶה אֶל הָרוֹפֵא בִרְפוּאוֹתָיו וְהַנְהָגוֹתָיו. הֲלֹא תִרְאֶה הַמִּילָה, כַּמָּה הִיא רְחוֹקָה מִן הַהַקָּשָׁה וְאֵין לָהּ דֶּרֶךְ אֶל הַהַנְהָגָה, וּכְבָר קִבֵּל אוֹתָהּ אַבְרָהָם, עִם קְשִׁי הָעִנְיָן עַל הַטֶּבַע, וְהוּא בֶן מְאַת שָׁנָה, בְּנַפְשׁוֹ וּבְבָנָיו, וְהָיְתָה אוֹת בְּרִית לְהִדָּבֵק בּוֹ וּבְזַרְעוֹ הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי, כְּמוֹ שֶׁאָמַר: וַהֲקִמוֹתִי אֶת־בְּרִיתִי בֵּינִי וּבֵינֶךָ וּבֵין זַרְעֲךָ אַחֲרֶיךָ.

7 قالَ الحَبْرُ: الأعمال السياسية والنواميس العقلية هي المعلومة. وأمّا الإلهية المزيدة على تلك لتحصل في ملّة "إله حيّ" يدبّرها، فليست معلومة، حتّى تأتي من عنده مُفسَّرة مُفصَّلة. نعم، ولا تلك السياسية العقلية، وإنْ عُرفتْ ذواتها فليس يُعرَف تقديرها. لأنّا نعرف أنَّ المؤاساة والمشاركة واجبة، ورياضة النفس بالصوم والخضوع واجب، والغبن قبيح، والانهمال مع النساء قبيح، وإتيان بعض القرابة قبيح. وبرّ الوالدين واجب وما أشبه ذلك. لكن تحديد ذلك وتقديره بحيث يصلح للكلّ فإنّما هو للّه تعالى. وأما الأعمال الإلهية فلا مجال فيها لعقولنا، وليست مدفوعة عند العقل، لكن العقل مقلِّد فيها كما يقلِّد العليلُ الطبيبَ في أدويته وتدابيره. ألا ترى "الختانة" ما أبعدها عن القياس ولا مدخل لها في السياسة. وقد امتثلها إبراهيم، على صعوبة الأمر عند الطبيعة، وهو بن ماية عام، في نفسه وفي ولده، وصارت "علامة عهد"، ليتّصل به وبنسله الأمر الإلهيّ، كما قال: "وأقيم عهدي بيني وبينك وبين نسلك من بعدِكَ في أجيالهم عهدًا أبديًا، لأكون إلهًا لك ...الخ".

ח אָמַר הַכּוּזָרִי: בֶּאֱמֶת קִבַּלְתֶּם הַתּוֹרָה הַזֹּאת כָּרָאוּי, וַעֲשִׂיתֶם אוֹתָהּ בְּהִשְׁתַּדְּלוּת גְּדוֹלָה בְמַקְהֵלִים בְּהִזְדַּמֵּן אֵלֶיהָ, לְשַׁבֵּחַ עָלֶיהָ וְלִזְכֹּר שָׁרָשֶׁיהָ וְעִלָּתָהּ בַּבְּרָכָה, וְזוּלַתְכֶם טָרַח לְהִדַּמּוֹת אֲלֵיכֶם, וְעָלָה בְיָדוֹ הַצַּעַר, מִבְּלִי הַהֲנָאָה אֲשֶׁר יִמְצָאֶנָּה מִי שֶׁהוּא חוֹשֵׁב בַּסִּבָּה אֲשֶׁר בַּעֲבוּרָהּ סוֹבֵל הַצַּעַר הַזֶּה.

8 قالَ الخَزَرِيُّ: بحقّ التزمتم هذه الشريعة على ما ينبغي، وامتثلتموها بغاية الاهتبال في الحفل والتهيّؤ لها والتسبيح عليها وذكر أصلها وعلّتها في "البَرَكَة". وغيركم رام التشبّه بكم فحصل على الألم وحده دون اللذّة التي يحصل عليها من يتخيّل السبب الذي من أجله يحتمل هذا الألم.

ט אָמַר הֶחָבֵר: וְכֵן שְׁאָר הַדִּמְיוֹנִים לֹא יָכְלָה אֻמָּה מִן הָאֻמּוֹת לְהִתְדַּמּוֹת אֵלֵינוּ בְדָבָר. הֲלֹא תִרְאֶה אֲשֶׁר קָבְעוּ יוֹם לִמְנוּחָה בִּמְקוֹם יוֹם הַשַּׁבָּת, הֲיוּכְלוּ לְהִדַּמּוֹת אֶלָּא כַאֲשֶׁר יִדַּמּוּ צוּרוֹת הַצְּלָמִים אֶל צוּרוֹת בְּנֵי אָדָם הַחַיִּים.

9 قالَ الحَبْرُ: وهكذا سائر التشبيهات. لم تقدر أمّة من الأمم أن تتشبّه بنا في شيء، أترى الذين اتّخذوا يومًا للراحة مقام السبت، أَقدروا أن يحكوه، إلاّ كما تحكي صور الأصنام صور الناس الأحياء.

י אָמַר הַכּוּזָרִי: כְּבָר חָשַׁבְתִּי בְעִנְיַנְכֶם, וְרָאִיתִי שֶׁיֵּשׁ לֵאלֹהִים סוֹד בְּהַשְׁאִירְכֶם, וְשֶׁהוּא שָׂם הַשַּׁבָּתוֹת וְהַמּוֹעֲדִים מֵהַגָּדוֹל שֶׁבַּסִּבּוֹת בְּהַשְׁאִיר תָּאָרְכֶם וַהֲדַרְכֶם, כִּי הָאֻמּוֹת הָיוּ מְחַלְּקוֹת אֶתְכֶם לַעֲבָדִים בַּעֲבוּר בִּינַתְכֶם וְזֹךְ דַּעְתְּכֶם, וְהָיוּ מְשִׂימִים אֶתְכֶם עוֹד אַנְשֵׁי הַמִּלְחָמָה, לוּלֵא אֵלֶּה הָעִתִּים שֶׁאַתֶּם שׁוֹמְרִים אוֹתָם הַשְּׁמִירָה הַזֹּאת הַמְעֻלָּה מִפְּנֵי שֶׁהֵם מֵאֵת הָאֱלֹהִים וּלְעִלּוֹת חֲזָקוֹת, כְּמוֹ זֵכֶר לְמַעֲשֵׂה בְרֵאשִׁית, זֵכֶר לִיצִיאַת מִצְרָיִם, זֵכֶר לְמַתַּן תּוֹרָה, וְכֻלָּם עִנְיָנִים אֱלֹהִיִּים, אַתֶּם מֻזְהָרִים בִּשְׁמִירָתָם. וְלוּלֵא הֵם לֹא הָיָה אֶחָד מִכֶּם לוֹבֵשׁ בֶּגֶד נָקִי, וְלֹא הָיָה לָכֶם קִבּוּץ לְזִכְרוֹן תּוֹרַתְכֶם מִפְּנֵי שִׁפְלוּת נַפְשְׁכֶם בְּהַתְמָדַת הַגָּלוּת עֲלֵיכֶם. וְלוּלֵא הֵם לֹא הֱיִיתֶם מִתְנַעֲמִים יוֹם אֶחָד בְּאֹרֶךְ יְמֵיכֶם, וּכְבָר הָיָה לָכֶם בָּזֶה שִׁשִּׁית יְמֵיכֶם מְנוּחַת הַגּוּף וּמְנוּחַת הַנֶּפֶשׁ, אֵין הַמְּלָכִים יְכוֹלִים עָלֶיהָ, מִפְּנֵי שֶׁנַּפְשׁוֹתָם אֵינָם מִתְיַשְּׁבוֹת בְּיוֹם מְנוּחָתָם, כִּי, אִם יִצְטָרְכוּ בַיּוֹם הַהוּא לִיגִיעָה וּתְנוּעָה, הָיוּ נָעִים וִיגֵעִים, וְאֵין נַפְשׁוֹתָם בִּמְנוּחָה שְׁלֵמָה. וְלוּלֵא הֵם, הָיָה כָל יְגִיעֲכֶם לְזוּלַתְכֶם, מִפְּנֵי שֶׁהוּא מְזֻמָּן לְשָׁלָל. אִם כֵּן הוֹצָאַתְכֶם בָּהֶם רֶוַח לָכֶם בָּעוֹלָם הַזֶּה וְלָעוֹלָם הַבָּא, שֶׁהַהוֹצָאָה בָהֶם לְשֵׁם שָׁמָיִם.

10 قالَ الخَزَرِيُّ: قد تفكّرت في أمركم ورأيت أنَّ للّه سرًّا في إبقائكم، وأنّه قد صيّر الأسبات والأعياد من أقوى الأسباب في إبقاء رَمَقكم ورونقكم. فإنَّ الأمم كانت تقتسمكم وتتّخذكم خدمة لفطانتكم وذكائكم، ولتصيّركم محاربين أيضًا، لولا هذه الفصول التي تراعونها هذه الرعاية لأنّها من قِبَلِ الإله، ولعلل قوية، مثل "التذكير بحدث التكوين والتذكير بالخروج من مصر والتذكير بنزول التوراة"، وكُلّها أمور إلهية مؤكّدة عليكم محافظتها. ولولاها ما لبس أحدكم ثوبًا نظيفًا، ولا كان لكم اجتماع لتدبّر شريعتكم لخمول هممكم بتوالي الذلّة عليكم، ولولاها ما تنعّمتم يومًا واحدًا في طول أعماركم. وقد حصل لكم بها سُدس العمر في راحة جسم وراحة نفس لا يقدر الملوك عليها، إذ نفوسهم لا تتودّع في يوم راحتهم لأنّهم إنْ دعتْهم أقلّ ضرورة في ذلك اليوم للتعب والحركة تحرّكوا وتعبوا، فليست نفوسهم في دعة تامّة. ولولاها لكان كسبكم لغيركم، إذ هو معرَّض للنهب، فإنفاقكم فيها ربح لكم دنيا وآخرة إذ النفقة فيها لذات الله.

יא אָמַר הֶחָבֵר: הֶחָסִיד מִמֶּנּוּ נִזְהָר בְּמִצְוַת אֵלֶּה הַדְּבָרִים הָאֱלֹהִיִּים, רְצוֹנִי לוֹמַר: הַמִּילָה וְהַשַּׁבָּת וְהַמּוֹעֲדִים וְתוֹרָתָם הַמְצֻוִּים מֵאֵת הָאֱלֹהִים, וּלְהִשָּׁמֵר מִן הָעֲרָיוֹת, וְהַכִּלְאַיִם בַּצֶּמַח וּבַבְּגָדִים וּבַחַיִּים, וּבַשְּׁמִטָּה וּבַיּוֹבֵל, וּלְהִשָּׁמֵר מֵעֲבוֹדָה זָרָה וּמַה שֶּׁנִּתְלֶה בָהּ, וּלְהִשָּׁמֵר מִדְּרֹשׁ יְדִיעַת הַנֶּעְלָם מִזּוּלָתִי הַנְּבוּאָה אוֹ הָאוּרִים וְהַתֻּמִּים אוֹ הַחֲלוֹמוֹת הַנֶּאֱמָנִים, וְלֹא יִשְׁמַע אֶל קוֹסֵם וְאֶל חוֹבֵר וְאֶל מְעוֹנֵן וּמְנַחֵשׁ. וּלְהִזָּהֵר מֵהַזִּיבוֹת וְהַנִּדּוֹת וּלְהִשָּׁמֵר מִבַּעֲלֵי חַיִּים הַטְּמֵאִים בְּמַאֲכָלוֹ וּבְמַגָּעוֹ וּמִן הַצָּרַעַת, וּלְהִשָּׁמֵר מֵהַדָּם וְהַחֵלֶב מִפְּנֵי שֶׁהֵם חֵלֶק אִשֵּׁי ה', וּשְׁמִירַת מַה שֶּׁהוּא חַיָּב בּוֹ עַל כָּל עֲבֵרָה בְשׁוֹגֵג וּמֵזִיד מִקָרְבָּן, זוּלַת מַה שֶּׁהוּא חַיָּב בּוֹ מִפִּדְיוֹן בְּכוֹר וְהַבְּכוֹרוֹת וְהַבִּכּוּרִים וְעַל כָּל לֵדָה שֶׁתִּהְיֶה לוֹ, קָרְבָּן. וּמַה שֶּׁנִּטְהַר מִמֶּנּוּ מִזִּיבוֹת וְצָרַעַת, קָרְבָּן וּמִנְחָה, בִּלְעֲדֵי מַה שֶּׁהוּא חַיָּב בּוֹ מִמַּעְשֵׂר רִאשׁוֹן וְשֵׁנִי וּמַעְשַׂר עָנִי וְהָרֵאָיוֹן שָׁלֹש פְּעָמִים בַּשָּׁנָה, וְהַפֶּסַח וְתוֹרוֹתָיו שֶׁהוּא קָרְבַּן ה', חַיָּב בּוֹ כָּל אֶזְרָח בְּיִשְׂרָאֵל, וְהַסֻּכָּה וְהַלּוּלָב וְהַשּׁוֹפָר, וּמַה שֶּׁהוּא צָרִיךְ מֵהַכֵּלִים וּכְלֵי הַקֹּדֶשׁ הַטְּהוֹרִים לַמְּנָחוֹת וְלַקָּרְבָּנוֹת הָאֵלֶּה, וּמַה שֶּׁהוּא חַיָּב בּוֹ מֵהַקְּדֻשָּׁה וְהַטָּהֳרָה, וּשְׁמִירַת הַפֵּאָה וְהָעָרְלָה וְקֹדֶשׁ הִלּוּלִים. וּכְלָלוֹ שֶׁל דָּבָר שֶׁיִּשְׁמֹר מֵהָעִנְיָנִים הָאֱלֹהִיִּים מַה שֶׁיּוּכַל, לִהְיוֹת נֶאֱמָן בְּאָמְרוֹ: "לֹא־עָבַרְתִּי מִמִּצְוֹתֶיךָ וְלֹא שָׁכַחְתִּי", מִלְּבַד הַנְּדָרִים וְהַנְּדָבוֹת וְהַשְּׁלָמִים וּמַה שֶּׁהוּא מְקַבֵּל עַל עַצְמוֹ מֵהַנְּזִירוּת. אֵלֶּה וְהַדּוֹמֶה לָהֶם הֵם הַתּוֹרוֹת הָאֱלֹהִיּוֹת, וְהַשְׁלָמַת רֻבָּם בַּעֲבוֹדַת כֹּהֲנִים. אֲבָל הַתּוֹרוֹת הַמִּנְהָגִיּוֹת, כְּמוֹ לֹא תִּרְצָח, לֹא תִּנְאָף, לֹא תִּגְנֹב, לֹא־תַעֲנֶה בְרֵעֲךָ, וְכִבּוּד אָב וָאֵם, וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ, וַאֲהַבְתֶּם אֶת־הַגֵּר, וְלֹא תְכַחֲשׁוּ וְלֹא תְשַׁקְּרוּ אִישׁ בַּעֲמִיתוֹ, וְהִתְרַחֵק מִן הַנֶּשֶׁךְ וְהָרִבִּית, וְהִזָּהֵר בְּמֹאזְנֵי צֶדֶק, אַבְנֵי צֶדֶק, וְאֵיפַת צֶדֶק וְהִין צֶדֶק, וַעֲזִיבַת הַלֶּקֶט וְהָעֹלֵלוֹת וְהַפֹּארוֹת, וְהַדּוֹמֶה לָזֶה. וְהַתּוֹרוֹת הַנַּפְשִׁיּוֹת, כְּמוֹ אָנֹכִי ה' אֱלֹהֶיךָ וְלֹא־יִהְיֶה לְךָ אֱלֹהִים אֲחֵרִים, וְלֹא תִשָּׂא אֶת שֵׁם ה' אֱלֹהֶיךָ, עִם תּוֹסֶפֶת מַה שֶּׁנִּתְבָּאֵר בַּתּוֹרָה הַזֹּאת, כִּי הוּא יִתְבָּרַךְ יוֹדֵעַ מַצְפּוּנֵי בְנֵי אָדָם כָּל שֶׁכֵּן מַעֲשֵׂיהֶם וְדִבְרֵיהֶם, וְשֶׁהוּא גּוֹמֵל עַל הַטּוֹב וְעַל הָרַע מֵהֶם, וְכִי עֵינֵי ה' מְשׁוֹטְטוֹת בְּכָל הָאָרֶץ. וְאֵין הֶחָסִיד מִתְעַסֵּק וְלֹא חוֹשֵׁב וְלֹא מְדַבֵּר עַד שֶׁיַּאֲמִין, שֶׁעִמּוֹ עֵינַיִם רוֹאוֹת וְצוֹפוֹת וְגוֹמְלוֹת אוֹתוֹ עַל הַטּוֹב וְעַל הָרָע, וּפוֹקְדוֹת עָלָיו כָּל מְעֻוָּת מִדִּבּוּרוֹ וּמַעֲשֵׂהוּ, וְהוּא הוֹלֵךְ וְיוֹשֵׁב כְּיָרֵא וְחָרֵד הַמִּתְבַּיֵּשׁ מִמַעֲשָׂיו לְעִתִּים, כַּאֲשֶׁר הוּא שָׂמֵחַ וְשָׂשֹ, וְתִיקַר נַפְשׁוֹ אֶצְלוֹ בְעֵת טוֹבָתוֹ, וּכְאִלּוּ הוּא זוֹכֵר טוֹבָתוֹ לֵאלֹהָיו כְּשֶׁהוּא סוֹבֵל הַצַּעַר בַּעֲבוֹדָתוֹ. וּכְלָלוֹ שֶׁל דָּבָר שֶׁהוּא מַאֲמִין וּמְקַבֵּל מַה שֶּׁנֶּאֱמַר: הִסְתַּכֵּל בִּשְׁלֹשָׁה דְבָרִים וְאֵין אַתָּה בָא לִידֵי עֲבֵרָה: דַּע מַה־לְמַעְלָה מִמֶּךָּ: עַיִן רוֹאָה וְאֹזֶן שׁוֹמַעַת וְכָל מַעֲשֶׂיךָ בַּסֵּפֶר נִכְתָּבִים. וְיִרְאֶה מַה שֶּׁאָמַר דָּוִד הַטְּעָנָה הַנֶּאֱמָנָה: "הֲנֹטַע אֹזֶן הֲלֹא יִשְׁמָע אִם־יֹצֵר עַיִן הֲלֹא יַבִּיט", וְכָל מַה שֶּׁאָמַר בְּמִזְמוֹר: ה' חֲקַרְתַּנִי וַתֵּדָע, וְיַחֲשׁׂב כִּי כָל אֲבָרָיו מוּשָׂמִים בְּחָכְמָה וְסֵדֶר וְשִׁעוּר, וְיִרְאֶה אוֹתָם נִשְׁמָעִים לְחֶפְצוֹ, וְהוּא אֵינֶנּוּ יוֹדֵעַ מַה שֶּׁרָאוּי לְהָנִיעַ מֵהֶם. עַל הַדִּמְיוֹן, שֶׁיִּרְצֶה לָקוּם וְיִמְצָא כָּל הָאֵבָרִים כְּעוֹזְרִים הַשּׁוֹמְעִים כְּבָר הֵקִימוּ גּוּפוֹ וְהוּא לֹא יֵדַע הָאֲבָרִים הָהֵם, וְכֵן כְּשֶׁיִּרְצֶה לָלֶכֶת אוֹ לָשֶׁבֶת וּשְׁאָר הַמַּצָּבִים. וְלָזֶה רָמַז בְּאָמְרוֹ: אַתָּה יָדַעְתָּ שִׁבְתִּי וְקוּמִי, אָרְחִי וְרִבְעִי זֵרִיתָ וְכָל־דְּרָכַי הִסְכַּנְתָּה. וְיוֹתֵר מִזֶּה, וְדַק וְעָמֹק מִמֶּנּוּ אֶבְרֵי הַדִּבּוּר; תִּרְאֶה הַתִּינוֹק מְדַבֵּר כָּל מַה שֶּׁהוּא שׁוֹמֵעַ, וְהוּא אֵינוֹ יוֹדֵעַ בְּאֵיזֶה אֵבָר, בְּאֵיזֶה עֶצֶב וּבְאֵיזֶה מֵיתָר רָאוּי לְדַבֵּר. וְכֵן כְּלֵי הֶחָזֶה בְטַעֲמֵי הַנִּגּוּן הוּא מְדַמֶּה אוֹתָם וּמְתַקְּנָם, וְאֵינֶנּוּ יוֹדֵעַ בְּאֵיזֶה דָבָר, כְּאִלּוּ יוֹצְרָם מַמְצִיאָם וּמַעֲבִידָם לוֹ בְכָל הָעִתִּים כְּצָרְכּוֹ. וְהַדָּבָר כֵּן אוֹ קָרוֹב לְכֵן, מִפְּנֵי שֶׁאֵין עִנְיַן הַבְּרִיאָה דּוֹמֶה לְעִנְיַן הַמְּלָאכָה, כִּי הָאֻמָּן כְּשֶׁהוּא עוֹשֶׂה רֵחַיִם, עַל הַדִּמְיוֹן, וְיֵלֵךְ לוֹ, וְיַעֲשֹוּ הָרֵחַיִם מַה שֶׁבַּעֲבוּרוֹ נַעֲשֹוּ, וְהַבּוֹרֵא יִתְבָּרֵךְ בּוֹרֵא הָאֵבָרִים וְנוֹתֵן לָהֶם כֹּחוֹת וּמַמְשִׁיךְ לָהֶם עִם הָרְגָעִים, וְאִלּוּ הָיוּ מַעֲלִים עַל לֵב הִסְתַּלְּקוּת הַשְׁגָּחָתוֹ וְהַנְהָגָתוֹ רֶגַע אֶחָד הָיָה נִפְסָד הָעוֹלָם כֻּלּוֹ. וּכְשֶׁיִּהְיֶה הֶחָסִיד חוֹשֵׁב זֶה בְּכָל תְּנוּעוֹתָיו, אֵיךְ לֹא תִהְיֶינָה תְּנוּעוֹתָיו כֻּלָּם כְּבָר נָתַן בָּהֶם חֵלֶק הַבּוֹרֵא אֲשֶׁר בְּרָאָם תְּחִלָּה וּמַמְשִׁיךְ לָהֶם בְּעֵזֶר תָּמִיד בְּהַשְׁלָמָתָם, וְהוּא לְעוֹלָם כְּאִלּוּ הַשְּׁכִינָה עִמּוֹ וְהַמַּלְאָכִים מִתְחַבְּרִים עִמּוֹ בְּכֹחַ, וְאִם יֶחֱזַק בַּחֲסִידוּת וְיִהְיֶה בַּמְּקוֹמוֹת הָרְאוּיִים לַשְׁכִינָה יְחַבְּרוּהוּ בְּפֹעַל, וְיִרְאֶה אוֹתָם עַיִן בְּעַיִן לְמַטָּה מִמַּדְרֵגַת הַנְּבוּאָה, כַּאֲשֶׁר הָיוּ טוֹבֵי הַחֲכָמִים בְּבַיִת שֵׁנִי רוֹאִים הַצּוּרוֹת וְשׁוֹמְעִים בַּת קוֹל וְהִיא מַדְרֵגַת הַחֲסִידִים, וּלְמַעְלָה מִמֶּנָּה מַדְרֵגַת הַנְּבִיאִים. וִיקַבֵּל הֶחָסִיד מִכְּבוֹד הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי הַנִּמְצָא עִמּוֹ מַה שֶּׁרָאוּי לְקַבֵּל הָעֶבֶד מֵאֲדוֹנָיו שֶׁבְּרָאוֹ וְהֵטִיב לוֹ וְהוּא צוֹפֵהוּ לְגָמְלוֹ אוֹ לְעָנְשׁוֹ. וְאַל יִגְדַּל בְּעֵינֶיךָ מַה שֶּׁאוֹמֵר הֶחָסִיד קֹדֶם הִכָּנְסוֹ בְּבֵית הַכִּסֵּא: הִתְכַּבְּדוּ מְכֻבָּדִים קְדוֹשִׁים, כָּבוֹד לַשְּׁכִינָה, וְהִתְוַדּוֹתוֹ אַחֲרֵי יְצִיאָתוֹ בְּבִרְכַּת אֲשֶׁר יָצַר אֶת הָאָדָם בְּחָכְמָה. וְכַמָּה גְּדוֹלָה הַבְּרָכָה הַזֹּאת בְּעִנְיָנָהּ וְכַמָּה מְתֻקָּנוֹת מִלּוֹתֶיהָ לְמִי שֶׁהוּא מִסְתַּכֵּל בָּהֶן בְּעֵין הָאֱמֶת, שֶׁהִקְדִּים תְּחִלָּה 'בְּחָכְמָה' וְחוֹתֵם בְּ'רוֹפֵא כָל בָּשָׂר וּמַפְלִיא לַעֲשֹוֹת' – לָמַד עַל פְּלִיאוֹת מַה שֶּׁבָּרָא בַחַיִּים מֵהַכֹּחוֹת הַדּוֹחִים וְהַמַּחֲזִיקִים, וְכָלַל כָּל הַחַיִּים בְּאָמְרוֹ 'כָּל בָּשָׂר'. וְקוֹשֵׁר מַצְפּוּנוֹ בָעִנְיָן הָאֱלֹהִי בְּתַחְבּוּלוֹת, מֵהֶם מִצְוֹת כְּתוּבוֹת וּמֵהֶם מְקֻבָּלוֹת, וְהוּא נוֹשֵׂא הַתְּפִלִּין עַל מְקוֹם הַמַּחֲשָׁבָה וְהַזִּכָּרוֹן מֵהָרֹאשׁ וְאוֹצֵל מֵהֶם רְצוּעָה מַגַּעַת אֶל יָדוֹ כְּדֵי שֶׁיִּרְאֶה אוֹתָהּ עִם הַשָּׁעוֹת, וּתְפִלִּין שֶׁל יָד עַל מַבּוּעַ הַכֹּחוֹת, רְצוֹנִי לוֹמַר: הַלֵּב, וְנוֹשֵׂא הַצִּיצִית כְּדֵי שֶׁלֹּא יַטְרִידוּהוּ חוּשָׁיו בָּעוֹלָם, וּכְמוֹ שֶׁאָמַר: וְלֹא־תָתוּרוּ אַחֲרֵי לְבַבְכֶם וְאַחֲרֵי עֵינֵיכֶם. וְהַכָּתוּב בַּתְּפִלִּין: הַיִּחוּד וְהַגְּמוּל וְהָעֹנֶשׁ וְזֵכֶר יְצִיאַת מִצְרַיִם, מִפְּנֵי שֶׁהִיא טְעָנָה שֶׁאֵין בָּהּ מִדְחֶה, כִּי לָעִנְיָן הָאֱלֹהִי הִתְחַבְּרוּת בַּבְּרוּאִים וְהַשְׁגָּחָה עֲלֵיהֶם וִידִיעָה בְמַעֲשֵׂיהֶם. אַחַר כֵּן מִתְגַּלְגֵּל בְּכָל חוּשָׁיו לָתֵת חֵלֶק הָאֱלֹהִים בָּהֶם, וּכְבָר קִבַּלְנוּ כִּי הַמְעַט שֶׁבַּשִּׁעוּרִים אֲשֶׁר יֵצֵא הָאָדָם בָּהֶם יְדֵי חוֹבָתוֹ מֵהַתִּשְׁבָּחוֹת הֵם מֵאָה בְרָכוֹת לֹא פָּחוֹת, מֵהֶם הַמְפֻרְסָמוֹת. וְאַחַר כֵּן יִשְׁתַּדֵּל בְּמֶשֶׁךְ הַיּוֹם לְהַשְׁלִימָם בְּרֵיחָנִים וּמַאֲכָלִים וּשְׁמוּעוֹת וּמַרְאוֹת, יְבָרֵךְ עֲלֵיהֶם, וְכָל אֲשֶׁר יוֹסִיף יִהְיֶה תּוֹסֶפֶת מְקָרֶבֶת אֶל הָאֱלֹהִים, וּכְמוֹ שֶׁאָמַר דָּוִד: פִּי יְסַפֵּר צִדְקָתֶךָ כָּל־הַיּוֹם תְּשׁוּעָתֶךָ כִּי לֹא יָדַעְתִּי סְפֹרוֹת, רְצוֹנוֹ לוֹמַר: כִּי שִׁבְחֲךָ לֹא יִכְלְלֵהוּ הַמִּנְיָן אֲבָל אֲקַבְּלֶנּוּ עָלַי כָּל יָמַי וְלֹא אֶמָּנַע מִמֶּנּוּ תָמִיד. וְהָאַהֲבָה וְהַיִּרְאָה מֵאֵין סָפֵק נִכְנָסוֹת בַּנֶּפֶשׁ עִם אֵלֶּה הָעִנְיָנִים, וּמְשׁׂעָרִים בְּשִׁעוּר תּוֹרִיִּי, כְּדֵי שֶׁלֹּא תָבִיא הַשִּׂמְחָה בְשַׁבָּתוֹת וְיָמִים טוֹבִים אֶל מַה שֶּׁמֵּבִיא אֶל הַשְּׂחוֹק וְהַתַּאֲוָה וְהַבַּטָּלָה, וּלְהִמָּנַע מֵהַתְּפִלּוֹת בְּעִתָּם כָּרָאוּי, וְשֶׁלֹּא תוֹצִיא הַיִּרְאָה אֶל גְּבוּל שֶׁמְּיָאֵשׁ מֵהַמְּחִילָה וְהַסְּלִיחָה, וְיִשָּׁאֵר דּוֹאֵג כָּל יָמָיו וְיַעֲבֹר כָּל מַה שֶּׁיְּצַוֶּה הַבּוֹרֵא מֵהַשִּׂמְחָה בְּמַה שֶּׁחֲנָנוֹ, כְּמוֹ שֶׁאָמַר: וְשָׂמַחְתָּ בְכָל הַטּוֹב אֲשֶׁר נָתַן לְךָ ה' אֱלֹהֶיךָ, וְיִמְעַט שִׁבְחוֹ עַל טוֹבַת הָאֱלֹהִים, כִּי הַשֶּׁבַח הוֹלֵךְ אַחֲרֵי הַשִּׂמְחָה, וְיִהְיֶה כְמוֹ שֶׁאָמַר בּוֹ: תַּחַת אֲשֶׁר לֹא־עָבַדְתָּ אֶת־ה' אֱלֹהֶיךָ בְּשִׂמְחָה וּבְטוּב לֵבָב וְעָבַדְתָּ אֶת אֹיְבֶיךָ וגו', וְשֶׁלֹּא תוֹצִיאֶנּוּ הַקִּנְאָה בְּ'הוֹכֵחַ תּוֹכִיחַ אֶת־עֲמִיתֶךָ' וּבְדִבְרֵי הַחָכְמוֹת, לִידֵי הַכַּעַס וְהַנְּטִירָה, וְתִטָּרֵד נַפְשׁוֹ מֵהִזְדַּכְּכוּת בְּעִתּוֹת הַתְּפִלּוֹת. וִייַשֵּׁב בְּלִבּוֹ צִדּוּק הַדִּין יִשּׁוּב שֶׁיִּהְיֶה לוֹ לְמָגֵן וּלְמִסְתּוֹר מֵהַפְּגָעִים וְהַצָּרוֹת הַהֹווֹת בָּעוֹלָם, כְּשֶׁיִּתְיַשֵּׁב בְּנַפְשׁוֹ צֶדֶק בּוֹרֵא הַחַיִּים וּמַטְרִיפָם וּמַנְהִיגָם בְּחָכְמָתוֹ, וְשֶׁאֵין הַדֵּעוֹת מַשִּׂיגוֹת פְּרָטֶיהָ אֲבָל מַשִּׂיגוֹת כְּלָלֶיהָ, בְּמַה שֶּׁהֵם רוֹאוֹת מִתִּקּוּן הַבְּרִיאָה בָהֶם, וּמַה שֶּׁכּוֹלֵל מֵהַפְּלִיאוֹת הַמּוֹרוֹת עַל כַּוָּנַת חָכָם וְחָפֵץ יוֹדֵעַ וְיָכוֹל, בַּאֲשֶׁר שָׂם לְקָטֹן וְגָדוֹל מֵהֶם מַה שֶּׁהוּא צָרִיךְ לוֹ מֵחוּשִׁים נִסְתָּרִים וְנִרְאִים וְרוּחוֹת וְאֵבָרִים, וְשָׂם הַכֵּלִים מְפִיקִים רְאוּיִים לָרוּחוֹת, וְשָׂם לַצְּבוֹעִים מִדַּת הַגְּבוּרָה וּכְלֵי הַדְּרִיסָה וְהַטֶּרֶף, וְשָׂם לָאַרְנֶבֶת וְלָאַיָּל כְּלֵי הַבְּרִיחָה וּמִדַּת הַמֹּרֶךְ. וּמִי שֶׁמְּחַשֵּׁב בִּבְרִיאַת הָאֵבָרִים וְתוֹעֲלוֹתֵיהֶם וְעֶרְכָּם מִן הָרוּחוֹת, יִרְאֶה בָזֶה מֵהַצֶּדֶק וְהַסִּדּוּר הַחָכְמִי, מַה שֶּׁלֹּא יַשְׁאִיר בְּלִבּוֹ סָפֵק בְּצֶדֶק הַבּוֹרֵא. וְאִם יָבוֹא שְׂטַן הַמַּחֲשָׁבָה לְהַרְאוֹת לוֹ הָעָוֶל עַל הָאַרְנֶבֶת בַּאֲשֶׁר הִיא מַאֲכָל לַצְּבוֹעִים, וְהַזְּבוּב לָעַכָּבִישׁ, יָשִׁיב עָלָיו הַשֵּׂכֶל וְיִגְעַר בּוֹ, לוֹמַר: אֵיךְ אֲיַחֵס הָעָוֶל אֶל חָכָם שֶׁנִּתְבָּרֵר לִי צִדְקוֹ וְשֶׁאֵינֶנּוּ צָרִיךְ אֶל הָעָוֶל, וְאִלּוּ הָיָה צִידַת הַצְּבוֹעִים לָאַרְנֶבֶת וְצִידַת הָעַכָּבִישׁ לַזְּבוּב בְּמִקְרֶה, הָיִיתִי אוֹמֵר בְּטַעֲנַת 'הַמִּקְרֶה', אַךְ אֲנִי רוֹאֶה הֶחָכָם הַהוּא הַמַּנְהִיג הַצַּדִּיק, הוּא אֲשֶׁר שָׂם כְּלֵי הַצַּיִד לָאַרְיֵה: מִגְּבוּרָה וִיכֹלֶת וְשִׁנַּיִם וְצִפָּרְנַיִם, וְשָׂם הָעַכָּבִישׁ נֻכָּר לְתַחְבּוּלָה, וְשָׂם לוֹ הָאֲרִיגָה לְבוּשׁ מִבְּלִי לְמִידָה, יֶאֱרֹג הַשְּׂבָכִים לַזְּבוּב, וְשָׂם לוֹ כֵלִים רְאוּיִים לַמְּלָאכָה הַזֹּאת, וְזִמֵּן לוֹ הַזְּבוּב לְמִחְיָה וּלְמָזוֹן, כַּאֲשֶׁר זִמֵּן לְהַרְבֵּה מִדְּגֵי הַיָּם מָזוֹן דָּגִים אֲחֵרִים, הַאֹמַר עַל זֶה, שֶׁיִּהְיֶה, אֶלָּא לְחָכְמָה שֶׁאֵינֶנִּי מַשִּׂיגָהּ, וְאַצְדִּיק מִי שֶׁנִּקְרָא 'הַצּוּר תָּמִים פָּעֳלוֹ'. וּמִי שֶׁנִּתְיַשֵּׁב עַל נַפְשׁוֹ זֶה יִהְיֶה כְמוֹ שֶׁאוֹמְרִים עַל נַחוּם אִישׁ גַּם זוֹ. כָּל אֲשֶׁר תִּמְצָאֵהוּ צָרָה אוֹמֵר: גַּם זוֹ לְטוֹבָה, וְיִחְיֶה חַיִּים עֲרֵבִים תָּמִיד, וְתָקֵל עָלָיו הַצָּרוֹת, אֲבָל אֶפְשָׁר שֶׁיִּשְׂמַח בָּהֶם כְּשֶׁיַּרְגִּישׁ לְעָוֹן שֶׁיֵּשׁ עָלָיו, כְּמִי שֶׁיִּפְרַע חוֹבוֹ וְהוּא שָׂמֵחַ בְּמַה שֶּׁהֵקֵל מֵעָלָיו מִמֶּנּוּ, וְיִשְׂמַח לַשָּׂכָר וְלַגְּמוּל הַצָּפוּי לוֹ, וְיִשְׂמַח בְּמַה שֶּׁהוּא מְלַמֵּד לִבְנֵי אָדָם מֵהַסֵּבֶל וְהַצְדָּקַת דִּין הַבּוֹרֵא, וְיִשְׂמַח בְּמַה שֶּׁיֵּשׁ עָלָיו בָּזֶה מֵהַשֵּׁם הַטּוֹב וְהַתִּפְאֶרֶת, זֶה בַּצָּרוֹת הַמְיֻחָדוֹת בּוֹ, וְכֵן יַעֲשֶׂה בַצָּרוֹת הַכּוֹלְלוֹת כְּשֶׁיַּעֲבִירוּ בִּלְבּוּלֵי הַמַּחֲשָׁב עַל לִבּוֹ אֹרֶךְ הַגָּלוּת וּפִזּוּר הָאֻמָּה וּמַה שֶּׁהִגִּיעַ אֵלֶיהָ מֵהַדַּלּוּת וְהמִעוּט, יִתְנַחֵם תְּחִלָּה בְּצִדּוּק הַדִּין כַּאֲשֶׁר אָמַרְתִּי, וְאַחַר כֵּן בְּנִכּוּי עֲוֹנוֹתָיו, וּבַשָּׂכָר הַצָּפוּן לָעוֹלָם הַבָּא, וּבְהִדָּבֵק בָּעִנְיָן הָאֱלֹהִי בָּעוֹלָם הַזֶּה. וְאִם יְיָאֲשֶׁנּוּ שְׂטָנוֹ מִזֶּה, בְּאָמְרוֹ: 'הֲתִחְיֶינָה הָעֲצָמוֹת הָאֵלֶּה', לְגֹדֶל מַה שֶּׁנִּכְחַדְנוּ מִגּוֹי וְנִשְׁכַּח זִכְרֵנוּ, וּכְמָה שֶׁנֶּאֱמַר: יָבְשׁוּ עַצְמוֹתֵנוּ וְאָבְדָה תִקְוָתֵנוּ נִגְזַרְנוּ לָנוּ, יַחֲשׁׂב בְּאֵיכוּת יְצִיאַת מִצְרַיִם וְכָל מַה שֶּׁנֶּאֱמַר בְּ'כַמָּה מַעֲלוֹת טוֹבוֹת לַמָּקוֹם עָלֵינוּ', וְלֹא יִהְיֶה קָשֶׁה בְעֵינָיו אֵיךְ נָשׁוּב לְקַדְמוּתֵנוּ אֲפִלּוּ אִם לֹא יִשָּׁאֵר מִמֶּנּוּ אֶלָּא אֶחָד, וּכְמוֹ שֶׁאָמַר: 'אַל־תִּירְאִי תּוֹלַעַת יַעֲקֹב', כִּי מַה הוּא הַנִּשְׁאָר מִן הָאָדָם כְּשֶׁשָּׁב תּוֹלַעַת בְּקִבְרוֹ.

11 قالَ الحَبْرُ: فالخيِّر منّا يراعي من الشرائع الإلهية هذه، أعني "الختان" والأسبات والأعياد ولوازمها المشروعة من عند الله، والتحفّظ بالـ"سفاح الأقارب"، والـ"خلط النوعين" في النبات والثياب والحيوان، و"الإجمام" واليوبيل، والتحفظّ من "عبادة الآلهة الغريبة" وما يتعلّق بها من طلب علم غيب من غير النبوّة أو الأوريم والتُّميم أو "الرؤى". فلا يُسمع من زاجر أو منجّم أو قرّاع أو متفاول أو متطاير، والتحفّظ من "السيلان" و"الحيض"، والتحفّظ من الحيوان النجس في أكله ومسّه، ومن "البرص"، والتحفّظ بالدم والشحم لأنّها نصيب "نار يهوه".ومراعاة ما يلزمه على كلّ "إثم يُرتكب سهوًا أو خطًا من قربان"، حاشى ما يلزمه من "افتداء بكر الإنسان وبواكير المحاصيل والحيوان"، وعلى كلّ والدة تلد عنده "قربان"، وما يتطهرّ من "سيلان وبرص قربان وعطايا الفطير"، حاشى ما يلزمه من "عُشر أوَّل وعُشر ثان وعُشر الفقير"، و"الرؤية ثلاث مرّات في كلّ عام"، والفصح ولوازمه، الذي هو "قربان يهوه" لازم لكلّ "'صريح من بني إسرائيل"، و"المظلّة" و"الشعنينة" و"بوق الهتاف" وما يحتاج من الآلات والأواني المقدَّسة المطهَّرة لهذه "العطايا" والقرابين، وما يحتاج هو من التطهير والتقديس ومراعاة "زاوية الحقل" و"العرله" و"قدش هلوليم".وبالجُملة، فيراعي من الأوامر الإلهية ما يمكنه أن يكون صادقًا في قوله: "لم أتجاوز وصاياك ولا نسيتها"، سوى "النذور" و"الصدقات" و"قرابين السلامة" وما يلزم نفسه من "النذر". هذه وأمثالها الشرائع الإلهية وتمام أكثرها بـ"خِدْمة الأئمّة الهارونيّين".وأمّا الشرائع السياسية فمثل "لا تقتل، ولا تزن، ولا تسرق، ولا تشهد شهادة زور، وأكرم أباك وأمك" و"أحب قريبكَ كنفسكَ وأحبوا المقيم-الغريب ولا تسرقوا ولا تكذبوا". وتجنّب "العِينَةَ والرِّبا" وتحرّى "ميزان الحقّ ووزنات حقّ وإيفة حقّ وهين حقّ" وترك "اللقاط" و"الخُصاص" و"زوايا الحقول" وما أشبه هذا.وأمّا الشرائع النفسانية كـ"أنا يهوه إلهك، و"لا يكن لك آلهة أخرى أمامي، ولا تسجد لهن"، مع زيادة ما صحّ في هذه الشريعة أنّه تعالى مشاهد مطّلع على ضمائر العباد فضلًا عن أعمالهم وأقوالهم، وأنّه يجازي على خيرها وشرّها، وأنَّ "عيني يهوه تجولان في كلِّ الأرض"، فلا يتصرّف الخيِّر ولا يتكلّم ولا يفكّر إلاّ ويعتقد أنّ بحضرته أعينًا تراه وتراقبه، وتثيبه وتعاقبه، وتنقد عليه كلّ معوّج من قوله وفعله. فهو يمشي ويجلس كالخائف والخجل المستحي من أعماله أوقاتًا، كما أنّه يفرح ويبتهج وتعظم نفسه عنده إذا أتى بحسنة، وكأنّه يمتنّ على ربّه إذا احتمل مشقّة في طاعته.وبالجملة، فهو يعتقد ويلتزم ما قيل: "تبصر بثلاثة أمور ولن تقرب للخطيئة، اعرف ما فوقك: عين ترى وأذن تسمع وجميع أعمالك بمصحف مكتوبة". ويرى ما قال داود أصدق حُجة: "الغارسُ الأذنَ أَلا يَسمعُ؟ الصانعُ العينَ أَلا يُبصِرُ؟". وكُلّ ما قال في يهوه: "اختبرتني وعرَفتني". ويتفكّر في أنَّ جميع أعضائه موضوعة بحكمة وتدبير ونظام وتقدير، ويراها مطيعة لإرادته، وهو لا يدري ما الذي ينبغي أن يتحرّك منها، مثل أن يريد القيام فيجد جماعة الأعضاء كالأعوان المطيعين قد أقامت جسده وهو لا يدري تلك الأعضاء. وكذلك، إذا أراد الجلوس والمشي وسائر النصب، وإلى هذا أشار بقوله: "أنتَ عرفتَ جلوسي وقيامي، مسلكي ومربضي ذرّيتَ، وكل طُرقي عَرَفتَ".وأكثر من ذلك وأدقّ وألطف أعضاء النطق. ترى الطفل يحكي كلّ ما يسمعه وهو لا يدري بأيّ عضو وبأيّ عضلة وبأي عصبة ينبغي أن يحكي ذلك. وكذلك آلات الصدر في ألحان الغناء، يحكيها ويحكمها وهو لا يدري بأي شيء، كأنّ خالقها يحضرها ويصرّفها له مع الأحيان في حاجته. والأمر كذلك أو قريبًا من ذلك لأنّه لا يتصوّر أمر الخلقة مثل أمر الصناعة، لأنّ الصانع يصنع رَحًى مثلًا ويغيب عنها، والرَّحَى تفعل ما له صنعت. والخالق يخلق الأعضاء ويعطيها القوى ويمدّها مع اللحظات، ولو تُوُهّم ارتفاع عنايته وتدبيره آنًا واحدًا لفسد العالم بأسره.فإذا كان الخيّر يتصوّر جميع هذا في حركاته كُلّها فكيف لا تكون حركاته كلّها قد أعطى فيها نصيبًا للخالق الذي خلقها أوّلًا، ويمدّها بمعونة دائمة في تمامها، فهو أبدًا كأنّ "السكينة" معه والملائكة تصحبه بالقوّة، وإن تقوّى في الخير، وكان في المواضع المؤهَّله "للسكينة"، صحبته بالفعل، ورآها عيانًا، دون درجة "النبوة"، كما كان أخيار "الفقهاء في البيت الثاني" يرون صورة ويسمعون "نَأْمَةً من السماءِ"، وهي درجة الأولياء، وفوقها درجة الأنبياء، فيلتزم الأخيّر من توقير الأمر الإلهيّ الحاضر معه ما ينبغي أن يلتزم العبد لمولى خلقه وأنْعَمَ عليه، وهو مراقبه ليثيبه أو يعاقبه.فلا يُستبرد قول الأخيّر قبل دخوله الخلاء "بعد إذنكم أيها المبجلون"، تأدّبًا مع "السكينة"، واعتذاره بعد الخروج "بتسبيحة الذي خلق الإنسان بحكمة"، فما أجلّ هذه "التسبيحة" في معناها وما أحكم لفظها لمن تثبّتها بعين الحقيقة، إذ قدّم أوّلًا بـ"حكمة"، وختمها بـ"مداوي الأبدان وصانع المعجزات"، دليل على غريب ما خلقه في الحيوان من القوى، الدافعة والماسكة، وشمل جميع الحيوان بقوله: "كلّ بدن".ويربطُ نيَّتَهُ بالأمر الإلهيّ بحيل، منها فرائض منصوصة ومنها منقولة، فيحملُ "التَّميمةَ" على موضع الفكر والذِّكر من الرأس، ويبثّ منها شركة تصل إلى يده ليراها مع الساعات، و"تميمة اليد" على ينبوع القوى، أعني القلب. ويحملُ "الهُدْبَ" كي لا تشغله حواسّه بالدنيا، وكما قال: "ولا تطوفون وراء قلوبكم وأعينكم". والمكتوب في "التَّميمة" التوحيد والوعد والوعيد و"ذِكْرٌ للخروج من مصر"، لأنّها الحجّة لا مدفع فيها أنَّ للأمر الإلهيّ اتّصالًا بالخلق وعناية بهم وعلمًا بأعمالهم.ثمّ يُطَرِّقُ في جميع محسوساته إلى إعطاء نصيب الله فيها. وقد نُقل أنَّ أقلّ المقادير التي يتخلّص الإنسان به في التسابيح هو "ماية تسبيحة" لا أقل، منها المشهورة. ثم يروم مع طول الأيام استتمامها بمشمومات ومأكولات ومسموعات ومرئيات يبارك عليهم. وكلّ ما زاد كان نافلة مقرّبة إلى الله، وكما قال داود: "فمي يُحدّثُ بعدلكَ اليوم كلّه بخلاصك لأنّي لا أعرف لها أعدادًا"، يعني أنَّ تسبيحكَ لا أحصرُه إلى عدد، بل أَلزمُه طول عمري ولا أخلّي عنه دائمًا.و"المحبة" و"الخشية" لا محالة حاصلة في النفس مع هذه القرائن، ومقدّرة بتقدير شرعيّ كي لا تفرط "الفرحة في السبوت وفي الأيام الطيبة" إلى حدّ يخرج إلى اللهو والشهوات والبطالة، وتعطيل الصلوات في أوقاتها على ما يجب، وكي لا تفرط "الخشية" إلى حدّ يوئس من الغفران والصفح، فيبقى كئيبًا طول عمره، ويتجاوز ما أُمر به من "الفرحة" برزقه، كقوله: "وتبتهج بجميع الخير" فيقلّ شُكره على نِعَم الله، لأنّ الشكر يتبع "الفرحة"، فيصير كما قال: "من أجل أنّك لم تعبد يهوه إلهك بفرحة ... وعَبَدتَ أعداءَك"، وكي لا تفرط في "التَّعَصُّب" في "إنذار تُنذِرُ... الخ" ومناظرة العلم فيخرجه إلى الغضب والحقد، وتشتغل نفسه عن الصفاء في أوقات الصلوات. ويمكّن من نفسه "عدل القضاء الإلهيّ" تمكينًا يكون له جُنَّةً وحجابًا دون الرزايا والخطوب الجارية في الدنيا، إذا تمكّن في نفسه عدل خالق الحيوان ورازقه ومدبّره بحكمة لا تدرك الأذهان تفصيلها، لكن تدرك جُملتها بما ترى من إتقان الخلقة في الحيوان، وما تتضمّن من العجائب والغرائب الدّالة على قصد حكيم وإرادة عالم قادر، حتّى جعل لما دقَّ منها وما جلَّ كلّ ما احتاج إليه من حواسّ باطنة وظاهرة وأعضاء، وجعل آلات مطابقة موافقة للأرواح، فصيّر للأرنب والأيل آلات الهرب وأخلاق الجبن، وصيّر للسباع أخلاق الجرأة وآلات الخلب والافتراس.فإن تفكّر في خلقة الأعضاء ومنافعها ونسبتها من الأرواح، رأى في ذلك من العدل والنظام الحكميّ ما لا يُبقي في نفسه شكًّا ولا ريبة في عدل الخالق. فإذا تعرّض شيطان الوهم ليعرض عليه الجور على الأرانب، إذ هي طعمة للسباع، والذباب للعنكبوت، ردّ عليه العقل وزجره قائلًا: كيف أنسبُ الجورَ إلى حكيم قد تقرّر عندي عدله واستغناؤه عن الجور، ولو كان صيد السباع للأرانب وصيد العناكب للذباب بالاتّفاق لقلتُ بحجّة الاتّفاق، لكنّي أرى ذلك الحكيم العدل المدبّر هو الذي يصيّر آلات الصيد للأسد من جرأة وقدرة وأنياب ومخاليب، وصيّر العنكبوت ملهمًا للحيلة، وصيّر له النسج ملكة دون تعلّم، ينسج الشباك، وصيّر له الآلات المشاكلة لهذه الصناعة، وأعدَّ له الذباب معاشًا وقوتًا، كما أعدَّ لكثير من حوت البحر قوتًا من حوت آخر، فهل أقول في هذا إنّه إلاّ لحكمة لا أدركها، وأسلّم لمن تسمّى "الصخرُ الكاملُ صنيعهُ".فمَنْ تمكّن من نفسه هذا صار كما يقال عن نحوم ابن جمزو كُلَّما نابته نائبة قال: "ذلك خير أيضًا"، فيعيش عيشًا لذيذًا دائمًا وتخفّ عليه الأحزان، بل ربّما فرح لها إذا تفطّنَ لذنب كان عليه فتمحّص بذلك كمن قضى دينه وفرح بخفيف ظهره منه، ويفرح للذخر والأجر المدفوع له، ويفرح لِمَا يُكسبُ الناسَ من الهداية للصبر والتسليم لله تعالى، ويفرحُ لِمَا له في ذلك من الثناء والفخر، هذا في الرزايا الخاصّة به، وكذلك يعمل في الرزايا العامّة إذا أخطرت وساوس الوهم على باله طول "الجلوت" وتشتّت الملّة وما وصل إليها من القلّة والذلّة تعزّى أوّلًا بـ"عدل القضاء الإلهيّ" كما قلت، ثُمّ بتمحيص الذنوب، ثُمّ بالذخر والأجر المنتظر "في الحياة الآخرة" والاتّصال بالأمر الإلهيّ "في الحياة الدنيا". فإنْ أيأسَهُ شيطانهُ من ذلك بقوله: "أَتَحيَا هذه العظامُ" لعظيم ما دثر أثرنا وغبر خبرنا، كما قيل: "ها هم يقولون يبست عظامنا ... الخ". فيتفكّر في كيفية "الخروج من مصر"، وكلّ ما يقال في "كم مِنَ العرفانِ ندينُ للربِّ". فليس يصعبُ عليهِ كيف ننجبر ولو لَمْ يبقَ منِّا إلاّ واحد، وكما قيل: "دودة يعقوب"، ما عسى أن يبقى من الإنسان إذا صار "دودة" في قبره.

יב אָמַר הַכּוּזָרִי: כְּמוֹ זֶה יִחְיֶה בַגָּלוּת חַיִּים עֲרֵבִים וְיֶאֱרֶה פְּרִי תּוֹרָתוֹ בָּעוֹלָם הַזֶּה וּבָעוֹלָם הַבָּא, וּמִי שֶׁהוּא סוֹבֵל הַגָּלוּת מִתְקַצֵּף, כִּמְעַט שֶׁהוּא מַפְסִיד עוֹלָמוֹ וְאַחֲרִיתוֹ.

12 قالَ الخَزَرِيُّ: مثل هذا يعيش في "الجلوت" عيشًا لذيذًا، ويجني ثمرة دينه في الدنيا والآخرة، ومَنْ حملَ "الجلوت" متسخّطًا يكاد أن يفسد أولاه وآخرته.

יג אָמַר הֶחָבֵר: וּמַה שֶּׁיַּחֲזִיק עֲרֵבוּתוֹ וְיִקְבָּעֶנּוּ וְיוֹסִיף לוֹ עֲרֵבוּת עַל עֲרֵבוּת, שֶׁיְּבָרֵךְ תָּמִיד עַל כָּל מַה שֶּׁהוּא מוֹצֵא מִן הָעוֹלָם וּמַה שֶׁמּוֹצְאוֹ מִמֶּנּוּ.

13 قالَ الحَبْرُ: وما يؤكّد لذّته ويمكّنها ويزيده لذّة على لذّة، التزام "التسبيحات" على كلّ ما يصيب من الدنيا، وعلى كلّ ما يصيبه منها.

יד אָמַר הַכּוּזָרִי: וְאֵיךְ הוּא זֶה, וְהַבְּרָכוֹת טֹרַח יָתֵר.

14 قالَ الخَزَرِيُّ: وكيف ذلك و"التسبيحات" كلفة زائدة.

טו אָמַר הֶחָבֵר: הֲלֹא הָאָדָם הַשָּׁלֵם יוֹתֵר רָאוּי שֶׁיְּסֻפַּק בְּהַרְגָּשַׁת הַהֲנָאָה בְּמַה שֶׁיֹּאכַל וְיִשְׁתֶּה מֵהַתִּינוֹק וְהַבְּהֵמָה, כַּאֲשֶׁר הַבְּהֵמָה יוֹתֵר רְאוּיָה לַהֲנָאָה מֵהַצֶּמַח אַף עַל פִּי שֶׁהַצֶּמַח נִזּוֹן תָּמִיד.

15 قالَ الحَبْرُ: أليس الإنسان الكامل أحقّ أن يوصَف بالالتذاذ بما يأكل ويشرب من الطفل والبهيمة، كما أنَّ البهيمة أحقّ باللذّة من النبات، وإن كان النبات في اغتذاء دائم.

טז אָמַר הַכּוּזָרִי: כֶּן הוּא לְיִתְרוֹן הַחוּשׁ וְהַהֶרְגֵּשׁ בַּהֲנָאָה, כִּי אִם הָיוּ מְבִיאִים אֶל הַשִּׁכּוֹר כָּל אֲשֶׁר יִתְאַוֶּה, וְהוּא בְעִנְיַן שִׁכְּרוּתוֹ, וְיֹאכַל וְיִשְׁתֶּה וְיִשְׁמַע הַנִּגּוּנִים וְיִתְחַבֵּר עִם מִי שֶׁיֶּאֱהַב וּתְחַבְּקֵהוּ אֲהוּבָתוֹ, וִיסֻפַּר לוֹ כָל זֶה כְּשֶׁיֵּרָפֵא מִשִּׁכְּרוּתוֹ, הָיָה דּוֹאֵג עַל זֶה וְיַחֲשׂב הַכֹּל הֶפְסֵד וְלֹא רֶוַח, מִפְּנֵי שֶׁלֹּא בָאוּ לְיָדוֹ הַהֲנָאוֹת הָהֵם וְהוּא בְעִנְיָן שֶׁיַּרְגִּישׁ וְיִנְעַם בָּהֶם.

16 قالَ الخَزَرِيُّ: نعم، لفضل الحسّ والشعور باللذة، فإنّه لو سيق إلى سكران كلّ ما يشتهيه وهو بحال السكر، فيأكل ويشرب ويسمع الأغاني ويجتمع مع مَنْ يحبّ وتعانقه معشوقته, ثمّ يوصَف له جميع هذا إذا صحا، لتأسّف لذلك وحسب جميعه خسرًا لا ربحًا، لِمَا لم تجئه تلك اللذّات في حال تحصيل وإحساس تامّ.

יז אָמַר הֶחָבֵר: הַהִזְדַּמְּנוּת לַהֲנָאָה וְהַרְגָּשָׁתָהּ, וְשֶׁיַּחֲשׁׂב בְּהֶעְדֵּרָהּ קֹדֶם לָכֵן, כּוֹפֵל הַהֲנָאָה. וְזֶה מִתּוֹעֶלֶת הַבְּרָכוֹת לְמִי שֶׁהוּא רָגִיל בָּהֶם בְּכַוָּנָה וַהֲבָנָה, מִפְּנֵי שֶׁהֵם מְצַיְּרוֹת מִין הַהֲנָאָה בַנֶּפֶשׁ וְהַשֶּׁבַח עָלֶיהָ לְמִי שֶׁחֲנָנָהּ וּכְבָר הָיָה מְזֻמָּן לְהֶעְדֵּרָהּ, וְאָז תִּגְדַּל הַשִּׂמְחָה בָהּ. כְּמוֹ שֶׁאַתָּה אוֹמֵר 'שֶׁהֶחֱיָנוּ וְקִיְּמָנוּ', וּכְבָר הָיִיתָ מְזֻמָּן לָמוּת וְתוֹדֶה עַל שֶׁהֶחְיְיךָ, וְתִרְאֶה זֶה רֶוַח, וְיֵקַל בְּעֵינֶיךָ הֶחֳלִי וְהַמָּוֶת כַּאֲשֶׁר יָבֹא, מִפְּנֵי שֶׁכְּבָר חָשַׁבְתָּ עִם נַפְשְׁךָ וְרָאִיתָ שֶׁרָוַחְתָּ עִם בּוֹרַאֲךָ, שֶׁאַתָּה רָאוּי לְהֵעָדֵר מִמְּךָ כָּל טוּב בְּטִבְעֲךָ כִּי עָפָר אַתָּה, וְהֵטִיב לְךָ בַּחַיִּים וְהַהֲנָאוֹת, וְתוֹדֶה עַל כֵּן, וּבְעֵת שֶׁיְּסִירֵם מִמְּךָ תּוֹדֶה וְתַעֲבֹד וְתֹאמַר: ה' נָתַן וַה' לָקָח יְהִי שֵׁם ה' מְבֹרָךְ, וְתִהְיֶה נֶהֱנֶה כָל יָמֶיךָ. וּמִי שֶׁאֵינוֹ אוֹחֵז הַדֶּרֶך הַזֶּה, אַל תַּחֲשׁׂב כִּי הֲנָאָתוֹ הֲנָאָה אֱנוֹשִׁית, אַךְ הֲנָאָה בַּהֲמִית אֵינֶנּוּ מְבִינָהּ, כַּאֲשֶׁר אָמַרְנוּ בַשִּׁכּוֹר. וְכֵן יַעֲלֶה הֶחָסִיד עַל לִבּוֹ עִנְיַן כָּל בְּרָכָה וְיָבִין הַכַּוָּנָה מִמֶּנָּה וּמַה שֶּׁהוּא נִתְלֶה בָהּ. הִנֵּה יְצַיֵּר בְּ'יוֹצֵר הַמְּאוֹרוֹת', סֵדֶר עוֹלַם הָעֶלְיוֹן וְגֹדֶל הָאִישִׁים הָהֵם, וְגֹדֶל תּוֹעֲלוֹתָם, וְשֶׁהֵם אֵצֶל בּוֹרְאָם כַּקָּטֹן שֶׁבָּרְמָשִׂים, וְאִם הֵם גְּדוֹלִים בְּעֵינֵינוּ לְגֹדֶל תּוֹעֲלוֹתֵינוּ בָהֶם. וְהָרְאָיָה שֶׁהֵם אֵצֶל בּוֹרְאָם כַּאֲשֶׁר אָמַרְתִּי, שֶׁחָכְמָתוֹ וְהַנְהָגָתוֹ בִּיצִירַת הַנְּמָלָה וְהַדְּבוֹרָה אֵינֶנָּהּ מְקֻצֶּרֶת מֵחָכְמָתוֹ וְהַנְהָגָתוֹ לַשֶּׁמֶשׁ וְגַלְגָּלָהּ, אַךְ סִמָּנֵי הַחָכְמָה וְהַהַשְׁגָּחָה יוֹתֵר דַּקִּים וְנִפְלָאִים בַּנְּמָלָה וּבַדְּבוֹרָה לְמַה שֶׁהֻנַּח בָּהֶם מֵהַכֹּחוֹת וְהַכֵּלִים עִם קַטְנוּתָם. יַחֲשֹׁב בָּזֶה, כְּדֵי שֶׁלֹּא יִגְדְּלוּ בְעֵינָיו הַמְּאוֹרוֹת וִיסִיתֵהוּ הַשָּׂטָן בִּקְצָת דֵּעוֹת אַנְשֵׁי הַרוּחֲנִיּוֹת, וְיַעֲלֶה בְלִבּוֹ שֶׁהֵם מוֹעִילִים וּמַזִּיקִים בְּעַצְמָם, וְאֵינֶנּוּ כֵן, אֲבָל בְּאֵיכוּתָם כָּרוּחַ וְכָאֵשׁ, וְיִהְיֶה כְמוֹ שֶׁאָמַר: אִם־אֶרְאֶה אוֹר כִּי יָהֵל… וַיִּפְתְּ בַּסֵּתֶר לִבִּי. וְכֵן יִתֵּן אֶל לִבּוֹ בְּ'אַהֲבַת עוֹלָם', הִדָּבֵק הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי בָעֵדָה הַמּוּכֶנֶת לְקִבּוּלוֹ כְּהִדָּבֵק הָאוֹר בַּמַּרְאָה הַזַּכָּה, וְשֶׁהַתּוֹרָה מֵאֶצְלוֹ הַתְחָלַת חֵפֶץ מִמֶּנּוּ לְהֵרָאוֹת מַלְכוּתוֹ בָאָרֶץ כְּהֵרָאוֹתָהּ בַּשָּׁמַיִם, וְלֹא גָּזְרָה הַחָכְמָה שֶׁיִּבְרָא מַלְאָכִים בָּאָרֶץ, אֲבָל אָדָם מִזֶּרַע וָדָם–מִתְגַּבְּרִים בָּהֶם הַטְּבָעִים וּמִתְנַצְּחִים בָּהֶם הַמִּדּוֹת, כְּפִי הִתְחַלְּפוּת הַהַצְלָחָה וְרֹעַ הַמַּזָּל, כַּאֲשֶׁר נִתְבָּאֵר בְּסֵפֶר יְצִירָה. וְכַאֲשֶׁר יִזַּךְ מֵהֶם יָחִיד אוֹ קָהָל, יָחוּל עָלָיו הָאוֹר הָאֱלֹהִי וְיַנְהִיגֶנּוּ בְנִפְלָאוֹת וּבְנוֹרָאוֹת יוֹצְאוֹת מִסֵּדֶר הָעוֹלָם הַטִּבְעִי, וְיִקָּרֵא זֶה מִמֶּנּוּ אַהֲבָה וְשִׂמְחָה. וְלֹא מָצָא הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי מְקַבֵּל, מַסְכִּית לִדְבָרוֹ, דָּבֵק בַּסֵּדֶר אֲשֶׁר צִוָּה בוֹ, אַחֲרֵי הַמְּאוֹרוֹת וְהַגַּלְגַּלִּים, אֶלָּא חֲסִידֵי בְנֵי אָדָם, הָיוּ יְחִידִים מֵאָדָם וְעַד יַעֲקֹב, וְאַחַר כֵּן שָׁבוּ קָהָל, וְחָל עֲלֵיהֶם הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי לְאַהֲבָה לִהְיוֹת לָהֶם לֵאלֹהִים, וְסִדְּרָם בַּמִּדְבָּר כְּסֵדֶר הַגַּלְגַּלִּים, אַרְבָּעָה דְּגָלִים כְּאַרְבַּעַת רִבְעֵי הַגַּלְגַּל, וּשְׁנֵים עָשָׂר שֵׁבֶט כִּשְׁנֵים עָשָׂר מַזָּלוֹת, וּמַחֲנֵה הַלְוִיִּם בְּתוֹךְ הַמַּחֲנוֹת, כַּאֲשֶׁר אָמַר בְּסֵפֶר יְצִירָה: "וְהֵיכָל קָדוֹש מְכֻוָּן בָּאֶמְצַע וְהוּא נוֹשֵׂא אֶת כֻּלָּם", וְזֶה כֻּלּוֹ מוֹרֶה עַל אַהֲבָה. וְיִהְיֶה מְשַׁבֵּחַ עָלֶיהָ וְיִסְמֹךְ לָזֶה קִבּוּלוֹ הַתּוֹרָה בִּקְרִיאַת שְׁמַע. וְאַחַר כֵּן בְּמַה שֶׁכּוֹלֵל אֱמֶת וְיַצִּיב מֵהָעִנְיָנִים הַנִּמְרָצִים לְקַבָּלַת הַתּוֹרָה – כְּאִלּוּ אַחַר שֶׁנִּתְבָּאֵר לוֹ כָּל אֲשֶׁר קָדַם וְהֵבִין אוֹתוֹ וְהִכִּירוֹ, אָסַר עַל נַפְשׁוֹ אִסָּר וְהֵעִיד עֵדִים שֶׁקִּבְּלוֹ כַּאֲשֶׁר קִבְּלוּהוּ הָאָבוֹת לְפָנָיו, וְכֵן יְקַבְּלוּהוּ הַבָּנִים עַד עוֹלְמֵי עַד, כְּמוֹ שֶׁהוּא אוֹמֵר: עַל אֲבוֹתֵינוּ וְעָלֵינוּ וְעַל בָּנֵינוּ וְעַל דּוֹרוֹתֵינוּ דָּבָר טוֹב וְקַיָּם חֹק וְלֹא יַעֲבֹר. וְאַחַר כֵּן מְסַדֵּר הַקְּשָׁרִים אֲשֶׁר בָּהֶם יִשְׁלְמוּ קִשְׁרֵי הַיְּהוּדִים, וְהוּא שֶׁיּוֹדֶה בֶאֱלֹהוּתוֹ יִתְבָּרַךְ, וּבְקַדְמוּתוֹ וּבְהַשְׁגָּחָתוֹ עַל אֲבוֹתֵינוּ, וְשֶׁהַתּוֹרָה מֵעִמּוֹ, וּבַמּוֹפֵת עַל כָּל זֶה, וְהוּא הַחִתּוּם וְהוּא יְצִיאַת מִצְרַיִם, כְּמוֹ שֶׁאָמַר: אֱמֶת שֶׁאַתָּה הוּא ה' אֱלֹהֵינוּ, אֱמֶת מֵעוֹלָם הוּא שְׁמֶךָ, וְעֶזְרַת אֲבוֹתֵינוּ, וֶאֱמֶת מִמִּצְרַיִם גְּאַלְתָּנוּ ה' אֱלֹהֵינוּ. וּמִי שֶׁהִשְׁלִים כָּל אֵלֶּה בְכַוָּנָה גְּמוּרָה הוּא יִשְׂרָאֵל אֲמִתִּי וְרָאוּי לוֹ שֶׁיְּקַוֶּה לְהִדָּבֵק בָּעִנְיָן הָאֱלֹהִי הַדָּבֵק בִּבְנֵי יִשְׂרָאֵל מִבַּלְעֲדֵי שְׁאָר הָאֻמּוֹת, וְיֵקַל עָלָיו לַעֲמֹד לִפְנֵי הַשְּׁכִינָה, וְיִשְׁאַל וְיֵעָנֶה. וְהִתְחַיֵּב לִסְמֹךְ 'גְּאֻלָּה' לִ'תְפִלָּה' בְּתַכְלִית הַחֲרִיצוּת וְהַזְּרִיזוּת כַּאֲשֶׁר הִקְדַּמְנוּ. וְיַעֲמֹד לַתְּפִלָּה עַל הַתְּנָאִים אֲשֶׁר קָדַם זִכְרָם בַּבְּרָכוֹת הַכּוֹלְלוֹת כָּל יִשְׂרָאֵל, כִּי הַבַּקָּשָׁה וְהַתְּפִלָּה בְּמַה שֶּׁמִּתְיַחֵד בּוֹ הַיָּחִיד, אֵינָם אֶלָּא מִן הָרְשׁוּת, וּכְבָר קָבְעוּ לָזֶה מָקוֹם בְּ'שׁוֹמֵעַ תְּפִלָּה' לְמִי שֶׁהוּא רוֹצֶה. וְיִתֵּן אֶל לִבּוֹ מֵהַבְּרָכָה הָרִאשׁוֹנָה הַנִּקְרֵאת אָבוֹת, מַעֲלַת הָאָבוֹת, וְשֶׁבְּרִית הָאֱלֹהִים קַיָּם לָהֶם עַד עוֹלָם לֹא יָמוּשׁ, כְּמוֹ שֶׁהוּא אוֹמֵר: וּמֵבִיא גּוֹאֵל לִבְנֵי בְנֵיהֶם. וּמֵהַבְּרָכָה הַשֵּׁנִית הַנִּקְרֵאת גְּבוּרוֹת, כִּי לֵאלֹהִים בָּעוֹלָם הַזֶּה מֶמְשָׁלָה מַתְמֶדֶת, וְאֵינֶנּוּ כַּאֲשֶׁר חוֹשְׁבִים הַטִּבְעִיִּים שֶׁהוּא עַל הַטְּבָעִים אֲשֶׁר נִסּוּם, וְיִתֵּן אֶל לִבּוֹ שֶׁהוּא מְחַיֶּה הַמֵּתִים בְּעֵת שֶׁיִּרְצֶה עִם רֹחַק זֶה מֵהַקָּשַׁת הַטִּבְעִיִּים, וְכֵן מַשִּׁיב הָרוּחַ וְזוּלָתוֹ, וּבְחֶפְצוֹ מַתִּיר אֲסוּרִים וְזוּלָתוֹ, וּכְבָר הִתְבָּאֵר זֶה מֵעִנְיָנֵי בְנֵי יִשְׂרָאֵל. וְאַחַר שֶׁיַּאֲמִין בְּאָבוֹת וּגְבוּרוֹת שֶׁהֵם מְדַמּוֹת שֶׁהוּא יִתְבָּרַךְ נִתְלֶה בָעוֹלָם הַזֶּה הַגּוּפָנִי, יְרוֹמְמֵהוּ וְיַקְדִּישֵׁהוּ וִיגַדְּלֵהוּ שֶׁיַשִּׂיגֵהוּ אוֹ יִתְלֶה בוֹ דָבָר מִסִּפּוּרֵי הַגּוּפָנִיִּים, בִּקְדֻשַּׁת הַשֵּׁם יִתְבָּרַךְ, וְהוּא אַתָּה קָדוֹשׁ. וְיִתֵּן אֶל לִבּוֹ מֵהַבְּרָכָה הַזֹּאת כָּל אֲשֶׁר סִפְּרוּהוּ בוֹ הַפִּילוֹסוֹפִים מֵהַקְּדֻשָּׁה וְהָרוֹמְמוּת אַחַר שֶׁיְּקַיֵּם אֱלֹהוּתוֹ וּמַלְכוּתוֹ בְּאָבוֹת וּגְבוּרוֹת, כִּי בָהֶם נִתְבָּרֵר אֶצְלֵנוּ שֶׁיֵּשׁ לָנוּ מוֹשֵׁל וּמְצַוֶּה, וְלוּלֵא הֵם הָיִינוּ מְסֻפָּקִים בְּדִבְרֵי הַפִּילוֹסוֹפִים עִם אַנְשֵׁי הַקַּדְמוּת. וְהִתְחַיֵּיב לְהַקְדִּים אָבוֹת וּגְבוּרוֹת עַל קְדֻשַּׁת הַשֵּׁם, וּלְאַחַר שֶׁמְּקַדְּשֵׁהוּ וּמְרוֹמְמֵהוּ בָזֶה, יַתְחִיל בְּבַקָּשַׁת צְרָכָיו בִּכְלַל כָּל יִשְׂרָאֵל, וְלֹא יַעֲבֹר זֶה, כִּי הַתְּפִלָּה הַנַּעֲנֵית אֵינָהּ כִּי אִם לְקָהָל אוֹ בְקָהָל, אוֹ לְאֶחָד שֶׁיִּהְיֶה בִמְקוֹם קָהָל, וְהוּא נֶעְדָּר בִּזְמַנֵּנוּ זֶה.

17 قالَ الحَبْرُ: فالتهيّؤ للّذّة والشعور بها وتخيّل عدمها قبل ذلك يضاعف اللذّات بها وهذا من فوائد "التسبيحات" لمَنْ التزمها بنيّة وتحصيل لأنّها تصوّر نوع اللذّة في النفس والشُكر عليها لمَنْ وهبها، وقد كان معرَّضًا لعدمها فتعظم المسرّة بها، كقولك: "الذي أحيانا وأبقانا"، وقد كنتَ معرَّضًا للموت فتشكر على حيوتك، وتراها ربحًا، ويهون عليك المرض والموت إذ حلّ، لأنّك إذًا حاسبتَ نفسكَ ورأيتَ أنّكَ مربح مع ربّك، لأنّك أهل للعدم من كلّ نعمة بطبعك لأنّك تراب، ثمّ أنعمَ عليك بالحياة واللذّة فتشكر. ومتى صرفَها عنكَ تحمدُ وتقولُ: "يهوه أعطى ويهوه أخذ ... الخ"، فتبقى ملتذًّا طول عمرك، ومَنْ لم يلتزم هذه الطريقة فلا تظنّ لذّتة لذّة إنسانية لكن لذّة بهيمية لا يحصّلها، كما قلنا في السكران.وهكذا يحصّل الفاضل في نفسه معنى كلّ "تسبيحة"، ويتصوّر غرضها وما يتعلّق بها، فيتصوّر في "مبدع الأنوار" نظام العالم العلويّ وعِظَم تلك الأشخاص، وعظيم فائدتها، وأنها عند بارئها كأقلّ الحشرات، وإنْ عظمت في أعيننا لعظيم انتفاعنا بها. والدليل أنّها عند بارئها كما قلتُ، أنَّ حكمته وتدبيره في خلقة النملة والنحلة ليست مقصّرة عن حكمته وتدبيره للشمس وفلكها، بل أثر العناية والحكمة ألطف وأغرب في النملة والنحلة لما وضع فيها من القوّة والآلات على صغرها. يتفكّر في هذا كي لا تعظم في عينه الأنوار، فيخدعه الشيطان ببعض آراء أصحاب الروحانيات فيوهمه أنّها تضرّ وتنفع بذواتها، وليس كذلك، بل بكيفياتها كالريح والنار، فيكون كما قيل: "إنْ كنتُ قد نظرتُ إلى النور حين ضاءَ ... وغويَ قلبي سرًّا ... الخ".وكذلك يتصوّر في "محبة أبدية" اتّصال الأمر الإلهيّ بالجماعة المتهيّئة لقبوله كاتّصال النور بالمرآة الصقلة، وأنَّ الشريعة من عنده ابتداء، إرادة منه لإظهار ملكوته في الأرض كظهورها في السماء. ولم تقتض الحكمة أنْ يخلق ملائكة في الأرض بل آدميّين من مني ودم، وتتغالب فيهم الطبائع، وتتجاذب الأخلاق بحكم تضادّ الإقبال والإدبار، كما تبيّن في "كتاب المبادئ"، فمتى صفا منهم فراد أو جماعة، حَلَّهُ النور الإلهيّ ودبَّرَهُ بلطائف وغرائب خارجة عن نظام العالم الطبيعيّ، وتسمَّى ذلك منه "حبًّا وفرحًا".ولم يجد الأمر الإلهيّ قابلًا طائعًا لأمره لازمًا للنظام الذي أمره به بعد الأنوار والأفلاك إلاّ أفاضل الناس كانوا أفرادًا من لدن آدم إلى يعقوب، ثُمّ صاروا جماعة، فحلّهم الأمر الإلهيّ محبّة "ليكونَ لَهُمْ إلهًا (إلوهيم)"، ونظمهم في "الصحراء" نظام الفَلَك "أربع رايات" نحو أربعة أرباع الفَلَك، و"اثنى عشر سبطًا" نحو "اثنى عشر برجًا"، و"معسكر الّلاويّين بين المعسكرات"، كما في "كتاب المبادئ"، "في وسطهم القُدُس"، "وإلوهيم حامل لهم جميعًا". وهذا كُلّه دلّ على "محبّة"، فيسبّح عليها ويتلو ذلك قبوله الشريعة بـ"قصّة التوحيد".ثُمّ بما تضمّنه "حقّ وواثق" من وكيد المعاني لالتزام التوراة، كأنّه لمّا تبيّن له كُلّ ما تقدّم وحصّله وميّزه، عقدَ على نفسه عقدًا وأشهد شَهَدة أنّه قد التزمه، كما التزمه الآباء قبله، وكذلك يلتزمه البنون إلى غابر الدهر، كما يقول: "على آبائنا وعلينا وعلى أبنائنا وعلى أجيالنا صنيع جيّد وإطاعة العهد لا مخالفة له". ثمّ يسرد تلك العقائد التي بها تتمّ عقيدة اليهودية وهي الإقرار بربوبيّته تعالى وبأزليّته وبعنايته بآبائنا، وبأنَّ الشريعة من عنده، وبالبرهان على جميع ذلك وهي الخاتمة وهي "الخروج من مصر" بقول: "حقًّا إنّكَ يهوه إلهنا، حقًّا إنَّ اسمك أبدًا هو وعون آبائنا وحقًّا من مصر خلَّصتنا".فمَن جمعَ هذه بنيِّة خالصة كان إسرائيليًّا حقيقةً، وحُقَّ له أنْ يطمع بالاتّصال بالأمر الإلهيّ المتّصل ببني إسرائيل دون سائر الأمم، وكان مستأهلًا للوقوف بين يدي "السكينة"، وأنْ يسأل فيُجاب، فوجبَ أنْ "يشفعَ الخلاصَ بالصلاة" بغاية الحرص والنشاط كما تقدّم، فيقف للصلاة بالشروط التي تقدّم ذكرها "بالتسبيحات" التي تعمّ "بني إسرائيل"، لأنَّ الرغبة والدعاء فيما يخصّ إنّما هو من النوافل التي لا تلزم، وقد كان لها موضع في "سامع الصلاة" لمن شاء.فيَتصوَّر من "التسبيحة" الأولى المسمّاة "آباء" فضل "الآباء الأوائل" وثبات "العهد" من الله لهم للدهر لا يحول، بقول: "ومُرسل مخلّص لبني بنيهم"، ومن "التسبيحة" الثانية المسمّاة "جبروت" أنَّ له في هذا العالم حُكمًا مستمرًا، وليس كما يظنّ الطبيعيّون، أنّه على الطبائع التي جرّبوها، فيَتصوَّرُ أنّه "محيي الأموات" متى شاء، على بُعد ذلك عن قياس الطبيعيّين، وكذلك "باعثُ الرياحِ ومُنزلُ الأمطارِ" وغير ذلك، وفي الإراديات "مُطلق الأسرى" وغير ذلك. وقد تحقّق ذلك من آثار بني إسرائيل.فبَعدَ التأمين بـ"الآباء" و"الجبروت" التي تُخيِّلُ أنّه تعالى يتعلّقُ بهذا العالم الجسمانيّ، يُنزّهُهُ ويُقدّسُهُ ويُرفِّعُهُ عن أنْ يلحقهُ أو يتعلّق به شيء من أوصاف الجسمانيات "في تقديس اسمه" وهو "أنتَ قُدُّوسٌ". فيَتَصوَّرُ من هذه "التسبيحة" كلّ ما وصَفَتْهُ به الفلاسفة من التنزيه والتقديس بعد تصريح ربوبيّته وملكه "في الآباء" و"الجبروت"، فإنَّ بها تحقّقَ عندنا أنَّ لنا مالكًا وشارعًا، ولولاها لتشكّكنا في كلام الفلاسفة مع الدهريّين، فوجب تقديم "الآباء" و"الجبروت" على "تقديس اسمه". وبعد هذا التعظيم يبدأ بطلب حاجته مشتملًا مع جميع "بني إسرائيل". ولا يجوز غير ذلك إلاَّ في النوافل، فالدعاء المُجاب إنّما هو لجماعة، أو في جماعة، أو لواحد يقوم مقام جماعة، وهو معدوم في وقتنا.

יח אָמַר הַכּוּזָרִי: וְלָמָּה זֶה, הֲלֹא שֶׁיִּתְיַחֵד הָאָדָם יוֹתֵר טוֹב וְתִהְיֶה נַפְשׁוֹ זַכָּה וּמַחֲשַׁבְתּוֹ פְנוּיָה יוֹתֵר.

18 قالَ الخَزَرِيُّ: ولِمَ ذلك، أوليس الانفراد للإنسان أفضل وأصفى لنفسه وأخلى لفكره؟

יט אָמַר הֶחָבֵר: אֲבָל הַיִּתְרוֹן לַקָּהָל מִכַּמָּה פָנִים. מֵהֶם כִּי הַקָּהָל אֵינָם מִתְפַּלְּלִים בְּמַה שֶּׁיֵּשׁ בּוֹ הֶפְסֵד לַיָּחִיד וְהַיָּחִיד אֶפְשָׁר שֶׁיִּתְפַּלֵּל בְּמַה שֶּׁיֵּשׁ בּוֹ הֶפְסֵד לִיחִידִים אֲחֵרִים, וְאֶפְשָׁר שֶׁיֵּשׁ בַּיְחִידִים הָהֵם מִי שֶׁיִּתְפַּלֵּל בְּמַה שֶּׁיֵּשׁ בּוֹ הֶפְסֵדוֹ. וּמִתְּנָאֵי הַתְּפִלָּה הַנַּעֲנֵית שֶׁתִּהְיֶה בְמַה שֶׁיּוֹעִיל הָעוֹלָם וְלֹא יַזִּיקֵהוּ בְשׁוּם פָּנִים. וּמֵהֶם שֶׁמְּעַט הוּא שֶׁתִּשְׁלַם תְּפִלָּה לְיָחִיד מִבְּלִי שְׁגָגָה וּפְשִׁיעָה. וּמִפְּנֵי כֵן קָבְעוּ לָנוּ שֶׁיִּתְפַּלֵּל הַיָּחִיד תְּפִלַּת הַצִּבּוּר, וְשֶׁתִּהְיֶה תְּפִלָּתוֹ בְצִבּוּר, בְּעוֹד שֶׁיּוּכַל, לֹא פָחוֹת מֵעֲשָׂרָה, כְּדֵי שֶׁיַּשְׁלִים קְצָתָם מַה שֶּׁיֶּחְסַר בִּקְצָתָם בִּשְׁגָגָה אוֹ בִפְשִׁיעָה, וְיִסְתַּדֵּר מֵהַכֹּל תְּפִלָּה שְׁלֵמָה בְּכַוָּנָה זַכָּה, וְתָחוּל הַבְּרָכָה עַל הַכֹּל וְיַגִּיעַ לְכָל אֶחָד מֵהַיְחִידִים חֶלְקוֹ מִמֶּנָּה. כִּי הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי כַמָּטָר מַרְוֶה אֶרֶץ מֵהָאֲרָצוֹת כְּשֶׁתִּהְיֶה הָאָרֶץ כֻּלָּהּ רְאוּיָה לוֹ, וְאֶפְשָׁר שֶׁיִּכְלֹל בָּהּ מִי שֶׁאֵינוֹ רָאוּי לוֹ מֵהַיְחִידִים וְיִצְלְחוּ בַּעֲבוּר הָרֹב, וּבְהִפּוּךְ זֶה, יִמָּנַע הַמָּטָר מֵאֶרֶץ מֵהָאֲרָצוֹת מִפְּנֵי שֶׁהָאָרֶץ כֻּלָּהּ אֵינָהּ רְאוּיָה לוֹ, וְאֶפְשָׁר שֶׁיִּכְלֹל בָּהּ יְחִידִים הָיוּ רְאוּיִים לוֹ וְנִמְנַע מֵהֶם בַּעֲבוּר הָרֹב. אֵלֶּה דִינָיו יִתְבָּרַךְ הָעוֹלָמִיִּים. וְאֶצְלוֹ יִתְבָּרַךְ הַגְּמוּל לַיְחִידִים הָהֵם בָּעוֹלָם הַבָּא, וְעוֹד שֶׁבָּעוֹלָם הַזֶּה יִתֵּן לָהֶם תְּמוּרָה טוֹבָה וְיֵיטִיב לָהֶם בִּקְצָת טוֹבָה יִהְיוּ בָהּ נִכָּרִים מִשְּׁכֵנֵיהֶם, אַךְ מְעַט שֶׁיִּנָּצְלוּ מֵהָעֹנֶשׁ הַכּוֹלֵל הַצָּלָה גְמוּרָה. וּמְשַׁל מִי שֶׁהִתְפַּלֵּל לְצֹרֶךְ עַצְמוֹ, כִּמְשַׁל מִי שֶׁהִשְׁתַּדֵּל לְחַזֵּק אֶת בֵּיתוֹ לְבַדּוֹ וְלֹא רָצָה לְהִכָּנֵס עִם אַנְשֵׁי הַמְּדִינָה בְהֵעָזְרָם עַל חִזּוּק חוֹמוֹתָם, הוּא מוֹצִיא הַרְבֵּה וְעוֹמֵד עַל הַסַּכָּנָה, וַאֲשֶׁר יִכָּנֵס בְּמַה שֶּׁנִּכְנָסִים בּוֹ הַצִּבּוּר, מוֹצִיא מְעַט וְעוֹמֵד בְּבִטְחָה, כִּי מַה שֶׁמְּקַצֵּר מִמֶּנּוּ אֶחָד מַשְׁלִימוֹ אַחֵר, וְתָקוּם הַמְּדִינָה בְתַכְלִית מַה שֶּׁיֵּשׁ בַּיְכֹלֶת, וְיִהְיוּ אֲנָשֶׁיהָ מַגִּיעִים כֻּלָּם אֶל בִּרְכָתָהּ בְּהוֹצָאָה מֻעֶטֶת עִם הַדִּין וְהַהַסְכָּמָה. וְעַל כֵּן קוֹרֵא אַפְּלָטוֹן מַה שֶּׁיּוֹצִיא בְצַד הַתּוֹרָה: 'חֵלֶק הַכֹּל', וּבְעוֹד שֶׁיִּתְעַלֵּם הַיָּחִיד מֵחֵלֶק הַכֹּל וְהוּא שֶׁיֵּשׁ בּוֹ תַקָּנַת צִבּוּרוֹ, אֲשֶׁר הוּא חֵלֶק מִמֶּנּוּ, וְחָשַׁב כִּי יוֹתִירֶנּוּ לְעַצְמוֹ, הוּא חוֹטֵא עַל הַכֹּל וְחוֹטֵא לְנַפְשׁוֹ יוֹתֵר, כִּי הַיָּחִיד בִּכְלַל הַצִּבּוּר כָּאֵבֶר הָאֶחָד בִּכְלַל הַגּוּף. אִלּוּ הָיָה מַקְפִּיד הַזְּרוֹעַ עַל דָּמוֹ כְּשֶׁהֻצְרַךְ אֶל הַהַקָּזָה, הָיָה נִפְסָד הַגּוּף כֻּלּוֹ וְנִפְסָד הַזְּרוֹעַ בְּהֶפְסֵדוֹ. אַךְ רָאוּי לַיָּחִיד לִסְבֹּל הַצַּעַר גַּם הַמָּוֶת בְּצַד תַּקָּנַת הַכֹּל. וְהַנָּחוּץ מִמַּה שֶּׁיְּעַיֵּן עָלָיו הַיָּחִיד, הוּא חֵלֶק הַכֹּל שֶׁיִּתְּנֶנּוּ וְלֹא יִתְעַלֵּם מִמֶּנּוּ. וּמִפְּנֵי שֶׁלֹּא הָיָה דָּבָר שֶׁתַּשִּׂיגֵהוּ הַהַקָּשָׁה, צִוָּה בוֹ הַבּוֹרֵא בַמַּעַשְׂרוֹת וְהַמַּתָּנוֹת וְהַקָּרְבָּנוֹת וְזוּלַת זֶה, וְהוּא חֵלֶק הַכֹּל מֵהַמָּמוֹנוֹת. אַךְ מֵהַמַּעֲשִׂים: הַשַּׁבָּתוֹת וְהַמּוֹעֲדִים וְהַשְּׁמִטּוֹת וְהַיּוֹבְלִים וְכַיּוֹצֵא בָהֶם, וּמֵהַמַּאֲמָרִים: הַתְּפִלּוֹת וְהַבְּרָכוֹת וְהַתִּשְׁבָּחוֹת, וּמֵהַמִּדּוֹת: הָאַהֲבָה וְהַיִּרְאָה וְהַשִּׂמְחָה. וְהָרְאוּיָה לְהַקְדִּים מֵהַבַּקָּשׁוֹת, בַּקָּשַׁת הַשֵּׂכֶל וְהַדַּעַת, שֶׁבָּהֶם יַגִּיעַ הָאָדָם לְהִתְקָרֵב אֶל אֱלֹהָיו, עַל כֵּן הִקְדִּים חוֹנֵן הַדַּעַת, סְמוּכָה אֶל מַה שֶׁאַחֲרֶיהָ, רְצוֹנִי לוֹמַר: הָרוֹצֶה בִתְשׁוּבָה, כְּדֵי שֶׁתִּהְיֶה הַחָכְמָה וְהַדַּעַת וְהַבִּינָה הַהִיא בְדֶרֶךְ הַתּוֹרָה וְהָעֲבוֹדָה, כְּמוֹ שֶׁהוּא אוֹמֵר: הֲשִׁיבֵנוּ אָבִינוּ לְתוֹרָתֶךָ. וּמִפְּנֵי שֶׁאִי אֶפְשָׁר לָאָדָם בִּלְתִּי חֵטְא וָפֶשַׁע הִתְחַיֵּיב לְהִתְפַּלֵּל עַל סְלִיחַת הַחֵטְא בְּמַחֲשָׁבָה וּבְמַעֲשֶׂה בְּבִרְכַּת חַנּוּן הַמַּרְבֶּה לִסְלֹחַ. וְסוֹמֵךְ אֶל הַתְּפִלָּה הַזֹּאת תּוֹלָדָת הַסְּלִיחָה וְהָאוֹת שֶׁלָּהּ וְהִיא הַגְּאֻלָּה מִמַּה שֶּׁאֲנַחְנוּ בוֹ, וּמַתְחִיל 'רְאֵה נָא בְעָנְיֵנוּ' וְחוֹתֵם 'גּוֹאֵל יִשְׂרָאֵל'. וְאַחַר כֵּן יִתְפַּלֵּל עַל בְּרִיאוּת הַגּוּפִים וְהַנְּפָשׁוֹת, וְסוֹמֵךְ לַתְּפִלָּה הַזֹּאת הִזְדַּמְּנוּת מְזוֹנָם לִשְׁמִירַת כֹּחָם בְּ'בִרְכַּת הַשָּׁנִים'. וְאַחַר כֵּן יִתְפַּלֵּל עַל קִבּוּץ הַגָּלוּת בִּ'מְקַבֵּץ נִדְחֵי עַמּוֹ יִשְׂרָאֵל', וְיִסְמֹךְ לוֹ הֵרָאוֹת הַצֶּדֶק וְסִדּוּר הָעִנְיָן בְּמַה שֶּׁאוֹמֵר 'וְתִמְלֹךְ עָלֵינוּ אַתָּה ה' לְבַדֶּךָ' וְאַחַר כֵּן יִתְפַּלֵּל לְבָעֵר הַסִּיגִים בְּבִרְכַּת הַמִּינִים וְסוֹמֵךְ לָהּ שְׁמִירַת הַסְּגֻלָּה הַזַּכָּה, בְּאָמְרוֹ 'עַל הַצַּדִּיקִים וְעַל הַחֲסִידִים'. וְאַחַר כֵּן יִתְפַּלֵּל לְהָשִׁיב שְׁבוּת יְרוּשָׁלַיִם וּלְשׂוּמָהּ מְקוֹם שְׁכִינָתוֹ, וְיִתְפַּלֵּל סָמוּךְ לָהּ עַל 'מְשִׁיחַ בֶּן דָּוִד', וְיַשְׁלִים מֵהַצְּרָכִים הָעוֹלָמִיִּים, וְאַחַר כֵּן יִתְפַּלֵּל עַל קִבּוּל הַתְּפִלּוֹת בְּ'שׁוֹמֵעַ תְּפִלָּה'. וְיִתְפַּלֵּל סָמוּךְ לָהּ לְהֵרָאוֹת הַשְּׁכִינָה עַיִן בְּעַיִן כַּאֲשֶׁר הָיְתָה לַנְּבִיאִים וְלַחֲסִידִים וּלְיוֹצְאֵי מִצְרַיִם, בְּאָמְרוֹ 'וְתֶחֱזֶינָה עֵינֵינוּ בְּשׁוּבְךָ לְצִיּוֹן' וְיַחְתֹּם 'הַמַּחֲזִיר שְׁכִינָתוֹ לְצִיּוֹן', וְיַחֲשֹׁב בְּלִבּוֹ שֶׁהַשְּׁכִינָה נִצֶּבֶת נֶגְדּוֹ וְיִשְׁתַּחֲוֶה לְנִכְחָהּ, כַּאֲשֶׁר הָיוּ יִשְׂרָאֵל מִשְׁתַּחֲוִים בִּרְאוֹתָם הַשְּׁכִינָה, וְיִכְרַע כְּרִיעוֹת 'מוֹדִים' בְּ'בִרְכַּת הוֹדָאָה' שֶׁהִיא כּוֹלֶלֶת הַהוֹדָאָה בְטוֹבוֹת הַבּוֹרֵא יִתְבָּרַךְ וְהַשֶּׁבַח עֲלֵיהֶם יַחְדָּו, וְסוֹמֵךְ לָהּ 'עוֹשֶׂה שָׁלוֹם' שֶׁהִיא הַחֲתִימָה כְּדֵי שֶׁתִּהְיֶה פְטִירָתוֹ מִלִּפְנֵי הַשְּׁכִינָה בְ'שָׁלוֹם'.

19 قالَ الحَبْرُ: بل الفضل للجماعة من وجوه، أحدها أنَّ الجماعة لا تدعو في ما به فساد الأفراد. والفراد ربّما دعا في ما فيه فساد أفراد آخرين، وربّما كان في أولئك الأفراد مَنْ دعا في ما فيه فسادُه هو. ومن شروط الدعاء المُجاب، أن يكون في ما ينفع العالَم ولا يضّره بوجه. ومنها أنَّ قليلًا ما تتمّ صلاة الفراد دون سهو وغفلة. ولذلك رُسِم لنا أن يصلّي الفراد صلاة الجماعة. نعم، وأن تكون صلاته ما أمكن في جماعة لا أقلّ من عشرة، كي يتمّ في البعض ما نقص من البعض بسهو أو غفلة، فينتظم من الجميع صلاة جامعة بنيّة خالصة، وتحلُّ البركة الجميع، وينال كلّ واحد من الأفراد نصيبه منها.فإنَّ الأمر الإلهيّ إنّما هو كالمطر يَعمّ قُطرًا ما إذا استحقّه ذلك القُطر جملة، وربّما انطوى فيه مَنْ لا يستحقّه من الأفراد، وسعدوا بشفاعة الأكثر. وبعكس ذلك، يُحرَم قُطرٌ المطرَ، لأنَّ القُطر لا يستحقّه جملة، وربّما انطوى فيه أفراد كانوا يستحقّونه، وحُرموا بحرمان الأكثر. هذه أحكامه تعالى الدنيائية. وعنده تعالى الجزاء لأولئك الأفراد في الآخرة، نعم، وفي الدنيا. وقد يعوّضهم بخير عوض، وينجّيهم بعض النجاة يتميّزون به عن جيرانهم. لكن قليلًا ما يسلمون من العقاب الشامل سلامة بتّة. ومَثَلُ مَنْ دعا لنفسه مَثَلُ مَنْ رامَ أن يُصلح على منزله وحده، ولم يُرد أن يدخل مع أهل المدينة في تعاونهم على أسوارهم، فهو ينفق الكثير ويبقى على الغرر، والذي يدخل مدخل الجماعة ينفق القليل ويبقى في أمن، لأنَّ ما قصر عنه الواحد وفى به الآخر، وتقوم المدينة على أكمل ما يمكن، ويصير أهلها قد نالوا كلّهم بركتها بنفقة يسيرة مع الإنصاف والائتلاف.ومثل هذا يسمّي أفلاطون ما ينفق في جانب الشريعة نصيب الكلّ، فمهما أغفل الفراد نصيب الكلّ، وهو الذي تصلح به جماعته الذي هو جزء منها، وظنَّ أن يتوفرّ عليه، فقد أخطأ على الكلّ، وأخطأ على نفسه أكثر. فإنَّ الفراد في جماعته كالعضو الواحد في جُملة الجسد، لو شحّ الذراع بدمه إذا احتاج إلى الفصاد لفسد الجسد وفسد الذراع بفساده. لكن ينبغي للفراد احتمال المشقّة بل الموت بجنب مصالح الكلّ، فأوكد ما ينظر فيه الفراد هو نصيب الكلّ أن يعطيه ولا يتغافل عنه، ولمّا لم يكن يدركه القياس، فرضه الله بـ"العُشُور" و"العطايا" و"القرابين" وغير ذلك. وهو نصيب الكلّ من الأموال.وأمّا في الأعمال، فالأسبات والأعياد و"الإجمامات" و"اليوبيلات" وما جرى مجراها. وأمّا من الأقوال فالصلوات والبركات والتسابيح. ومن الأخلاق "المحبّة" و"الخشية" و"الفرحة". وأولى الطلبات بالتقديم طلبة العقل والإلهام، إذ به يصل الإنسان إلى التقرّب إلى ربّه، فقدَّمَ "أنتَ واهبُ العرفانِ لابن آدم" مقرونًا بما بعده، أعني "الراغبَ في التوبةِ"، ليكون تلك "الحكمة والعرفان والفهم" في طريق التوراة و"الخدمة"، كقوله: "يا أبانا أثبنا إلى شريعتك".ولمّا لم يكن للآدميّ بدٌّ من الزلل وجب الدعاء في الصفح عن الخطأ في علمه وعمله في "تسبيحة العفو وكثير الصفح"، ويصل بهذا الدعاء نتيجة الصفح وعلامته، وهو الفرج مّما نحن فيه، فيبدأ "انظر حالنا وخاصم مُخاصِمَنا" ويختم بـ"مُخَلِّصِ إسرائيلَ".ثُمّ يدعو في صحّة الأبدان والنفوس، ويقرن بهذا الدعاء حضور قوتَها لحِفظِ قوَّتَها في "تسبيحة السنين". ثُمّ يدعو في جمع الشمل في "جامع شمل شعبه بيت إسرائيل"، ويقرن به ظهور العدل وانتظام الحال بقول: "واحكُمنا أنتَ وحدك"، ثُمّ يدعو في نفي الخبث وقطع الشرك في "تسبيحة الخوارج"، ويقترن به الحوطة على الصفوة الخالصة في قوله "على الصَّالحين".ثُمّ يدعو في إعادة "يروشليم" وتصييرها محلًا للأمر الإلهيّ، ويقترن به الدعاء في "مسيح ابن داود" وفرغٌ من الحاجات الدنيائية، ثُمّ الدعاء في قبول الدعاء "في سامع الصلاة". ويقترن به الدعاء في حضور "السكينة" مرئية بالعين كما كانت للأنبياء وللأولياء وللمُخرَجين من مصر فيدعو "وتترقَّبُ عيوننا" ويختمُ "مُعيدُ سكينَتَهُ إلى صهيون".ويتخيّلُ "السكينةَ" متمثِّلَةً أمامَهُ ويسجدُ نحوها، كما كان يسجدون "بنو إسرائيل" عند رؤيتهم "السكينة"، ويركعُ ركعةَ "الحَامدين" في تسبيحة "الحَمد"، التي تتضمّن الإقرار بفضله تعالى والشكر عليه معًا. ويقرنها بـ"صانع السلام" التي هي الخاتمة، ليكون التوديع والانفصال عن حضرة "السكينة" بـ"سلام".

כ אָמַר הַכּוּזָרִי: לֹא נִשְׁאַר לִי מְקוֹם שְׁאֵלָה, מִפְּנֵי שֶׁאֲנִי רוֹאֶה כָל הָעִנְיָנִים מְתֻקָּנִים וּמְסֻדָּרִים. וַאֲשֶׁר הָיִיתִי תוֹפְשׂוֹ עֲלֵיכֶם הוּא מִעוּט מַה שֶּׁאֲנִי רוֹאֶה בִּתְפִלּוֹתֵיכֶם מִזִּכְרוֹן הָעוֹלָם הַבָּא, כְּבָר הֲשִׁיבוֹתַנִי עָלָיו, כִּי מִי שֶׁהוּא מִתְפַּלֵּל לְהִדָּבֵק בְּאוֹר הָאֱלֹהִי בְחַיָּיו, עַד שֶׁהוּא מִתְפַּלֵּל לִרְאוֹתוֹ בְעֵינָיו, וְיִתְפַּלֵּל עַל מַדְרֵגַת הַנְּבוּאָה, וְאֵין קוּרְבָה לְאָדָם אֶל הָאֱלֹהִים גְּדוֹלָה מִמֶּנָּה, כְּבָר הִתְפַּלֵּל מִבְּלִי סָפֵק עַל מַה שֶּׁהוּא גָדוֹל מֵהָעוֹלָם הַבָּא, וְאִם יַגִּיעַ אֵלָיו יַגִּיעַ אֶל הָעוֹלָם הַבָּא, כִּי מִי שֶׁדָּבְקָה נַפְשׁוֹ בָעִנְיָן הָאֱלֹהִי וְהִיא טְרוּדָה בְמִקְרֵי הַגּוּף וּמַכְאוֹבָיו, כָּל שֶׁכֵּן שֶׁתִּדְבַּק בּוֹ כְשֶׁתִּתְיַחֵד וְתַעֲזֹב אֵלֶּה הַכֵּלִים הַמְלֻכְלָכִים.

20 قالَ الخَزَرِيُّ: لم يبقَ لي موضع اعتراض إذ أرى جميع الأغراض مضبوطة مُحْكَمة، والذي كنتُ أَنقدَهُ وهو قلّة ما أرى في أدعيتكم من ذكر الآخرة قد حججتني فيه بأنَّ مَنْ يدعو في الاتّصال بالنور الإلهيّ في حياته حتّى يدعو أنْ يراه بعينه ويدعو في درجة النبوّة، ولا أقرب للإنسان إلى الله منها، فلا محالة أنَّهُ قد دعا في أكثر من الآخرة، إنْ حصلَ لهُ فالآخرة حاصلة لهُ، لأنَّ مَنْ اتّصلت نفسُهُ بالأمر الإلهيّ وهي مشغولة بأعراض الجسم وآلامه، فأحرى وأجدر أن تتّصل به إذا انفردتْ وتركتْ هذه الآلات الدنسة.

כא אָמַר הֶחָבֵר: אוֹסִיפְךָ בֵאוּר בָּזֶה בִמְשַׁל אָדָם שֶׁבָּא אֶל הַמֶּלֶךְ וְקֵרְבוֹ הַמֶּלֶךְ קוּרְבָה גְּדוֹלָה וְנָתַן לוֹ רְשׁוּת לָבוֹא אֵלָיו בְּכָל עֵת שֶׁיִּרְצֶה, וְהָיָה הוּא רָגִיל עִם הַמֶּלֶךְ עַד שֶׁהָיָה מְבַקֵּשׁ מִמֶּנּוּ שֶׁיָּבֹא אֶל בֵּיתוֹ וְשֶׁיִּהְיֶה בִסְעֻדָּתוֹ וְהָיָה עוֹשֶׂה, וְשׁוֹלֵחַ אֵלָיו סְגֻלַּת שָׂרָיו, וְעוֹשֶׂה עִמּוֹ מַה שֶּׁלֹּא הָיָה עוֹשֶׂה עִם זוּלָתוֹ, וּבְעֵת שֶׁהָיָה הָאָדָם הַזֶּה שׁוֹגֵג אוֹ פּוֹשֵׁעַ וְהָיָה הַמֶּלֶךְ פּוֹסֵק מִמֶּנּוּ, לֹא הָיָה מְבַקֵּשׁ וּמִתְחַנֵּן כִּי אִם שֶׁיָּשׁוּב אֶל מִנְהָגוֹ לָבֹא אֵלָיו וְשֶׁלֹּא יַפְסִיק שָׂרָיו מִלְּבַקְּרוֹ. וְאַנְשֵׁי הַמְּדִינָה כֻלָּם לֹא הָיוּ מִתְחַנְּנִים כִּי אִם, בְּעֵת שֶׁיֵּלְכוּ בְּדֶרֶךְ רְחוֹקָה, שֶׁיִּשְׁלַח עִמָּם הַמֶּלֶךְ מִי שֶׁיַּצִּילֵם מִן הַלִּסְטִים וְהַחַיּוֹת וּפִגְעֵי הַדֶּרֶךְ, וִהְיוּ בוֹטְחִים בַּמֶּלֶךְ שֶׁיַּעֲשֶׂה רְצוֹנָם בָּזֶה, וְשֶׁיַּשְׁגִּיחַ עֲלֵיהֶם בַּהֲלִיכָתָם, אַף עַל פִּי שֶׁלֹּא הִשְׁגִּיחַ עֲלֵיהֶם בִּהְיוֹתָם בָּעִיר, וְהָיָה מִתְפָּאֵר כָּל אֶחָד מֵהֶם עַל חֲבֵרוֹ שֶׁהַמֶּלֶךְ יַשְׁגִּיחַ עָלָיו יוֹתֵר מִמַּה שֶּׁיַּשְׁגִּיחַ עַל זוּלָתוֹ, בְּדֶרֶךְ הַקָּשָּׁתוֹ, כִּי הוּא מְרוֹמַם הַמֶּלֶךְ יוֹתֵר מִזּוּלָתוֹ. וְהָיָה הָאָדָם הַזֶּה הַנָּכְרִי, מְעַט מַה שֶּׁהָיָה זוֹכֵר הֲלִיכַת הַדֶּרֶךְ, וְלֹא הָיָה מְבַקֵּשׁ מִי שֶׁיְּלַוֶּה אוֹתוֹ. וְכַאֲשֶׁר הִגִּיעַ עֵת הֲלִיכָתוֹ, אָמְרוּ לוֹ אַנְשֵׁי הָעִיר: תֵּדַע כִּי אַתָּה מֵת בַּדֶּרֶךְ הַזֶּה הַמְסֻכָּן, מִפְּנֵי שֶׁאֵין לְךָ מִי שֶׁיְּלַוֶּה אוֹתְךָ. אָמַר לָהֶם: וּמִי הוּא הַמְלַוֶּה אֶתְכֶם? אָמְרוּ לוֹ: הַמֶּלֶךְ, שֶׁבִּקַּשְׁנוּ מִמֶּנּוּ וְשָׁאַלְנוּ מֵאִתּוֹ לְלַוּוֹתֵנוּ מִיּוֹם הֱיוֹתֵנוּ בָעִיר הַזֹּאת, וְלֹא רְאִינוּךָ אַתָּה, שֶׁהָיִיתָ שׁוֹאֵל עַל זֶה מֵעוֹלָם. אָמַר לָהֶם: מְשֻׁגָּעִים, וּמִי שֶׁהוּא קוֹרֵא אוֹתוֹ בְעֵת הַבִּטְחָה, הֲלֹא כָל שֶׁכֵּן שֶׁיְּקַוֵּהוּ בְעֵת הַמָּגוֹר, אֲפִלּוּ אִם לֹא יִפְתַּח פִּיו בָּזֶה? וְהוּא שֶׁעוֹנֵהוּ בְעֵת הַשַּׁלְוָה, הֲלֹא רָאוּי לוֹ שֶׁיַּעֲנֵהוּ יוֹתֵר בְּעֵת הַצָּרָה? וְאִם אַתֶּם טוֹעֲנִים שֶׁהוּא מַשְׁגִּיחַ עֲלֵיכֶם בַּעֲבוּר שֶׁאַתֶּם מְרוֹמְמִים אוֹתוֹ, הֲיֵשׁ בָּכֶם מִי שֶׁקִּבֵּל עָלָיו מַה שֶּׁקִּבַּלְתִּי אֲנִי, וּמִי שֶׁמְּרוֹמֵם אוֹתוֹ כָמוֹנִי וְסָבַל מִן הַצַּעַר בַּעֲבוּר שִׁמּוּר מִצְוֹתָיו מַה שֶּׁסָּבַלְתִּי, וְנִזְהָר מִן הַטֻּמְאָה בְעֵת זִכְרוֹן שְׁמוֹ מַה שֶּׁנִּזְהַרְתִּי, אוֹ מִי שֶׁחָלַק כָּבוֹד לִשְׁמוֹ וּלְתוֹרָתוֹ מַה שֶּׁחָלַקְתִּי, וְכָל אֲשֶׁר עָשִׂיתִי – בְּמִצְוָתוֹ וּבְלִמּוּדוֹ? וְאַתֶּם מְרוֹמְמִים אוֹתוֹ מֵהַקָּשָׁה וּסְבָרָא, וְאֵינוֹ מְאַבֵּד שְׂכַרְכֶם, וְאֵיךְ יַעַזְבֵנִי בַהֲלִיכָתִי, בַּעֲבוּר שֶׁלֹּא הוֹצֵאתִי הַדָּבָר בְּפִי, כַּאֲשֶׁר עֲשִׂיתֶם אַתֶּם, מִפְּנֵי שֶׁבָּטַחְתִּי בְצִדְקוֹ. וְזֶה הַדִּמְיוֹן אָמְנָם הוּא לְמִי שֶׁהִתְעַקֵּשׁ וְלֹא קִבֵּל דִּבְרֵי רַבּוֹתֵינוּ. וְאִם לֹא, הִנֵּה תְּפִלּוֹתֵינוּ כֻלָּם מְלֵאוֹת מִזֵּכֶר העולם הבא, וְדִבְרֵי רַבּוֹתֵינוּ שֶׁקִּבְּלוּ מֵהַנְּבִיאִים מְלֵאִים מֵהַגְבָּלַת גַּן עֵדֶן וְגֵיהִנֹּם כַּאֲשֶׁר בֵּאַרְתִּי לָךְ. וּכְבָר סִפַּרְתִּי לְךָ מַה שֶּׁעוֹשֶׂה הֶחָסִיד בִּזְמַנֵּנוּ זֶה, וְהֵיאַךְ אַתָּה סָבוּר שֶׁהָיָה בִזְמַן הַהַצְלָחָה הַהוּא, וּבַמָּקוֹם הָאֱלֹהִי, וּבְתוֹךְ הָעָם הָהֵם, שֶׁשָּׁרְשָׁם אַבְרָהָם יִצְחָק וְיַעֲקֹב, וְהֵם סְגֻלָּתָם, מֻטְבָּעִים עַל הַצְּנִיעוּת, אֲנָשִׁים וְנָשִׂים, אֵין עַוְלָה בִלְשׁוֹנוֹתָם, וְהֶחָסִיד בֵּינֵיהֶם מִתְהַלֵּךְ וְאֵין נַפְשׁוֹ מִתְלַכְלֶכֶת בְּדִבְרֵי נְבָלָה שֶׁיִּשְׁמַע אוֹתָם מֵהֶם, וְאֵין נִתְלֵית בְּגוּפוֹ וּבִבְגָדָיו טֻמְאַת זִיבוּת וְנִדּוּת וּשְׁרָצִים וּמֵתִים וְצָרַעַת וְזוּלַת זֶה, בַּעֲבוּר שֶׁהָיוּ דְּבֵקִים בַּקְּדֻשָּׁה וּבַטָּהֳרָה וְכָל שֶׁכֵּן מִי שֶׁהָיָה שׁוֹכֵן בְּעִיר הַשְּׁכִינָה, וְאֵינֶנּוּ פּוֹגֵעַ כִּי אִם כִּתּוֹת עַל מַדְרֵגוֹת הַקְּדֻשָּׁה, מִכֹּהֲנִים וּלְוִיִּם וּנְזִירִים וַחֲבֵרִים וּנְבִיאִים וַחֲכָמִים וְשׁוֹפְטִים וְשׁוֹטְרִים, אוֹ יִרְאֶה הָמוֹן חוֹגֵג בְּקוֹל רִנָּה וְתוֹדָה בְ'שָׁלֹשׁ פְּעָמִים בַּשָּׁנָה', וְאֵינֶנּוּ שׁוֹמֵעַ כִּי אִם שִׁיר ה' וְלֹא רוֹאֶה כִּי אִם מְלֶאכֶת ה', וְכָל שֶׁכֵּן אִם יִהְיֶה כֹהֵן אוֹ לֵוִי יִחְיֶה מִלֶּחֶם ה' וְעוֹמֵד בְּבֵית ה' מִנְּעוּרָיו כִּשְׁמוּאֵל, וְאֵינֶנּוּ צָרִיךְ לְבַקָּשַׁת הַמִּחְיָה וּמִתְעַסֵּק בַּעֲבוֹדַת ה' כָּל יָמָיו, מָה אַתָּה סָבוּר בְּמַעֲשֵׂהוּ וּבִזְכוּת נַפְשׁוֹ וְתִקּוּן מַעֲשָׂיו?

21 قالَ الحَبْرُ: أزيدكَ في ذلك بيانًا بمثال: رجلٌ قَدِمَ على سلطان، فقرَّبَهُ السلطانُ تقريبًا كثيرًا، ومكَّنَهُ مِنَ الدخولِ إليهِ متى شاءَ، وكانَ هو يُدِلُّ على السلطان حتّى يُكلِّفهُ النزول عنده في منزله وحضورَ ضيافتِه فيَحضُرُ، ويرسلُ أخصَّ وزرائه إليه، ويفعلُ معهُ ما لا يفعله مع غيره. ومتى سها هذا الرجل أو أخطأ، وانقطع عنه السلطان، فإنّما يدعو ويرغب في العودة إلى العادة لينزل عنده ولا يقطعُ وزراءه من زيارته. وكان أهل البلد كُلّهم إنّما يدعون ويرغبون أن يكون السلطان إذا سافروا أنْ يُصحبهم في الطريق مَنْ يُسْلِمهُم من اللصوص والحيّات وآفات الطريق. وكانوا يثقون بأنَّ السلطان يُسعفهم في هذا، وأنّه يُعنَى بهم في سفرهم، وإنْ لم يُعنَ بهم في حضرهم. وكان يتفاخر بعضهم على بعض أنَّ السلطان يُعنَى به أكثر من غيره قياسًا منه بأنّه يُعظِّم السلطان أكثر من غيره. وكان هذا الرجل الغريب قليلًا ما يذكرُ السَّفَرَ ولا يدعو في مَنْ يشيّعه. فلمّا حان سفر هذا الرجل قال له أهل البلد: إنّك لهالك في هذا الطريق المغرور، إذ ليس لك مَنْ يُشيِّعك. فقال لهم: ومَنْ ذا الذي يُشيِّعكم أنتم؟ قالوا له: السلطان، الذي دعونا ورغبنا في تشييعه لنا منذ حصولنا في هذه المدينة، ولم نركَ أنتَ تدعو في مثل هذا أبدًا. فقال لهم: يا مجانين ومَنْ يدعوه في وقت الأمن، أليس أحرى أن يرجوه في وقت الحذر ولولم يفُهْ بذلك، وهو الذي يجيبه في وقت الرفاهية؟ أليس حقيقًا أن يجيبه أكثر في وقت الضرورة؟ وإنْ ادّعيتم عنايتَهُ بكم لتعظيمَكُم له، هل فيكم مَنْ التزمَ له التزامي، وعظّمه تعظيمي، وحملَ من المشقّة من أجل التزام أوامره حملي، وتحفّظَ من الدنس عند ذكره تحفّظي، والتزم من توقير اسمه وكتابه ما التزمته؟ وكلّ ما فعلتُهُ بأمره وتعليمه وأنتم عظّمتموه قياسًا وتخرُّصًا، ولن يضيع لكم، فكيف يفردني أنا في سفري لمّا لم أفصح بذلك إفصاحكم، لأنّي وثقت بعدله.وهذا المثل إنّما هو لمَنْ تعسَّفَ ولم يقبل من الأحبار، وإلاَّ فأدعيتُنا مملوءة من ذكر "عالم الآخرة"، الأحبار المنقول عن الأنبياء معمور بتحديد "جنة عدن" و"جهنم"، كما بيّنت لك.فقد وصفتُ لك أعمال الفاضل في وقتنا هذا، فكيف تتخيّله في ذلك الزمان السعيد وفي ذلك المكان الإلهيّ، وفيما بين أولئك القوم الذين عنصرهم إبراهيم وإسحق ويعقوب، وهم صفوتهم، مطبوعين على "التواضح" رجالًا ونساء، لا كراهة في ألسنتهم، فيتصرّف الفاضل بينهم فلا تتدنّس نفسه بكلمات فاحشة يسمعها منهم، ولا تتعلّق بثيابه وجسمه نجاسة "السيلان والحيض ودوابّ الأرض" وأموات و"البَرَص" وغيرها لالتزامهم "القدسية" و"الطهارة"، لا سيّما لمَنْ كان ساكن مدينة السكينة، فلا يَلقى إلاّ طوائف متدرّجين في "القدسية"، من "أئمّة هارونيّين ولاويّين ومنتذرين وأحبار وأنبياء وفقهاء وقضاة وشُرَط". أو يرى من الجمهور "جمهورًا معَيّدًا بتَرَنُّمٍ وحَمْدٍ" في "الأعياد الثلاثة كلّ سنة"، فلا يسمع إلاّ "غناء يهوه"، ولا يرى إلاّ "عبادة يهوه"، لا سيّما إنْ كان "هارونيًّا" أو "لاويًّا" يعيش من "خبز يهوه" ويلازم "بيت يهوه" من طفوليّته، مثل شموئيل، وقد كُفي طلب المعاش، فيلتزم "خدمة يهوه" طول عمره، ما الذي تظنّ بعمله وبصفاء نفسه وبصلاح عمله؟

כב אָמַר הַכּוּזָרִי: זֹאת מַדְרֵגַת הַתַּכְלִית, אֵין אַחֲרֶיהָ כִּי אִם מַדְרֵגַת הַמַּלְאָכִים. וּבְדִין מְקַוִּים לַנְּבוּאָה בִכְמוֹת הַקִּבּוּל הַזֶּה, כָּל שֶׁכֵּן עִם הִמָּצֵא הַשְּׁכִינָה. וּכְמוֹ זֹאת תִּהְיֶה הָעֲבוֹדָה שֶׁאֵין צָרִיךְ עִמָּהּ לִפְרֹשׂ וּלְהִנָּזֵר. וַאֲנִי מְבַקֵּשׁ מִמְּךָ עַתָּה שֶׁתְּבָאֶר לִי קְצָת בֵּאוּר בְּמַה שֶּׁאֶצְלְךָ בַקָּרָאִים, כִּי אֲנִי רוֹאֶה אוֹתָם מִשְׁתַּדְּלִים בַּעֲבוֹדָה יוֹתֵר מֵהָרַבָּנִים, וַאֲנִי שׁוֹמֵעַ טַעֲנוֹתָם יוֹתֵר מַכְרִיעוֹת וְיוֹתֵר מְפִיקוֹת לִפְשָׁט הַתּוֹרָה.

22 قالَ الخَزَرِيُّ: هذه درجة النهاية ليس بعدها إلاَّ درجة الملائكة، وبحقّ يُطمَع في النبوّة بمثل هذا الالتزام، لا سيّما مع حضور "السكينة"، ومثل هذه تكون العبادة التي تُغني عن الزهادة والانقطاع. وأريد منك الآن بعض شفا فيما عندك في القرّائيّين، فإنّي أراهم مجتهدين في التعبّد أكثر من الربانيّين، وأسمع حججهم أرجح وأكثر مطابقة لنصوص التوراة.

כג אָמַר הֶחָבֵר: הֲלֹא הִקְדַּמְתִּי לְךָ בִדְבָרַי, כִּי הַהִתְחַכְּמוּת וְהַסְּבָרָה בַתּוֹרָה אֵינֶנּוּ מֵבִיא אֶל רְצוֹן הָאֱלֹהִים. וְאִם לֹא, הַמַּשְׁנִים וְאַנְשֵׁי הַקַּדְמוּת וּבַעֲלֵי הָרוּחֲנִיּוֹת וְהַנִּגְזָרִים בֶּהָרִים וְשׂוֹרְפֵי בְנֵיהֶם בָּאֵשׁ, מִשְׁתַּדְּלִים לְהִתְקָרֵב אֶל הָאֱלֹהִים, וּכְבָר אָמַרְנוּ שֶׁאֵין מִתְקָרְבִים אֶל הָאֱלֹהִים כִּי אִם בְּמִצְוֹת הָאֱלֹהִים עַצְמָם, בַּעֲבוּר שֶׁהוּא יוֹדֵעַ שִׁעוּרָם וּמִשְׁקָלָם וּזְמַנָּם וּמְקוֹמוֹתָם וּמַה שֶּׁהוּא תָלוּי בְּאֵלֶּה הַקַּבָּלוֹת, אֲשֶׁר בְּהַשְׁלָמָתָם יִהְיֶה הָרָצוֹן וְהַדְּבִיקָה בָעִנְיָן הָאֱלֹהִי, כְּמוֹ שֶׁהָיָה בְּמַעֲשֵׂה הַמִּשְׁכָּן אֲשֶׁר אָמַר בְּכָל מְלָאכָה מִמֶּנּוּ: וַיַּעַשׂ בְּצַלְאֵל אֶת הָאָרוֹן, וַיַּעַשׂ כַּפֹּרֶת, וַיַּעַשׂ יְרִיעוֹת, וּבְכָל אַחַת מֵהֶם: 'כַּאֲשֶׁר צִוָּה ה' אֶת מֹשֶׁה' רוֹצֶה לוֹמַר: בְּלֹא תוֹסֶפֶת וּמִגְרַעַת, וְאֵין בִּדְבַר מֵהַמְּלָאכוֹת הָהֵם מַה שֶּׁהוּא מַסְכִּים לְדַעְתֵּנוּ וְלִסְבָרָתֵנוּ, וְחָתַם בָּהּ בְּאָמְרוֹ: וַיַּרְא מֹשֶׁה אֶת־כָּל־הַמְּלָאכָה וְהִנֵּה עָשׂוּ אוֹתָהּ כַּאֲשֶׁר צִוָּה ה' כֵּן עָשׂוּ וַיְבָרֶךְ אוֹתָם מֹשֶׁה. וְהָיָה סָמוּךְ לְהַשְׁלָמָתוֹ חוּל הַשְּׁכִינָה מִפְּנֵי שֶׁנִּשְׁלְמוּ שְׁנֵי הָעִנְיָנִים אֲשֶׁר הֵם עַמּוּדֵי הַתּוֹרָה, הָאֶחָד מֵהֶם שֶׁתִּהְיֶה הַתּוֹרָה מֵאֵת הָאֱלֹהִים, וְהַשֵּׁנִי שֶׁתִּהְיֶה מְקֻבֶּלֶת בְּלֵב נֶאֱמָן מֵהַקָּהָל. וְהַמִּשְׁכָּן הָיָה מִמִּצְוַת הָאֱלֹהִים וְהָיָה מַעֲשֵׂהוּ מִכָּל הַקָּהָל, כְּמוֹ שֶׁנֶּאֱמַר: מֵאֵת כָּל־אִישׁ אֲשֶׁר יִדְּבֶנּוּ לִבּוֹ, בְּתַכְלִית הַחֵפֶץ וְהָרָצוֹן, וְהִתְחַיֵּב הַשְׁלָמַת הַתּוֹלָדָה שֶׁהִיא הַשְּׁכִינָה, כַּאֲשֶׁר אָמַר: וְשָׁכַנְתִּי בְּתוֹכָם. וּכְבָר דִּמִּיתִי לְךָ בִיצִירַת הַצֶּמַח וְהַחַיִּים, וְאָמַרְתִּי כִּי הַצּוּרָה אֲשֶׁר בָּהּ יִהְיֶה עֶצֶם צֶמַח מִבִּלְתִּי צֶמַח וְחַי מִבִּלְתִּי חַי, אֵינֶנָּה מִן הַטְּבָעִים אַךְ מַעֲשֶׂה אֱלֹהִי מֵאֵת הָאֱלֹהִים יִתְבָּרַךְ, קוֹרְאִים אוֹתוֹ הַחֲכָמִים 'טֶבַע', וֶאֱמֶת הוּא כִּי הַטְּבָעִים מִזְדַּמְּנִים לְקִבּוּל הַמַּעֲשֶׂה הַהוּא כְּפִי עֶרְכָּם מֵהַחֹם וְהַקֹּר וְהַלַּחוּת וְהַיֹּבֶשׁ, וְיִהְיֶה זֶה תָּמָר וְזֶה גֶפֶן וְזֶה סוּס וְזֶה אֲרִי. וְהָעֲרָכִים הָהֵם אֵין אָנוּ יְכוֹלִים לְשַׁעֵר אוֹתָם, וְאִלּוּ הָיִינוּ יְכוֹלִים לְשַׁעֵר אוֹתָם, הָיִינוּ יְכוֹלִים לַעֲשׂוֹת דָּם וְחָלָב, דֶּרֶךְ מָשָׁל, וְשִׁכְבַת זֶרַע מִלַּחֻיּוֹת שֶׁנְּשַׁעֵר מִזְגֵיהֶם, עַד שֶׁנּוּכַל לִבְרֹא חַיִּים שֶׁיָּחוּל הָרוּחַ בָּהֶם, אוֹ שֶׁנּוּכַל לַעֲשׂוֹת מַה שֶׁיַּעֲמֹד מְקוֹם הַלֶּחֶם מִדְּבָרִים שֶׁאֵינָם מִן הַמְּזוֹנוֹת, בְּשַׁעֲרֵנוּ הַחֹם וְהַלַּחוּת וְהַקּוֹר וְהַיֹּבֶשׁ, כָּל שֶׁכֵּן אִם נֵדַע הָעֲרָכִים הַגַּלְגַּלִּיִּים וּמַעֲשֵׂיהֶם הָעוֹזְרִים, עַל דַּעַת הַחוֹזִים, בְּכָל מַה שֶּׁרוֹצִים לְהַרְאוֹתוֹ בָּעוֹלָם הַזֶּה. וּכְבָר רָאִינוּ חֶרְפַּת כָּל מִי שֶׁהִשְׁתַּדֵּל בְּדָבָר מֵהַדְּרָכִים הָאֵלֶּה מִבַּעֲלֵי הַכִּמִּיָּה וּבַעֲלֵי הָרוּחֲנִיּוֹת. וְאַל תְּשִׁיבֵנִי מִמַּה שֶּׁיְּכוֹלִים עָלָיו הָאֲנָשִׁים מִבְּרִיאַת בַּעֲלֵי חַיִּים: בַּעֲשׂוֹת הַדְּבוֹרִים מִבְּשַׂר הַבָּקָר, וְהַיַּתּוּשִׁין מֵהַיַּיִן, כִּי זֶה אֵינֶנּוּ מִשִּׁעוּרָם וְחָכְמָתָם, אֲבָל הוּא מִנִּסְיוֹנוֹת שֶׁמְּצָאוּם, כַּאֲשֶׁר מָצְאוּ הַמִּשְׁגָּל יִהְיֶה מִמֶּנּוּ הַוָּלָד, וְאֵין לָאָדָם בָּהּ יוֹתֵר מֵהַנָּחַת הַזֶּרַע בָּאֲדָמָה שֶׁהִיא מְזֻמֶּנֶת לְקִבּוּלוֹ וּלְהַצְלָחָתוֹ בָהּ, וְשִׁעוּר הָעֲרָכִים שֶׁרְאוּיָה לָהֶם הַצּוּרָה הָאֱנוֹשִׁית אֵינֶנּוּ כִּי אִם לְיוֹצְרָהּ יִתְבָּרַךְ. וְכֵן שִׁעוּר הָאֻמָּה הַחַיָּה הָרְאוּיָה לָחוּל הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי בֵינָהּ, אֵינֶנּוּ כִּי אִם לֵאלֹהִים לְבַדּוֹ, וְצָרִיךְ לִשְׁמֹעַ אוֹתוֹ הַשִּׁעוּר וְהָעֵרֶךְ מִמֶּנּוּ, וְאַל יִתְחַכֵּם אָדָם עַל דְּבָרוֹ, כְּמוֹ שֶׁאָמַר: אֵין חָכְמָה וְאֵין תְּבוּנָה וְאֵין עֵצָה לְנֶגֶד ה'. וְאֵיךְ אַתָּה רוֹאֶה הַתַּחְבּוּלָה שֶׁנִּתְדַּמֶּה לַאֲבוֹתֵינוּ לָלֶכֶת אַחֲרֵיהֶם וְלֹא נִתְחַכֵּם אֲנַחְנוּ בַתּוֹרָה?

23 قالَ الحَبْرُ: ألم نتقدّم بالقول إنَّ التحكّم والتعقّل والتخرّص في الشريعة لا يؤدّي إلى رضا الله، وإلاّ فالثنوية والدهريّون وأصحاب الروحانيات والمنقطعون في الجبال ومُحَرِّقُو أولادهم بالنار كُلّهم مجتهدون في التقرّب إلى الله، وقد قلنا إنّه لا يُتقرّب إلى الله إلاّ بأوامر الله نفسها، لأنّه تعالى يدري تقديرها وتسقيمها وأزمنتها وأمكنتها، وما يتبع هذه اللوازم التي بتمامها يكون الرضا والاتّصال بالأمر الإلهيّ، كما كان في "حدث المَسْكَن" الذي قال في كلّ صناعة منها: "وصنعَ بصلئيل تابوت العهد"، و"صنعَ غطاءً"، و"صنعَ شُققًا". وفي كلّ واحدة منها "كما أَمرَ يهوه موسى"، يعني بلا زيادة ولا نقصان. وليس في شيء من تلك الأعمال ما يطابق عقولنا وقياساتنا، وختمها بقول: "فنظرَ موسى جميع العمل وإذا هم قد صنعوهُ كما أمر يهوه هكذا صنعوا، فباركهم موسى".واقترن بتمامها حلول "السكينة" لمّا تمّت الأمران اللذان هما عُمُدُ الشريعة، أوّلهما أن تكون الشريعة من الله، والثاني أن تمتثل بالنيّة الخالصة من الجماعة. فقد كان "المسكن" من أمر الله، وكان عمله من قِبَل جميع الجماعة كقوله: "مِنْ كُلِّ مَنْ يَحُثُّهُ قلبهُ تأخذونَ تقدمتي" بغاية الحرص والرضا. فوجب تمام التنتيج التي هي "السكينة"، كما قال: "لأسكن في وسطهم". وقد مثّلتُ لك بخلقة النبات والحيوان وقلت إنَّ الصورة التي بها يتجوهر نبات دون نبات وحيوان دون حيوان ليست من الطبائع، بل أَثرٌ من الله تعالى يسمّونه العلماء طبيعة. نعم، إنَّ الطبائع تستعدّ لقبول ذلك الأثر بحسب نسبها من الحرارة والبرودة والرطوبة واليبوسة، فيصير هذا نخلة وهذا دالية، وهذا فرسًا وهذا أسدًا. وتلك النسب لا نقدر نحن على تقديرها، ولو قدرنا على ذلك لقدرنا على عمل دم ولبن مثلًا، ومَنِيٍّ، من رطوبات نقدّرُ مزاجاتها حتّى نقدرُ على خلق حيوانات تحلّها الروح، أو كنّا نقدرُ أن نعمل ما يقوم مقام الخبز من أشياء ليست غاذية بتقديرنا الحرارة والبرودة والرطوبة واليبوسة، لا سيّما إنْ عرفنا النسب الفلكية وتأثيرها المعينة بزعم أهل النجوم في كلّ ما يُراد إظهاره في هذا العالم. وقد رأينا خزي كل مَنْ رام شيئًا من هذه الطرق من الكيمياويّين وأهل الروحانيات.ولا تعرضني بما يقتدر الناس عليه من خلق الحيوانات، مثل اتّخاذ النحل من لحم البقر والبعوض من الخمر، فإنَّ ذلك ليس من تقديرهم وعلمهم، وإنّما هو من تجاريب وجدوها، كما وجدوا الجِماع يكون عنه الولد، وليس للإنسان في تلك أكثر من وضع البزر في أرض مهيَّأة لقبوله ونجابته فيها، وتقدير النسب التي تستحقّه الصورة الإنسانية إنّما هو لمَنْ خلقها. وكذلك تقدير الملّة الحيّة المستحقّة لحلول الأمر الإلهيّ بينها إنّما هو لله وحده. فليُسمَع ذلك التقدير والتقسيط منه ولا يتعقّل على قوله، كما قال: "لا حكمة ولا فهم ولا مشورة أمام يهوه". فكيف ترى الحيلة في التشبّه بآبائنا حتّى نقتدي بهم ولا نتعقّل نحن في الشريعة.

כד אָמַר הַכּוּזָרִי: אֵין דֶּרֶךְ לָזֶה אֶלָּא בְהַעְתָּקַת דִּבְרֵיהֶם וְסֶמֶךְ מַעֲשֵׂיהֶם, אִם יִמָּצֵא מִי שֶׁיֵּאָמֵן בָּזֶה, מֵרַבִּים אַחֲרֵי רַבִּים, שֶׁלֹּא יַעֲבֹר עַל כַּמּוּתָם הַהַסְכָּמָה, מִקַּבָּלַת הַתּוֹרָה וְתוֹלְדוֹתֶיהָ וּפֵרוּשֶׁיהָ מִמֹּשֶׁה, בְּרוּרָה בַלְּבָבוֹת אוֹ בַסְּפָרִים.

24 قالَ الخَزَرِيُّ: لا سبيل إلى ذلك إلاَّ بنقل أخبارهم وإسناد آثارهم إنْ يوجد مَنْ يُوثَق بذلك، مِنْ جماعة إثر جماعة، لا يجوز على مثلهم الاصطلاح، من تحمّل التوراة وفروعها وشروحها من لدن موسى مصحَّحة في الصدور أو في المصاحف.

כה אָמַר הֶחָבֵר: וּמַה תֹּאמַר אִם יִמָּצֵא חִלּוּף בְּסֵפֶר אֶחָד אוֹ בִשְׁנַיִם וּשְׁלֹשָׁה.

25 قالَ الحَبْرُ: فكيف ترى إنْ يوجد خلافٌ في مصحفٍ أو في مصحفين أو ثلاثة؟

כו אָמַר הַכּוּזָרִי: יְעַיְּנוּ בְרֹב הַסְּפָרִים, כִּי הָרַבִּים לֹא יַעֲבֹר עֲלֵיהֶם הַכָּזָב, וְיַנִּיחוּ הַיְחִידִים, וְכֵן יֵעָשֶׂה בַּמַּעְתִּיקִים כְּשֶׁיַּחְלְקוּ הַמִּעוּט יָשׁוּבוּ לְדַעַת הָרֹב.

26 قالَ الخَزَرِيُّ: يُنظر إلى أكثر المصاحف، فإنَّ الكثرة لا يجوز عليها الكذب، ويُترك الأفراد، وكذلك يُفعل في الناقلين، إذا اختلف الأقلّ، يُرجع إلى رأي الأكثر.

כז אָמַר הֶחָבֵר: וּמַה תֹּאמַר בְּאוֹת שֶׁתִּמָּצֵא בַסְּפָרִים בְּחִלּוּף הַהַקָּשָׁה, כְּמוֹ 'צָדוּ צְעָדֵינוּ' הֲתִרְאֶה שֶׁהוּא 'צָרוּ' וַ'אֲשֶׁר לֹא נָשָׂא לַשָּׁוְא נַפְשִׁי' יְשִׁיבוּהוּ 'נַפְשׁוֹ', וְזוּלַת זֶה הַרְבֵּה שֶׁלֹּא נוּכַל לְסָפְרָם.

27 قالَ الحَبْرُ: فما تقول في حرف يوجد في المصاحف يخالف القياس، مثل "صادوا (تصدو) خطواتنا"، أتَرى أن يُرَدّ "ضيّقوا" (تصرو)، و"الذي لم يحمل نَفَسِي (نفشي) إلى الباطل"، ويُرَدّ "نَفَسِهِ" (نفشو). وغير ذلك كثير لا يُعَدّ ولا يُحَدّ.

כח אָמַר הַכּוּזָרִי: אִם תִּשְׁלֹט הַהַקָּשָׁה עַל אֵלֶּה וְהַדּוֹמֶה לָהֶם, תְּשַׁנֶּה הַסְּפָרִים כֻּלָּם: בָּאוֹתִיּוֹת תְּחִלָּה, וְאַחַר כֵּן בַּמִּלּוֹת, וְאַחַר כֵּן בַּחִבּוּרִים, וְאַחַר כֵּן בַּנִּקּוּד, וְאַחַר כֵּן בַּטְּעָמִים, וְיִשְׁתַּנּוּ הָעִנְיָנִים, וְכַמָּה פְּסוּקִים יָכוֹל הָאָדָם לְהַעְתִּיק עִנְיָנֵיהֶם אֶל הָפְכָּם בְּהַעְתָּקַת אֶחָד מֵאֵלֶּה הַמָּסוֹרוֹת, כָּל שֶׁכֵּן כֻּלָּם.

28 قالَ الخَزَرِيُّ: إنْ أحلَلْتَ القياس على هذا وأشباهه، فقد غيّرتَ الكتبَ كُلّها، في الحروف أوّلًا، ثمّ في الكلمات، ثمّ في الصِّلات، ثمّ في التنقيط، ثمّ في الألحان وتتغيّر المعاني، وكم فَسُوق يقدر الإنسان أنْ ينقل معناه إلى الضدّ بنقل أحد هذه التوابع فكيف كُلّها!

כט אָמַר הֶחָבֵר: וְאֵיךְ תַּחֲשֹׁב שֶׁהִנִּיחַ מֹשֶׁה סֵפֶר תּוֹרָתוֹ אֶל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל.

29 قالَ الحَبْرُ: فكيف تظنّ أنّه أودع موسى كتابه عند "بني إسرائيل"؟

ל אָמַר הַכּוּזָרִי: מִבְּלִי סָפֵק שֶׁהָיָה סֵפֶר פָּשׁוּט, מֵאֵין נִקּוּד וּטְעָמִים, כַּאֲשֶׁר אֲנַחְנוּ רוֹאִים סִפְרֵי הַתּוֹרָה הַיּוֹם, שֶׁאִי אֶפְשָׁר שֶׁיַּסְכִּימוּ עֲלֵיהֶם בֶּהָמוֹן, כְּמוֹ שֶׁאִי אֶפְשָׁר שֶׁיַּסְכִּימוּ עַל הַמַּצָּה בַּפֶּסַח וּשְׁאָר תּוֹרוֹתָיו שֶׁהֵם זֵכֶר לִיצִיאַת מִצְרַיִם, שֶׁמִּתְיַשֶּׁבֶת בְּנַפְשׁוֹת יִשְׂרָאֵל אֲמִתַּת יְצִיאַת מִצְרַיִם בַּמַּעֲשִׂים הָהֵם הַמַּתְמִידִים, שֶׁאִי אֶפְשָׁר לְהַסְכִּים עֲלֵיהֶם בְּשָׁנָה מֵהַשָּׁנִים מִבִּלְתִּי שֶׁלֹּא יִהְיֶה עֲלֵיהֶם מוֹחֶה.

30 قالَ الخَزَرِيُّ: لا محالة أنّه "كتاب" ساذج خِلْو من التنقيط والألحان كما نرى "الكتب" اليوم، إذ لا يجوز الاصطلاح عليها في الجمهور، كما لا يجوز الاصطلاح على الفطير في "عيد الفصح" وسائر شرائعه التي هي "تذكير الخروج من مصر"، التي تستقرّ في نفوس "بني إسرائيل" حقيقة "الخروج من مصر" بتلك الأعمال المستمرّة التي لا يجوز أنْ يُتواطأ عليها في سنة من السنين فلا يكون عليها معترض.

לא אָמַר הֶחָבֵר: מִבְּלִי סָפֵק שֶׁהָיָה שָׁמוּר בַּלְּבָבוֹת בַּפַּתְחָא וְהַקָּמֵץ וְהַשֶּׁבֶר וְהַנְּטִיָּה וְהַשְּׁוָא וְהַטְּעָמִים. בְּלֵב הַכֹּהֲנִים מִפְּנֵי צָרְכָּם לַעֲבוֹדָה וּלְהוֹרוֹת אֶת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל, וּבְלֵב הַמְּלָכִים מִפְּנֵי שֶׁנִּצְטַוּוּ: 'וְהָיְתָה עִמּוֹ וְקָרָא בוֹ כָל־יְמֵי חַיָּיו', וּבְלֵב הַשּׁוֹפְטִים מִפְּנֵי צָרְכָּם אֲלֵיהֶם בַּדַּיָּנִים, וּבְלֵב הַסַּנְהֶדְרִין מִפְּנֵי צָרְכָּם אֲלֵיהֶם בְּמַה שֶּׁכָּתוּב: וּשְׁמַרְתֶּם וַעֲשִׂיתֶם כִּי הִיא חָכְמַתְכֶם וּבִינַתְכֶם, וּבְלֵב הַחֲסִידִים כְּדֵי לְקַבֵּל שָׂכָר, וּבְלֵב אַנְשֵׁי הַחֹנֶף לְהִתְגַּדֵּר בָּהֶם. וְשָׂמוּ שִׁבְעַת הַמְּלָכִים וְהַטְּעָמִים אוֹתוֹת לַתְּכוּנוֹת הָהֵם אֲשֶׁר הֶעְתִּיקוּם בְּקַבָּלָה מִמֹּשֶׁה. וּמַה תַּחֲשֹׁב עַל אֵלֶּה אֲשֶׁר תִּקְּנוּ הַמִּקְרָא בִּפְסוּקִים תְּחִלָּה, אַחַר כֵּן בְּנִקּוּד, וְאַחַר כֵּן בִּטְעָמִים, וְאַחַר כֵּן בַּמָּסֹרֶת עַל שְׁמִירַת הַמָּלֵא וְהֶחָסֵר, עַד אֲשֶׁר מָנוּ אוֹתִיּוֹתֶיהָ וּבֵרְרוּ כִּי וָו דְּגָחוֹן חֲצִי הַתּוֹרָה, וּשְׁמִירַת כָּל נָכְרִי מִקָּמֵץ וּפַתָּח וְצֵירֵי וּסְגוֹל יוֹצֵא מִן הַהַקָּשָׁה. הֲתִרְאֶה שֶׁמַּעֲשֵׂיהֶם בָּזֶה לָרִיק וּלְבַטָּלָה, אוֹ הִשְׁתַּדְּלוּת בִּדְבַר חוֹבָה.

31 قالَ الحَبْرُ: فلا محالة أنّه كان محفوظًا في الصدور بالفتحة والضمّة والكسرة والإمالة و"السكون" والألحان، في صدور "الأئمّة الهارونيّين" لحاجاتهم إلى "العبادة" "ولتعليم بني إسرائيل"، وفي صدور الملوك لما ورد عليهم "فتكون معه ويقرأ فيها كلّ أيام حياته"، وفي صدور "القضاة" لحاجتهم إلى الأحكام، وفي صدور السنهدرين لحاجتهم إليها فيما قيل: "فاحفظوا واعملوا لأنَّ ذلك حِكمتُكُم وفَهمُكُم"، وفي صدور الأتقياء "لأجل بلوغ أجر"، وفي صدور أهل الرياء لطلب الاستظهار، فوضعوا "السبعة ضوابط والألحان" علامات لتلك الهيئات التي حملوها نقلًا عن موسى عليه السلام. فما الذي تظنّ بالذين ضبطوا "الكتاب المقّدس" بالفواسيق أوّلًا، ثُمّ بالتنقيط، ثُمّ بالألحان، ثُمّ "بالتعاليم"، مع تحصيل "الكامل" و"الناقص" حتّى عدّوا حروفها وصحّحوا أنَّ "واو غحون" قاسمة التوراة، وتحصيل كلّ ما شذّ من "ضمّة كبرى" (قمص) و"فتحة كبرى" (فتاح) و"كسرة كبرى" (تصري) و"فتحة صغرى" (سيغول) خارجًا عن القياس. أَتَرى في عملهم فضول وبطالة أم اجتهاد في واجب؟

לב אָמַר הַכּוּזָרִי: אֲבָל, הִשְׁתַּדְּלוּת בִּדְבַר חוֹבָה, עִם שְׁמִירַת הַתּוֹרָה שֶׁלֹּא יִהְיֶה דֶרֶךְ לְשַׁנּוֹתָהּ, עִם הַחָכְמָה הַמֻּפְלָאָה, כִּי נִרְאֶה מִקְּבִיעוּת הַנִּקּוּד וְהַטְּעָמִים סֵדֶר שֶׁלֹּא יִהְיֶה אֶלָּא מֵחָכְמָה נֶעֱזֶרֶת, אֵינֶנָּה מֵעֵרֶךְ חָכְמָתֵנוּ בְּשׁוּם פָּנִים, וְלֹא יִתָּכֵן שֶׁיִּהְיֶה מְקֻבָּל אֵצֶל הֶהָמוֹן אֶלָּא מֵרַבִּים רְצוּיִים אוֹ מִיָּחִיד רָצוּי, וְלֹא יִתָּכֵן שֶׁיְּקַבֵּל הֶהָמוֹן מִיָּחִיד אֶלָּא אִם יִהְיֶה נָבִיא אוֹ נֶעֱזָר בָּעִנְיָן הָאֱלֹהִי, כִּי הֶחָכָם שֶׁאֵינֶנּוּ נֶעֱזָר, טוֹעֵן מִי שֶׁהוּא קָרוֹב לוֹ בְחָכְמָתוֹ שֶׁיַּעֲשֶׂה כְמַעֲשֵׂהוּ.

32 قالَ الخَزَرِيُّ: بل اجتهد في واجب مع الحياطة على الشريعة كي لا يتطرّق إلى تغييرها مع العلم البارع، إذ يظهر من وضع التنقيط و"الألحان" نظام لا يصدر إلاَّ عن علم مؤيَّد لا يناسب علومنا بوجه. وليس يمكن أن يصير مقبولًا من الجمهور إلاّ عن جُملة مُرتَضينَ، أو واحد مرتضًى، وليس يمكن أنْ يقبل جمهور من واحد إنْ لم يكن نبيًّا أو مؤيَّدًا بأمر إلهيّ، لأنَّ العالِم الغير مؤيَّد يدّعي مَنْ قاربه في علمه أن يعمل مثل عمله.

לג אָמַר הֶחָבֵר: אִם כֵּן, הַקַּבָּלָה – אֲנַחְנוּ וְהַקָּרָאִים חַיָּבִין בָּהּ, וְכָל מִי שֶׁיּוֹדֶה כִּי הַתּוֹרָה הַזֹּאת הַנִּמְצֵאת, הַנִּקְרֵאת עַל הַתְּכוּנָה הַזֹּאת, הִיא תּוֹרַת מֹשֶׁה.

33 قالَ الحَبْرُ: فالتقليد إذًا واجب علينا وعلى القرّائيّين وعلى كلّ مَنْ يقرُّ أنَّ هذه التوراة الموجودة المقروءة على هذه الهيئة هي توراة موسى عليه السلام.

לד אָמַר הַכּוּזָרִי: כֵּן אוֹמְרִים הַקָּרָאִים, אֲבָל אַחַר שֶׁמָּצְאוּ הַתּוֹרָה שְׁלֵמָה אֵינָם צְרִיכִים אֶל הַקַּבָּלָה.

34 قالَ الخَزَرِيُّ: هكذا يقول القرّائيّون، وأمّا بعد حصول التوراة تامّة، فَهُمْ غِنًى عن التقليد.

לה אָמַר הֶחָבֵר: וְהִנֵּה זֶה סֵפֶר מֹשֶׁה הַפָּשׁוּט הֻצְרַכְנוּ בְמִלּוֹתָיו וּבַדִּבּוּר בּוֹ אֶל כַּמָּה כִּתּוֹת מִן הַקַּבָּלָה, מִן הַנִּקּוּד, וּמִטַּעַם, וּמִפָּסוּק, וּמִמָּסֹרֶת; עַל אַחַת כַּמָּה וְכַמָּה אָנוּ צְרִיכִים בְּעִנְיָנָיו, כִּי הָעִנְיָן רָחָב מִן הַמִּלּוֹת. הֲתִרְאֶה כַּאֲשֶׁר אָמַר לָהֶם: הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם רֹאשׁ חֳדָשִׁים, עַל הַדִּמְיוֹן, לֹא נִסְתַּפֵּק הָעָם אִם רָצָה לוֹמַר: חָדְשֵׁי הַמִּצְרִים שֶׁהָיוּ בֵינֵיהֶם, אוֹ חָדְשֵׁי הַכַּשְׂדִּים שֶׁהָיוּ עִם אַבְרָהָם בְּאוּר כַּשְׂדִּים, אוֹ רָצָה חָדְשֵׁי הַשֶּׁמֶשׁ, אוֹ חָדְשֵׁי הַיָּרֵחַ, אוֹ שְׁנֵי הַיָּרֵחַ בְּתַחְבּוּלוֹת יַסְכִּימֵם עִם שְׁנֵי הַשֶּׁמֶשׁ, כַּאֲשֶׁר בְּחָכְמַת הָעִבּוּר. הָיִיתִי רוֹצֶה שֶׁיְּשִׁיבוּנִי הַקָּרָאִים תְּשׁוּבָה מַסְפֶּקֶת עַל זֶה וְהַדּוֹמֶה לוֹ, וְאָשׁוּב לְדַעְתָּם, כִּי רְצוֹנִי לְהִשְׁתַּדֵּל וְשֶׁיְּשִׁיבוּנִי תְשׁוּבָה מַסְפֶּקֶת כַּאֲשֶׁר אֶשְׁאָלֵם עַל מַה שֶּׁיַּתִּיר הָחַי לֶאֱכֹל, וּמָה עִנְיַן הַזְּבִיחָה, וְשֶׁמָּא הִיא נְחִירָה אוֹ הֶרֶג כַּאֲשֶׁר יִזְדַּמֵּן, וְלָמָּה נֶאֶסְרוּ זִבְחֵי גוֹיִם, וּמַה הוּא שֶׁיֵּשׁ בֵּין זָבְחוֹ וְהֶפְשֵׁטוֹ וּשְׁאָר מְלַאכְתּוֹ, וְהָיִיתִי רוֹצֶה שֶׁיְּבָאֵר לִי הַחֵלֶב הָאָסוּר, וְהוּא דָבֵק עִם הַמֻּתָּר בַּמֵּעַיִם וְהַקֵּיבָה, וְזוּלַת זֶה מִנִּקּוּר הַבָּשָׂר, וְשֶׁיִּמְסֹר אֵלַי הַגָּדֵר שֶׁבֵּין הַמֻּתָּר וְהָאָסוּר, כְּדֵי שֶׁלֹּא יְהֵא חִלּוּף בּוֹ עִם חֲבֵרוֹ, וְכֵן הָאַלְיָה הָאֲסוּרָה אֶצְלָם, הֲיֶשׁ לָהּ גָּדֵר? וְשֶׁמָּא הָאֶחָד יָסִיר קְצָת הַזָּנָב וְאֶחָד יָסִיר הַכַּף כְּמוֹ שֶׁהוּא. וְהָיִיתִי רוֹצֶה שֶׁיְּבָאֵר לִי הָעוֹף הַטָּהוֹר מִן הַטָּמֵא, זוּלַת הַמְפֻרְסָמִים, רְצוֹנִי לוֹמַר: בֶּן־יוֹנָה אוֹ תוֹר, וּמֵאַיִן הוּא אוֹמֵר שֶׁאֵין הַתַּרְנְגֹלֶת וְהָאַוָּז וְהַקּוֹרֵא וְאַלְבְּרַכִיָּה מֵהַטְּמֵאִים. וְהָיִיתִי רוֹצֶה שֶׁיִּתֶּן לִי גְבוּל 'אַל יֵצֵא אִישׁ מִמְּקוֹמוֹ' בְּיוֹם הַשַּׁבָּת, אִם הוּא בֵיתוֹ אוֹ חֲצֵרוֹ אוֹ רְשׁוּתוֹ, אִם יִהְיוּ לוֹ חֲצֵרִים רַבִּים, אוֹ מְבוֹאוֹ, אוֹ שְׁכוּנָתוֹ, אוֹ מְדִינָתוֹ, אוֹ מִגְרַשׁ עִירוֹ, אַחַר שֶׁתֵּבַת 'מָקוֹם' סוֹבֶלֶת זֶה וְיוֹתֵר מִזֶּה. וְהָיִיתִי רוֹצֶה שֶׁיַּרְאֶה לִי גֶדֶר הַמְּלָאכָה הָאֲסוּרָה בַשַּׁבָּת, וּמַה הוּא הַמּוֹנֵעַ מֵהַקֻּלְמוֹס וְהַקֶּסֶת לְהַגִּיהַּ הַתּוֹרָה, וְהַמַּתִּיר לוֹ לְטַלְטֵל הַסֵּפֶר הַגָּדוֹל וְהַשֻּׁלְחָן וּשְׁאָר הַמַּאֲכָלִים וּסְעֻדַּת הָאוֹרְחִים, וְלִטְרֹחַ בְּכָל מַה שֶּׁיִּטְרַח הָאָדָם לְאוֹרְחָיו, וְהֵם בִּמְנוּחָה וְהוּא בִּיגִיעָה, וְיוֹתֵר מִזֶּה עֲבָדָיו וְנָשָׁיו, וּכְבָר נֶאֱמַר: לְמַעַן יָנוּחַ עַבְדְּךָ וַאֲמָתְךָ כָּמוֹךָ. וְלָמָּה נֶאֶסְרָה רְכִיבַת בַּהֲמוֹת הַגּוֹיִים בַּשַּׁבָּת, וְלָמָּה זֶה נֶאֶסְרָה הַסְּחוֹרָה. וְהָיִיתִי רוֹצֶה שֶׁיָּדִין בֵּין שְׁנֵי בַעֲלֵי דִינִין מִסֵּדֶר 'וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים' וְ'כִי תֵצֵא'. וְהַפָּשׁוּט שֶׁבַּתּוֹרָה הוּא סָתוּם, כָּל שֶׁכֵּן הַסָּתוּם, כִּי לֹא הָיוּ סוֹמְכִים אֶלָּא עַל הַתּוֹרָה שֶׁבְּעַל פֶּה. וְהָיִיתִי רוֹצֶה שֶׁאֶרְאֶה דִינָיו וּמִשְׁפָּטָיו בְּכָל הַיְּרֻשּׁוֹת מִפַּרְשַׁת בְּנוֹת צְלָפְחָד, אוֹ אֵיכוּת הַמִּילָה וְהַצִּיצִית וְהַסֻּכָּה. וִיבָאֵר לִי מֵאַיִן הוּא חַיָּב בִּתְפִלָּה לָאֵל. וּמֵאַיִן הוּא מַאֲמִין שֶׁיֵּשׁ בֵּית מוֹעֵד לְכָל חַי וּגְמוּל וְעֹנֶשׁ אַחַר הַמִּיתָה. וְאֵיךְ הֵם דָּנִין בַּמִּצְוֹת הַדּוֹחוֹת זוֹ אֶת זוֹ, כַּמִּילָה עִם הַשַּׁבָּת וְהַפֶּסַח עִם הַשַּׁבָּת, מִי נִדְחָה מִפְּנֵי מִי, וְזוּלַת זֶה מִמַּה שֶּׁיֶּאֱרַךְ סִפּוּר כְּלָלָיו כָּל שֶׁכֵּן פְּרָטָיו. הֲשָׁמַעְתָּ, מֶלֶךְ כּוּזָר, עַל חִבּוּר לַקָּרָאִים בְּדָבָר מִמַּה שֶּׁזָּכַרְתִּי לְךָ, בְּסֶמֶךְ אוֹ בְּקַבָּלָה, שֶׁאֵין בּוֹ בֵינֵיהֶם מַחֲלֹקֶת, מִמָּסֹרֶת אוֹ מִנִּקּוּד אוֹ מִטְּעָמִים אוֹ מֵאִסּוּר וְהֶתֵּר אוֹ מִדִּינִין.

35 قالَ الحَبْرُ: فسبحان الله فهذا "كتاب" موسى عليه السلام الساذج احتيج في ألفاظه والنطق به من التقليد إلى كَمْ طائفة من منقِّط وملحِّن و"مفرز" و"واضع التعاليم"، فكم بالحَرَى احتيج في معانيه، إذ المعنى أكثر اتّساعًا من الألفاظ.أترى إذ قال لهم: "هذا الشهر يكون لكم رأس الشهور" مثلًا، لم يتشكّك الناس هل أراد شهور القبط، وهم المصريّون الذين كانوا بينهم، أم أراد شهور السوريانيّين الذين كانوا قوم إبراهيم في أور كسديم، وهم الكسدانيّون، أم شهورًا شمسية، أم قمرية، أم السنين القمرية، بحيث يوفّقها مع السنين الشمسية، كما جاء في علم "التكبيس". وددت أن يقنعني القرّائيّون في الجواب على هذا ومثاله فأرجع إلى مذهبهم، فإنّي محبّ في الاجتهاد. وأن يقنعوني إذا سألتهم عمّا يحلّ به الحيوان ما معنى "الذبيحة"، ولعلّه نحر وقتل كيف ما اتّفق، ولِمَا ذا حُرِّمَت "ذباح الأقوام"، وما الذي بين ذباحه وسلاخه وسائر صنعته؟ ووددت أنْ يبيّن لي الشحم المُحرَّم وهو متّصل بالحلال في الماسريقا والمبعر وغير ذلك من تنقية اللحم، ويعطيني الحدّ الذي بين الحلال والحرام بحيث لا أختلف فيه مع صاحبي. وكذلك الأليَّة المحرَّمة عندهم هل لها حدّ؟ ولعلّ واحدًا يعزل طرف الذنب وَحدَهُ وآخر يعزلُ القِطْنَةَ بأسرها. ووددت أن يبيّن لي الطائر الحلال من الحرام حاشى المشهورين، أعني "الحمامة واليمامة"، ومَنْ له ألاَّ تكون الدجاجة والأوزّة والبراكة والحجلة من "الدَّنِسة".ووددت أن يعطيني حدود "لا يخرج أحد من مكانه"، إنْ كان بيتَهُ أو دارَهُ أو مُلكَهُ، إنْ كانت له دور كثيرة، أو دَرْبَهُ أو رُبُضَهُ أو مدينته أو تخم مدينته، إذ لفظة "مكان" يشترك بهذه وأكثر منها.ووددتُ أن يرسم لي حدّ "الصناعة" المحظورة في السبت، وما الذي يمنع من القلم والمحبرة لتصحيح التوراة، ويبيح رفع "الكتاب" الثقيل والمائدة وسائر المطاعم، وإطعام الضياف، وتكلّف كلّ ما يتكلّف المضيف لضيافه، وهم في راحة وهو في عذاب، وأكثر من ذلك خدمه ونساؤه، وقد قيل: "ليستريح عبدكَ وأمتكَ مِثلكَ"؟ وبما ذا يحرَّم ركوب خيل "الأقوام" في السبت، وبما ذا تحرَّم التجارة؟ووددت أن يحكم بين خصمين من "فصل: وها هي الأحكام" و"فصل: وتخرج إلى الحرب". وأجلى ما في التوراة مُشكِل، فضلًا عن المُشكِل، لأنَّ التعويل إنّما كان على التوراة "الشفاهية". ووددت أنْ أرى فتاويه وأحكامه في جميع المواريث من "قصّة بنات صلفحاد" بل كيفية "الختان" و"الهُدَّاب" و"المظلّة". ويبيّن لي مِن أين لزمتْه صلاة الله؟ ومن أين اعتقد أنَّ ثمّ ميعادًا ووعيدًا وثوابًا وعقابًا بعد الموت؟ وكيف يقضون في الشرائع المتنافية كالـ"ختان" مع "السبت"، و"الفصح" مع "السبت"، "أيّهما يُغَلَّب على الآخر"؟، وغير هذا ممّا يطول ذكره جُملة فكيف تفصيله. هل سمعتَ يا ملك الخزر عن تأليف للقرّائيّين في شيء ممّا ذكرتُ مُسنَدًا مقبولًا مقلَّدًا لا اختلاف فيه بينهم من ""تعاليم" أو من تنقيط أو من ألحان أو من "ممنوع" و"مسموح به" أو من أحكام؟

לו אָמַר הַכּוּזָרִי: לֹא רָאִיתִי וְלֹא שָׁמַעְתִּי, אֲבָל אֲנִי רוֹאֶה אוֹתָם מִשְׁתַּדְּלִים.

36 قالَ الخَزَرِيُّ: لم أرَ ولا سمعتُ عنهم، لكنّي أراهُم مجتهدين.

לז אָמַר הֶחָבֵר: זֶה מִמַּה שֶּׁאָמַרְתִּי לְךָ מֵהַהִתְחַכְּמוּת וְהַסְּבָרָא. וְהַמִּתְחַכְּמִים בָּעֲבוֹדָה לִמְלֶאכֶת הַשָּׁמַיִם יוֹתֵר מִשְׁתַּדְּלִים מֵעוֹשֵׂי מְלֶאכֶת ה' הַמְצֻוִּים עָלֶיהָ, מִפְּנֵי שֶׁאֵלֶּה בִמְנוּחָה בְּמַה שֶּׁקִּבְּלוּ מִמְּלֶאכֶת ה', וּבָטְחָה נַפְשָׁם כַּהוֹלֵךְ בָּעִיר, שֶׁלֹּא הִזְדַּמְּנוּ לְמַחֲלֹקֶת חוֹלֵק, וְאֵלֶּה כַּהוֹלֵךְ בַּמִּדְבָּר אֵינֶנּוּ יוֹדֵעַ מַה יִּפְגַּע, וְהוּא מִזְדַּמֵּן בִּשְׁלָחִים חָלוּץ לַמִּלְחָמָה וּמְלֻמָּד בָּהּ. וְאַל יַשִּׁיאֲךָ מַה שֶּׁאַתָּה רוֹאֶה מֵהִשְׁתַּדְּלוּתָם, וְאַל יְעַצֶּלְךָ מַה שֶּׁאַתָּה רוֹאֶה מֵרִפְיוֹן הַמְקֻבָּלִים, רְצוֹנִי לוֹמַר: הָרַבָּנִים, כִּי אֵלֶּה בִּקְּשׁוּ מִבְצָרִים לְהִבָּצֵר בָּהֶם, וְאֵלֶּה שׁוֹכְנִים עַל עַרְשׂוֹתָם בְּעִיר קְדוּמָה וּבְצוּרָה.

37 قالَ الحَبْرُ: ذلك ممّا قلته لك من التعقّل والتحكّم والمتعقّلون في العبادة "لِمَلِكَةِ السماوات" أكثر اجتهادًا من "مُقيم عبادة يهوه" المأمور بها، لأنَّ هؤلاء قد استراحوا بتقليدهم، واطمأنَّت نفوسهم كالمتصرّف في المدينة، فلم يتأهّبوا لمناقضة مُناقض، وهؤلاء كالماشي في القفار لا يدري ما يلقى، فهو مستعدّ بسلاح متأهّب لقتالٍ، مُعَلَّم للحرب مُدرَّب فيها. فلا يُعجبكَ ما تراهُ من حزمهم، ولا يُكْسِلُكَ ما ترى من تراخي المقلِّدين، أعني الربانيّين، فإنَّ أولئك طلبوا حصنًا يتحصّنون فيه، وهؤلاء راقدون مُتودَّعون في فرشهم في مدينة حصينة قديمة.

לח אָמַר הַכּוּזָרִי: כָּל מַה שֶּׁאָמַרְתָּ בְּדִין הוּא, כִּי הַתּוֹרָה הִזְהִירָה עַל תּוֹרָה אַחַת וּמִשְׁפָּט אֶחָד, וּכְפִי סְבָרָתָם יִרְבּוּ הַתּוֹרוֹת כְּפִי סְבָרַת כָּל אֶחָד מֵהֶם, וְעוֹד: כִּי הָאֶחָד לֹא יַעֲמֹד עַל תּוֹרָה אֶחָת, כִּי בְכָל יוֹם תִּתְחַדֵּשׁ לוֹ דַעַת וְיוֹסִיף דַּעְתּוֹ, וְיִפְגַּע מִי שֶׁיְּשִׁיבֵהוּ בִטְעָנָה וְצָרִיךְ שֶׁיֶּעְתַּק בְּהַעְתָּקַת דַּעְתּוֹ. וְאִם נִמְצָאֵם מַסְכִּימִים נֵדַע כִּי הֵם מְקֻבָּלִים מֵאֶחָד אוֹ מֵרַבִּים שֶׁקְּדָמוּם, וּמִן הַדִּין שֶׁנִּכְפֹּר עֲלֵיהֶם הַהַסְכָּמָה, וְנֹאמַר לָהֶם: אֵיךְ הִסְכַּמְתֶּם בְּמִצְוָה פְּלוֹנִית וְהַדַּעַת מַכְרַעַת בְּדִבְרֵי הָאֵל אֶל פָּנִים רַבִּים? וְאִם אָמְרוּ: כֵּן הָיְתָה דַעַת עָנָן אוֹ בִנְיָמִין אוֹ שָׁאוּל אוֹ זוּלָתָם – חִיְּבוּ עַצְמָם טַעֲנַת הַקַּבָּלָה מִמִּי שֶׁהוּא יוֹתֵר קַדְמוֹן וְיוֹתֵר רָאוּי לְהַאֲמִין, רְצוֹנִי לוֹמַר: רַבּוֹתֵינוּ, כִּי הֵם רַבִּים וְאֵלֶּה יְחִידִים, וְדַעַת הַחֲכָמִים סְמוּכָה עַל הַקַּבָּלָה מֵהַנְּבִיאִים, וְאֵלֶּה סְבָרָא גְרִידָא בִלְבָד, וְהַחֲכָמִים מַסְכִּימִים וְאֵלֶּה חוֹלְקִים וְהַחֲכָמִים דִּבְרֵיהֶם מִן הַמָּקוֹר אֲשֶׁר יִבְחַר ה', וַאֲפִלּוּ אִם הָיוּ דָנִים מִסְּבָרָתָם גְּרִידָא מִן הַדִּין הָיָה לְקַבְּלָם, וְאֵלֶּה אֵינָם כֵּן. וּמִי יִתֵּן שֶׁיַּשְׁמִיעוּנִי תְּשׁוּבָתָם בִּשְׁאֵלַת 'הַחֹדֶשׁ הַזֶּה', וַאֲנִי רוֹאֶה חַכְמֵיהֶם הוֹלְכִים אַחֲרֵי הָרַבָּנִים בְּעִבּוּר אֲדָר בַּאֲדָר, וְהֵם מַקְשִׁים לָהֶם בִּרְאִיַּת יֶרַח תִּשְׁרִי, אֵיךְ צַמְתֶּם צוֹם כִּפּוּר בְּתִשְׁעָה בְתִשְׁרִי, הֲלֹא יֵבוֹשׁוּ, וְהֵם אֵינָם יוֹדְעִים אִם הַחֹדֶשׁ הַהוּא אֱלוּל אוֹ תִשְׁרִי כְּשֶׁיְּעַבְּרוּ אוֹ אִם הוּא תִשְׁרִי אוֹ מַרְחֶשְׁוָן כְּשֶׁאֵינָן מְעַבְּרִין, וַהֲלֹא הָיוּ אוֹמְרִים: 'אֲנַחְנוּ הַטּוֹבְעִים וּמַה נִּפְחַד מֵהַבְּלִילָה', אֲנַחְנוּ לֹא נֵדַע אִם הַחֹדֶשׁ תִּשְׁרִי אוֹ מַרְחֶשְׁוָן אוֹ אֱלוּל, וְאֵיךְ נַקְשֶׁה לְמִי שֶׁאָנוּ הוֹלְכִים בְּעִקְּבוֹתֵיהֶם וְנִלְמַד מֵהֶם, הֲתָצוּמוּ בַתְּשִׁיעִי אוֹ בֶעָשׂוֹר לַחֹדֶשׁ.

38 قالَ الخَزَرِيُّ: كلّ ما قُلتَه لازم، لأنَّ الشريعة حثّت أنْ تكون "توراةٌ واحدةٌ وقضاءٌ واحدٌ"، وبحسب قياساتهم تكثر الشرائع بحسب قياس كلّ واحد منهم. نعم، الواحد لا يبقى على شرع واحد لأنّهُ يَظهرُ إليه في كلّ يوم رأي جديد ويزيد علمه، ويلقى من يردّه بحجّة فيجب أن ينتقل بانتقال الرأي. فإنْ وجدناهم متّفقين، فلنعلم أنّهم مقلّدون لواحد أو لجماعة تقدّمتْهم، فيجب أنْ نُنكر عليهم الاتّفاق، فنقول لهم كيف اتّفقتم في شريعة كذا والرأي يترجّح في كلام الله إلى وجوه كثيرة! فإنْ قالوا إنَّ هكذا كان يعتقدُ عنان أو بنيامين أو شاؤول أو غيرهم، لزمتْهم حجّة التقليد لمِنْ هو أقدم وأوْلى بالتقليد، أعني "الفقهاء" لأنهم جماعات، وأولئك أفراد، وقياس "الفقهاء" مُسنَد إلى نقل عن الأنبياء، وأولئك قياس مجرَّد فقط، و"الفقهاء" متّفقون، وأولئك متخالفون، و"الفقهاء" أقوالهم: "مِنْ ذلك المكان الذي يختاره يهوه"، ولو كان حكمهم من مجرَّد قياسهم لوجب قبوله، وأولئك ليسوا هكذا.ويا ليت شعري ما ذا جوابهم في مسألة "هذا الشهر"، وأرى عملهم تابعًا للربانيّين في "تكبيس آذار بآذار". ثمّ يعترضون عليهم عند رؤية هلال "تشري" كيف صمتم صوم "الغفران" في التاسع من "تشري". ألاَ يختزون وهم لا يدرون هل ذلك الشهر "ألول" أم "تشري" إذا كبسوا، وهل هو "تشري" أم "مرحشون" إذا لم يكبسوا، فهلاّ قالوا: أنا الغريق فما خوفي من البلل. نحن لا ندري هل الشهر "تشري" أو "مرحشون" أو "ألول"، فكيف نعترض على من نتبع آثارهم ونتعلّم منهم هل تصومون في التاسع أو العاشر من أيام الشهر.

לט אָמַר הֶחָבֵר: תּוֹרָתֵנוּ קְשׁוּרָה בַהֲלָכָה לְמֹשֶׁה מִסִּינַי אוֹ מִן הַמָּקוֹם אֲשֶׁר יִבְחַר ה' כִּי מִצִּיּוֹן תֵּצֵא תוֹרָה וּדְבַר ה' מִירוּשָׁלָיִם, בְּמַעֲמַד שׁוֹפְטִים וְשׁוֹטְרִים וְכֹהֲנִים וְסַנְהֶדְרִים, וַאֲנַחְנוּ מְצֻוִּים שֶּׁנִּשְׁמַע מֵהַשּׁוֹפֵט הַמְמֻנֶּה בְכָל דּוֹר וָדוֹר, כְּמוֹ שֶׁאָמַר: אוֹ אֶל הַשּׁוֹפֵט אֲשֶׁר יִהְיֶה וגו' וְסָמַךְ לוֹ אָמְרוֹ: 'וְעָשִׂיתָ עַל פִּי הַתּוֹרָה אֲשֶׁר יוֹרוּךָ', 'לֹא תָסוּר מִן הַדָּבָר', 'וְהָאִישׁ אֲשֶׁר יַעֲשֶׂה בְזָדוֹן לְבִלְתִּי שְׁמֹעַ אֶל הַכֹּהֵן וּמֵת הָאִישׁ הַהוּא', חִבֵּר הַמְרוֹת הַכֹּהֵן וְהַשּׁוֹפֵט לַגְּדוֹלָה שֶׁבָּעֲבֵרוֹת, בְּאָמְרוֹ: 'וּבִעַרְתָּ הָרָע מִיִּשְׂרָאֵל' וְסָמַךְ לוֹ 'וְכָל הָעָם יִשְׁמְעוּ וְיִירָאוּ', בְּעוֹד שֶׁהַסֵּדֶר נִשְׁאָר מֵהָעֲבוֹדָה וְהַסַּנְהֶדְרִין וּשְׁאָר הַכִּתּוֹת, אֲשֶׁר בָּהֶם יִשְׁלַם הַסֵּדֶר וְיִדְבַּק בָּהֶם הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי בְּלִי סָפֵק, בֵּין בִּנְבוּאָה בֵּין בְּאֹמֶץ וְהוֹדָעָה, כַּאֲשֶׁר הָיָה בְּבַיִת שֵׁנִי, וְלֹא יִתָּכֵן לַעֲבוֹר עַל כְּמוֹתָם הַהַסְכָּמָה מִדַּעְתָּם. וּבָזֶה נִתְחַיַּבְנוּ בְמִצְוַת מְגִלָּה וּפוּרִים וּמִצְוַת חֲנֻכָּה, וְיָכֹלְנוּ לוֹמַר: 'אֲשֶׁר קִדְּשָׁנוּ בְמִצְוֹתָיו וְצִוָּנוּ עַל מִקְרָא מְגִלָּה', וּ'לְהַדְלִיק נֵר שֶׁל חֲנֻכָּה', וְ'לִגְמֹר אֶת הַהַלֵּל' וְ'לִקְרֹא', וְ'עַל נְטִילַת יָדַיִם', וְ'עַל מִצְוַת עֵרוּב', וְזוּלַת זֶה. וְאִלּוּ הָיוּ חֻקֵּינוּ יוֹצְאִים אַחַר הַגָּלוּת לֹא הָיוּ נִקְרָאִים 'מִצְוֹת', וְלֹא הָיִינוּ חַיָּבִים לְבָרֵךְ עֲלֵיהֶם, אַךְ הָיוּ אוֹמְרִים בָּהֶם שֶׁהֵם 'תַּקָּנָה' אוֹ 'מִנְהָג'. וְרֹב מִצְוֹתֵינוּ סְמוּכוֹת אֶל מֹשֶׁה הֲלָכָה לְמֹשֶׁה מִסִּינָי. וְכֵן רָאוּי, שֶׁהָיָה עַם שֶׁלֹּא הֻצְרְכוּ לִטְרֹחַ בִּמְזוֹנוֹת אַרְבָּעִים שָׁנָה וְלֹא בִלְבוּשׁ וְלֹא בְדִירָה, וְהֵם כַּאֲשֶׁר הָיוּ מִן הָרֹב וּמֹשֶׁה נִמְצָא עִמָּם וְהַשְּׁכִינָה אֵינֶנָּה זָזָה מֵהֶם, וְהוּא כְבָר צִוָּה אוֹתָם בִּכְלָלֵי הַמִּצְוֹת, הֲיַעֲלֶה בַדַּעַת שֶׁלֹּא יִשְׁאֲלוּ עַל פְּרָטֵיהֶם עִם הַשָּׁעוֹת וְיַעְתִּיקוּ פֵּרוּשֵׁיהֶם וּמַחְלְקוֹתָם, וּכְבָר אָנוּ רוֹאִים, 'וְהוֹדַעְתִּי אֶת חֻקֵּי־הָאֱלֹהִים וְאֶת־תּוֹרוֹתָיו', וְהוּא כְבָר אָמַר לָהֶם בָּאַחֲרוֹנָה: 'כִּי הִיא חָכְמַתְכֶם וּבִינַתְכֶם'. וּמִי שֶׁרוֹצֶה לְהַכְזִיב הַפָּסוּק הַזֶּה יִרְאֶה עִנְיַן הַקָּרָאִים, וּמִי שֶׁהוּא רוֹצֶה לְהַאֲמִין בּוֹ יִרְאֶה חָכְמַת הַמִּשְׁנָה וְהַגְּמָרָא, וְהֵם מְעַט מֵהַרְבֵּה מֵהַחָכְמוֹת הַטִּבְעִיּוֹת וְהָאֱלֹהִיּוֹת וְהַמּוּסָרִיּוֹת וְהַגַּלְגַּלִּיּוֹת, וְיִרְאֶה שֶׁבֶּאֱמֶת רָאוּי לָהֶם לְהִתְפָּאֵר עַל כָּל הָעַמִּים בְּחָכְמָתָם. וּקְצָת מִצְוֹתֵינוּ – מִן הַמָּקוֹם אֲשֶׁר יִבְחַר ה' עִם הַתְּנָאִים הַנִּזְכָּרִים. וּכְבָר הִתְמִידָה הַנְּבוּאָה בְּבַיִת שֵׁנִי קָרוֹב לְאַרְבָּעִים שָׁנָה, וּכְבָר שִׁבַּח יִרְמְיָהוּ עַד מְאֹד בִּנְבוּאָתוֹ אַנְשֵׁי בַיִת שֵׁנִי וַחֲסִידוּתָם וְחָכְמָתָם וְיִרְאָתָם, וְאִם לֹא נִסְמֹךְ עַל אֵלֶּה עַל מִי נִסְמֹךְ? וּכְבָר אָנוּ רוֹאִים מַה שֶּׁנִּקְבַּע אַחֲרֵי מֹשֶׁה וְהָיְתָה מִצְוָה, כְּמוֹ שֶׁעָשָׂה שְׁלֹמֹה שֶׁקִּדֵּשׁ אֶת תּוֹךְ הֶחָצֵר וְהֶעֱלָה עוֹלוֹת בְּזוּלַת הַמִּזְבֵּחַ, וְעָשָׂה הֶחָג שִׁבְעַת יָמִים וְשִׁבְעַת יָמִים וּמַה שֶּׁכָּתַב דָּוִד וּשְׁמוּאֵל מִסֵּדֶר הַמְשׁוֹרְרִים בַּבַּיִת, וְהָיוּ לְמִצְוֹת תְּמִידוֹת, וּמַה שֶּׁעָשָׂה שְׁלֹמֹה בַמִּקְדָּשׁ, וּמַה שֶׁהִנִּיחַ מִמַּה שֶׁעָשָׂה מֹשֶׁה בַמִּדְבָּר, וּמַה שֶּׁהֶעֱמִיד עֶזְרָא בְּבַיִת שֵׁנִי עַל קְהָלוֹ לָתֵת שְׁלִישִׁית הַשֶּׁקֶל, וּמַה שֶּׁהֶעֱמִידּוּ בִמְקוֹם הָאָרוֹן תְּכוּנָה שֶּׁתָּלוּ לְפָנֶיהָ הַפָּרֹכֶת, בַּעֲבוּר שֶׁיָּדְעוּ כִּי הָאָרוֹן גָּנוּז לְשָׁם.

39 قالَ الحَبْرُ: إنَّ شريعتنا مربوطة بـ"شريعة لموسى من سيناء" أو مِنَ "المكان الذي يختاره يهوه"، "لأنَّ مِنْ صهيونَ تَخرُجُ الشريعةُ ومِنْ أورشليمَ كلمةُ يهوه"، بحضرة "قضاة وشرطيّين وأئمّة هارونيّين وسنهدرين"، ونحن مأمورون بالطاعة للـ"قاضي" المُفوَّض في كلّ جيل، كما قال: "واذهب [إلى الأئمّة الهارونيّين اللاويّين] وإلى القاضي الذي يكونُ في تلك الأيام، واسأل فيخبروكَ بأمرِ القضاءِ، فتعملُ حسبَ الأمرِ الذي يخبرونكَ بهِ مِنْ ذلك المكانِ الذي يختارهُ يهوه، وتحرصُ أنْ تعملَ حسبَ كلِّ ما يُعَلِّمونَكَ". ثمّ: "والرجلُ الذي لا يعملُ بسوء نيّة، فلا يَسمعُ للكاهنِ [الواقفِ هناكَ ليخدمَ يهوه إلهكَ، أو للقاضي] ، يُقتلُ ذلكَ الرجلُ، فتَنتزِعُ الشَّرَّ مِنْ بينك". قَرَنَ عصيانَ "الكاهن والقاضي" بأعظم الجنايات في قوله: "فتَنتزِعُ الشَّرَّ مِنْ بينك". وأَتبعه: "فيسمعُ جميعُ الشعبِ ويخشون ولا يطغونَ بعدُ".مهما النظام باق من "العبادة" والسنهدرين وسائر الطوائف التي بهم يتمّ النظام ويتّصل بهم الأمر الإلهيَ لا محالة، إمّا بنبوّة وإمّا بتأييد وإلهام، كما كان في "البيت الثاني". ولا يجوز على مثل أولئك تواطؤ ولا اصطلاح. وبذلك لزمت شريعة "الدَّرْج" و"السهام". وشريعة "الأنوار". وجاز أن نقول: "وأوصينا بقراءة الدَّرْج" "وإشعال نار الأنوار" "وإتمام الهليل" و"القراءة" "وغسل اليدين" و"فريضة المخالطة" وغير ذلك. ولو كانت سننًا خرجت بعد "الجلوت"، لَما تسمّتْ فرضًا ولا لزمتنا "تسبيحة"، لكن يقال فيها إنّها "حكم" أو "عرف".فأكثر شرائعنا مُسنَدة إلى موسى "شريعة لموسى من سيناء". وهكذا ينبغي أن يكون قوم كُفوا مؤنة المعاش أربعين عامًا، ومؤنة اللباس والمسكن، وهم من الكثرة حيث هم، وموسى حاضر معهم، و"السكينة" لا تبارحهم، وقد أَمرهم بجُمل شرائع، أليس من المحال ألاّ يسألوا في جزئياتها مع الأحيان وينقلوا تفسيرها وتفصيلها. وقد نرى "وأعرّفهم أحكام إلوهيم وشرائعه". وهو قد قال لهم آخِرًا: "لأنَّ ذلك حِكمَتُكُم وفَهمِكُم أمامَ أعيُنِ الشُّعوبِ الذينَ يسمعونَ كُلَّ هذه الأحكامِ، فيقولونَ: هذا القومُ العظيمُ إنّما هو شَّعبٌ حكيمٌ وفَطِنٌ".فمَن شاءَ أنْ يُكَّذبَ هذا الفَسُوق فينظر إلى القرّائيّين، ومن شاءَ أنْ يُصدِّقَهُ فينظر علوم المشناه والتلمود، وهي قليل من كثير، من العلوم الطبيعية والإلهية والرياضية والفلكية، فيرى أنَّه يَحقّ لهم الفخر على جميع الأمم بعلومهم. وبعض شرائعنا من "المكان الذي يختاره يهوه" بالشروط المذكورة.وقد صحبت النبوّة "البيت الثاني" نحو أربعين عامًا. وقد أثنى إرميا عليه السلام في نبوّته على أهل "البيت الثاني" وعلى خيرهم وعلمهم ودينهم. فإنْ لَمْ نقلِّد أولئك فمَنْ نقلِّد.وقد نرى ما شُرِّعَ بعد موسى وصارت شريعة مَثَل سليمان إذ قدَّسَ "صحنَ البيت"، وعملَ "المحرقات" في غير "المذبح"، وعملَ "العيد سبعة أيام وسبعة أيام". وما رتّب داود وشموئيل من نظام "المُغنّون" في "البيت"، وصار شرعًا مستمرًا. وما عمل سليمان في المِشْكَنَةِ، وما اختصر ممّا كان عَمِلَهُ موسى في "الصحراء". وما كتب عزرا لجماعته في "البيت الثاني" من "ثُلُث شاقل". وما أقاموا مقام "تابوت العهد" "مصطبة" وعلّقوا أمامها "الحجاب" لمّا علموا أنَّ "تابوت العهد" مدفونٌ هناك.

מ אָמַר הַכּוּזָרִי: אֵיךְ יִתָּכֵן זֶה עִם 'לֹא תוֹסֵף עָלָיו וְלֹא תִגְרַע מִמֶּנּוּ'.

40 قالَ الخَزَرِيُّ: كيف يستقيم هذا مع "لا تزد عليه ولا تنقص منه"؟

מא אָמַר הֶחָבֵר: לֹא נֶאֱמַר זֶה אֶלָּא לֶהָמוֹן, כְּדֵי שֶׁלֹּא יְחַדְּשׁוּ מִשִּׂכְלָם וְיִתְחַכְּמוּ מִדַּעְתָּם וְיִקְבְּעוּ לְעַצְמָם תּוֹרוֹת מֵהַקָּשָׁתָם כְּמוֹ שֶׁעוֹשִׂים הַקָּרָאִים, וּמַזְהִיר לִשְׁמֹעַ מִן הַנְּבִיאִים אַחֲרֵי מֹשֶׁה וּמִן הַכֹּהֲנִים וְהַשּׁוֹפְטִים, כְּמוֹ שֶׁאָמַר בַּנָּבִיא: נָבִיא אָקִים לָהֶם מִקֶּרֶב אֲחֵיהֶם כָּמוֹךָ וגו', וְאָמַר בַּכֹּהֲנִים וּבַשּׁוֹפְטִים שֶׁיִּהְיוּ דִּבְרֵיהֶם נִשְׁמָעִים. וְהָיָה מַאֲמָרוֹ: לֹא תוֹסִיפוּ עַל הַדָּבָר אֲשֶׁר אָנֹכִי מְצַוֶּה אֶתְכֶם, עַל מַה שֶּׁצִּוִּיתִי אֶתְכֶם עַל יְדֵי מֹשֶׁה וְעַל יְדֵי נָבִיא מִקִּרְבְּךָ מֵאַחֶיךָ, עַל הַתְּנָאִים הַנִּזְכָּרִים בַּנְּבוּאָה, וּמַה שֶּׁנִּקְבְּצוּ עָלָיו הַכֹּהֲנִים וְהַשּׁוֹפְטִים מִן 'הַמָּקוֹם אֲשֶׁר יִבְחַר ה', מִפְּנֵי שֶׁהֵם נֶעֱזָרִים בַּשְּׁכִינָה, וְלֹא יִתָּכֵן לַעֲבֹר עֲלֵיהֶם שֶׁיַּסְכִּימוּ בְדָבָר שֶׁחוֹלֵק עַל הַתּוֹרָה, בַּעֲבוּר רֻבָּם. וְלֹא תַעֲבֹר עֲלֵיהֶם הַטָּעוּת לְחָכְמָתָם הָרְחָבָה הַיְרוּשָׁה וְהַטִּבְעִית הַקְּנוּיָה, כַּאֲשֶׁר קִבְּלוּ, כִּי הַסַּנְהֶדְרִין הָיוּ מְצֻוִּים לָדַעַת כָּל הַחָכְמוֹת, כָּל שֶׁכֵּן שֶׁמְּעַט שֶׁנִּסְתַּלְּקָה מֵהֶם הַנְּבוּאָה אוֹ מַה שֶּׁעוֹמֵד בִּמְקוֹמָהּ מִבַּת־קוֹל וְזוּלַת זֶה. וֶאֱמֹר, שֶׁלֹּא נַחֲלֹק עִם הַקָּרָאִים בְּמַה שֶּׁהֵם טוֹעֲנִים עָלֵינוּ מִן הַמּוּבָן מִמִּלַּת 'מִמָּחֳרָת הַשַּׁבָּת' וְ'עַד מִמָּחֳרָת הַשַּׁבָּת' שֶׁהוּא מִיּוֹם רִאשׁוֹן, וְאַחַר כֵּן נֹאמַר שֶׁאֶחָד מִן הַכֹּהֲנִים אוֹ הַשּׁוֹפְטִים אוֹ הַמְּלָכִים, הָרְצוּיִים עִם דַּעַת הַסַּנְהֶדְרִין וְכָל הַחֲכָמִים, רָאָה כִּי הַכַּוָּנָה מִן הַמִּסְפָּר הַהוּא לָשׂוּם חֲמִשִּׁים יוֹם בֵּין בִּכּוּרֵי קְצִיר שְׂעוֹרִים וּבִכּוּרֵי קְצִיר חִטִּים, וּשְׁמִירַת שִׁבְעָה שָׁבוּעוֹת שֶׁהֵם שֶׁבַע שַׁבָּתוֹת תְּמִימוֹת, וְנָתַן לָנוּ דִמְיוֹן בִּתְחִלַּת יוֹם מֵהַשָּׁבוּעַ, לוֹמַר: אִם תִּהְיֶה הַהַתְחָלָה 'מֵהָחֵל חֶרְמֵשׁ בַּקָּמָה' מִיּוֹם רִאשׁוֹן – תַּגִּיעוּ עַד יוֹם הָרִאשׁוֹן, לְהַקִּישׁ מִמֶּנּוּ, שֶׁאִם תִּהְיֶה הַהַתְחָלָה מִיּוֹם שֵׁנִי – נַגִּיעַ עַד יוֹם שֵׁנִי. וְ'הָחֵל חֶרְמֵשׁ' מֻנָּח אֵלֵינוּ, בְּכָל עֵת שֶׁנִּרְאֶה שֶׁהוּא רָאוּי – נַתְחִיל בּוֹ וְנִסְפֹּר מִמֶּנּוּ. וְקָבְעוּ אוֹתוֹ שֶׁיִּהְיֶה יוֹם שֵׁנִי שֶׁל פֶּסַח וְלֹא יִהְיֶה בָזֶה סְתִירָה לַתּוֹרָה, וְהִתְחַיַּבְנוּ לְקַבְּלוֹ לְ'תוֹרָה', מִפְּנֵי שֶׁהוּא מִן 'הַמָּקוֹם אֲשֶׁר יִבְחַר ה' ' עִם הַתְּנָאִים הַנִּזְכָּרִים. וְשֶׁמָּא הָיָה זֶה בִנְבוּאָה מֵאֵת הַבּוֹרֵא, וְיָכוֹל לִהְיוֹת, וְנִהְיֶה נְקִיִּים מִבִּלְבּוּל הַמְבַלְבְּלִים.

41 قالَ الحَبْرُ: إنّما قيل هذا للجمهور كي لا يتعقّلوا ويتحكّموا ويضعوا لأنفسهم شرائع من قياساتهم كفعل القرّائيّين، ويحثّ على القبول من الأنبياء بعد موسى عليه السلام، ومن "الأئمّة الهارونيّين" و"القضاة"، كما يقول في "النبي": "أُقيم لهم نبيًّا ... فيُكَلِّمُهُم بكُلِّ ما أُوصيهِ بهِ". وقال في "الأئمّة الهارونيّين والقضاة" أنْ يكون حكمهم مطاعًا، فصار قول: "لا تزيدوا على الكلام الذي أنا أوصيكم به ولا تنقصوا منه ... الخ"، يعني ما أُمرتُكم به على يدي موسى وما أُمرتُكم به على يد "نبيّ من وسطك من إخوتك" على الشروط المُثبِتة للنبوّة، أو ما اتَّفقَ عليه "الأئمّة الهارونيّين والقضاة من المكان الذي يختاره يهوه"، فإنّهم مؤيَّدون بالـ"سكينة"، ولا يجوز عليهم اصطلاح على ما يخالف الشريعة لكثرتهم، ولا يجوز عليهم الوهم لعلمهم الواسع الموروث والطبيعيّ والمُكتسَب لِما نقلوا عن السنهدرين مُكلَّفون تحصيل جميع العلوم ولا سيّما وقليلًا ما فارقتْهم النبوّة أو ما يقوم مقامها من "نَأْمَةٍ من السماءِ" وغير ذلك. فهَبْ أنَّا نُسلّم للقرّائيّين في ما يعترضون علينا من مفهوم لفظ "[ثمّ تحسبون لكم] من غدّ السَّبت [مِنْ يوم إتيانكم بحزمةِ التَّرديد سبعة أسابيع تكون كاملة] إلى غدّ السَّبت [السابع تحسبون خمسين يومًا] " أنّهُ من الأحد. ثمّ نقول إنَّ أحدَ "القضاة"، أو "الأئمّة الهارونيّين" أو الملوك المرضيّين مع رأي السنهدرين وجميع "الفقهاء"، رأَى أنَّ الغرض من ذلك العدد إنّما هو تصيير خمسين يومًا بين "بواكير حصاد الشعير وبواكير حصاد الحنطة"، ومراعاة "سبعة أسابيع" التي هي "سبعة سبوتات تامّة"، فأعطانا مثلًا بأوّل يوم من الجمعة قائلًا: إنْ كان الابتداء "من ابتداء المنجل في الزرع" من يوم الأحد فتنتهون إلى يوم الأحد، لنقيس منه أنَّه إنْ كان الابتداء من يوم الاثنين فإلى يوم الاثنين "من ابتداء المنجل" مخلّىً إلينا متى رأينا أنّه يصلح ابتدأنا به وعددنا به، فرتّب ذلك أنْ يكون ثاني يوم "الفصح"، ولا يكون في ذلك نقض للتوراة، ووجب التزامه شريعة إذ كان "من المكان الذي يختاره يهوه" بالشروط المذكورة، وعساه كان بوحي من الله تعالى والأمر ممكن. ونتبرّأ من تشغيب المشغّبين.

מב אָמַר הַכּוּזָרִי: כְּבָר פָּסַקְתָּ הֶחָבֵר בַּכְּלָלוֹת הָאֵלֶּה אֲשֶׁר לֹא אוּכַל לְהַכְחִישָׁם מֵחֲלָקִים הָיוּ בְלִבִּי מִטַּעֲנוֹת הַקָּרָאִים, הָיִיתִי סָבוּר שֶׁאַשְׁתִּיקְךָ בָּהֶם.

42 قالَ الخَزَرِيُّ: لقد قطعتَ يا حَبْرُ بهذه الكُلّيات التي لا أقدر أنْ أُنكرها عن جزئيات كانت في نفسي من حجج القرّائيّين كنتُ أظنُّ أن أُفْحِّمُكَ بها.

מג אָמַר הֶחָבֵר: כְּשֶׁיִּתְבָּרְרוּ הַכְּלָלוֹת אַל תִּתֵּן לִבְּךָ לַחֲלָקִים, כִּי הַרְבֵּה שֶׁיִּכָּנֵס בָּהֶם הַטָּעוּת, וְעוֹד – שֶׁאֵין לָהֶם תַּכְלִית, מִפְּנֵי שֶׁהֵם מִסְתַּבְּכִים וְלֹא יִמָּלְטוּ הַמְדַבְּרִים מִבִּלְבּוּלָם. וְזֶה כְּמִי שֶׁנִּתְבָּרֵר אֶצְלוֹ צֶדֶק הַבּוֹרֵא, וְשֶׁחָכְמָתוֹ כוֹלֶלֶת – אֵינֶנּוּ מַבִּיט לְמַה שֶּׁהוּא נִרְאֶה בָעוֹלָם מִן הָעָוֶל, וּכְמוֹ שֶׁאָמַר: אִם־עֹשֶׁק רָשׁ וְגֵזֶל מִשְׁפָּט וָצֶדֶק תִּרְאֶה בַמְּדִינָה אַל־תִּתְמַהּ עַל־הַחֵפֶץ. וּכְמִי שֶׁנִּתְבָּרֵר אֶצְלוֹ בְמוֹפֵת עֲמִידַת הַנֶּפֶשׁ אַחַר כְּלוֹת הַגּוּף, וְשֶׁאֵינָהּ גַּשְׁמִית אֲבָל עֶצֶם נִפְרָד מֵהַגּוּף כַּמַּלְאָכִים – אֵינֶנּוּ מַבִּיט אֶל מַה שֶּׁתַּקְשֵׁהוּ הַמַּחֲשָׁבָה מֵהֶעְדֵּר פְּעֻלּוֹת הַנֶּפֶשׁ בְּעֵת הַשֵּׁנָה, וְעֵת הֶחֳלִי, שֶׁהוּא מְאַבֵּד הַמַּחֲשָׁבָה, וּמַה שֶּׁהִיא הוֹלֶכֶת אַחַר מֶזֶג הַגּוּף, וְזוּלַת זֶה מִן הַמַּחֲשָׁבוֹת הַמְבַלְבְּלוֹת.

43 قالَ الحَبْرُ: إذا صحّت الكُلّيات فلا تبال بالجزئيات، فكثيرًا ما يدخلها الوهم ثمّ لا نهاية لها، لأنها تتشعّب ولا ينفكّ المتناظران من شَغَبِها، وهذا كمَنْ تقرَّرَ عنده عدل الخالق وأنَّ حكمته شاملة فلا يلتفت إلى ما يظهر في الدنيا من الجور. وكما قال: "إنْ رأيتَ ظُلمَ الفقيرِ واغتصاب الحقِّ والعدلِ في البلادِ فلا تَرْتَع من الأمرِ". وكمَنْ صحَّ عنده بالبرهان بقاءَ النفس بعد فناء الجسد وأنّها ليست جسمية ولكن جوهر مفارق للجسد كالملائكة، فلا يلتفت إلى ما يعترضُهُ الوهمَ من عدم أفعال النفس عند النوم وعند المرض المُستَغْرِقُ للفكرِ ومن اتّباعها لمزاج البدن وغير ذلك من الأفكار المُشغّبة.

מד אָמַר הַכּוּזָרִי: עִם כָּל זֶה אֵין מַסְפִּיק לִי עַד שֶׁאֶשְׂבַּע מִדַּבֵּר עִמְּךָ עַל הַחֲלָקִים, וְאִם יֵשׁ לִתְפֹּשׂ עָלַי בָּזֶה, אַחַר אֲשֶׁר הוֹדֵיתִי בַכְּלָלִים אֲשֶׁר הֲבִיאוֹתָם.

44 قالَ الخَزَرِيُّ: مع هذا لستُ أقنع حتّى أتشفَّى من مناظرتك بالجزئيات، وإنْ كان عليَّ في ذلك نقد، بعد إقراري بالكلّيات التي أورَدّتَها.

מה אָמַר הֶחָבֵר: אֱמֹר מַה שֶּׁתִּרְצֶה.

45 قالَ الحَبْرُ: قُلّ ما شئت.

מו אָמַר הַכּוּזָרִי: הֲלֹא עֹנֶשׁ הַנֵּזֶק מְפֹרָשׁ בַּתּוֹרָה, בְּמַה שֶּׁאָמַר 'עַיִן תַּחַת עַיִן', וְ'כַאֲשֶׁר יִתֵּן מוּם בָּאָדָם כֵּן יִנָּתֶן בּוֹ'.

46 قالَ الخَزَرِيُّ: أليسَ القصاص بيِّنًا في التوراة، في قوله: "عينٌ بعينٍ وسنٌ بسنٍ، كما أحدثَ عيبًا في الإنسانِ كذلك يحدثُ فيه"؟

מז אָמַר הֶחָבֵר: וַהֲלֹא נֶאֱמַר בּוֹ אַחַר כֵּן: 'וּמַכֵּה נֶפֶשׁ־בְּהֵמָה יְשַׁלְּמֶנָּה נֶפֶשׁ תַּחַת נָפֶשׁ', הֲלֹא זֶה הַכֹּפֶר, וַהֲלֹא לֹא הָיָה אוֹמֵר: מִי שֶׁהִכָּה סוּסְךָ – הַכֵּה סוּסוֹ, אֲבָל אוֹמֵר: קַח סוּסוֹ, כִּי אֵין לְךָ תּוֹעֶלֶת בְּהַכּוֹת סוּסוֹ, וְכֵן מִי שֶׁכָּרַת יָדְךָ אֵין אוֹמְרִים לְךָ: קַח יָדוֹ, כִּי אֵין לְךָ תוֹעֶלֶת בִּכְרֹת אֶת יָדוֹ. כָּל שֶׁכֵּן שֶׁהָיָה נִכְנָס בַּדִּינִין הָאֵלֶּה מַה שֶּׁסּוֹתֵר אוֹתוֹ הַשֵּׂכֶל, מִ'פֶּצַע תַּחַת פָּצַע' וְ'חַבּוּרָה תַּחַת חַבּוּרָה', אֵיךְ נוּכַל לְשַׁעֵר זֶה, שֶׁמָּא יָמוּת אֶחָד מֵהֶם מִפֶּצַע וְלֹא יָמוּת הָאַחֵר מִכְּמוֹתוֹ, וְאֵיךְ נוּכַל לְשַׁעֵר כְּמוֹתוֹ, וְאֵיךְ נִקַּח עֵין מִי שֶׁאֵין לוֹ אֶלָּא עַיִן אַחַת כֹּפֶר עֵין מִי שֶׁיֵּשׁ לוֹ שְׁתֵּי עֵינַיִם, וְיִשָּׁאֵר הָאֶחָד סוֹמֵא וְהַשֵּׁנִי בְעַיִן אַחַת, וְהַתּוֹרָה אָמְרָה: 'כַּאֲשֶׁר יִתֵּן מוּם בָּאָדָם כֵּן יִנָּתֶן בּוֹ'. וּמַה צָּרְכִּי לְדַבֵּר עִמְּךָ עַל אֵלֶּה הַחֲלָקִים, אַחֲרֵי אֲשֶׁר הִקְדַּמְתִּי לְךָ צֹרֶךְ הַקַּבָּלָה עִם אֲמִתַּת הַמְקֻבָּל מֵהֶם וּגְדֻלָּתָם וְחָכְמָתָם וְהִשְׁתַּדְּלוּתָם.

47 قالَ الحَبْرُ: أَلم يقل أَثَر ذلك: "ومن أماتَ بهيمةً يُعوِّضُ عنها نفسًا بنفسٍ"، أَليسَ هذا ألدِّية، وهلاَّ قال مَنْ قتلَ فرسكَ اقتل فرسهُ، لكن قال خُذ فرسه، إذ لا منفعة لك في قتل فرسه وكذلك من قطع يدك فَخُذ ديَّة يده، إذ لا منفعة لك في قطع يده. لا سيّما وينطوي في هذه الأحكام ما يناقضه العقل مِن "وجُرحًا بجرحٍ، ورَضًّا بِرَضٍّ". كيف لنا تقدير ذلك، وربّما مات أحدهما من جرحه ولم يمت الآخر من مثلها. وكيف لنا حتّى تُخرَص مثلها؟ وكيف نقلعُ عينَ أعور في حقّ مَنْ كانت لهُ عينان، فيبقى الواحد أعمى والآخر أعور. والتوراة تقول: "كما أحدثَ عيبًا في الإنسانِ كذلك يحدثُ فيه". وما ضرورتي أنْ أُناظركَ في هذه الجزئيات بعد تقديمي ضرورة التقليد مع صدق المقلَّدين وجلالتهم وعلمهم واجتهادهم.

מח אָמַר הַכּוּזָרִי: עִם כָּל זֶה טוֹב הוּא בְעֵינַי לָדַעַת לָמָּה צִוָּה הַשֵּׁם הַשְּׁמִירָה מִן הַטֻּמְאוֹת.

48 قالَ الخَزَرِيُّ: مع هذا لقد يعجبني تحفّظهم من النجاسات.

מט אָמַר הֶחָבֵר: הַטֻּמְאָה וְהַקְּדֻשָּׁה שְׁנֵי עִנְיָנִים זֶה כְנֶגֶד זֶה, לֹא יִמָּצֵא הָאֶחָד אֶלָּא בְהִמָּצֵא הַשֵּׁנִי, וּמָקוֹם שֶׁאֵין קְדֻשָּׁה אֵין טֻמְאָה, כִּי עִנְיַן הַטֻּמְאָה אֵינֶנּוּ כִּי אִם דָּבָר שֶׁאָסַר עַל בְּעָלָיו לִנְגֹּעַ בְּדָבָר מִדִּבְרֵי הַקְּדֻשָּׁה מִמַּה שֶּׁהוּא מְקֻדָּשׁ לֵאלֹהִים, כְּמוֹ: הַכֹּהֲנִים וּמַאֲכָלָם וּמַלְבּוּשָׁם וְהַתְּרוּמוֹת וְהַקָּרְבָּנוֹת וּבֵית הַמִּקְדָּשׁ וְזוּלַת זֶה הַרְבֵּה. וְכֵן עִנְיַן הַקְּדֻשָּׁה: דָּבָר שֶׁאָסַר עַל בְּעָלָיו לִנְגֹּעַ בִּדְבָרִים רַבִּים יְדוּעִים וּמְפֻרְסָמִים, וְרֹב מֵהֶם תְּלוּיִים בְּמַעֲמַד הַשְּׁכִינָה, וּכְבָר חָסַרְנוּ אוֹתָהּ. וּמַה שֶּׁאֶצְלֵנוּ הַיּוֹם מֵאִסּוּר שְׁכִיבַת הַנִּדָּה וְהַיּוֹלֶדֶת, אֵינוֹ מִפְּנֵי הַטֻּמְאָה אֲבָל הִיא מִצְוָה גְרִידָא מֵאֵת הַבּוֹרֵא, וְכֵן מַה שֶּׁאֶצְלֵנוּ מֵהַרְחָקַת הָאֲכִילָה עִמָּהּ וּלְהִשָּׁמֵר מִקּוּרְבָתָהּ, אֵין זֶה כִּי אִם מְנִיעוֹת וּסְיָגוֹת שֶׁלֹּא יִתְגַּלְגֵּל הָעִנְיָן לִשְׁכַּב עִמָּהּ. אֲבָל חוֹבוֹת הַטֻּמְאָה בָּטְלוּ מִמֶּנּוּ מִפְּנֵי שֶׁאָנוּ בְאֶרֶץ טְמֵאָה וְאַוִּיר טָמֵא. וְכָל שֶׁכֵּן מַה שֶּׁאָנוּ מִשְׁתַּמְּשִׁין בּוֹ מֵהַקְּבָרוֹת וְהַשְּׁרָצִים וְהַמְּצֹרָעִים וְהַזָּבִים וְהַמֵּתִים וְזוּלַת זֶה. וְכֵן אֲסוּרָה עָלֵינוּ הַנְּבֵלָה וְלֹא מִפְּנֵי טֻמְאָתָהּ אֲבָל מִצְוָה גְרִידָא בְאִסּוּר הַנְּבֵלָה, וּתְנַאי הַטֻּמְאָה תּוֹסֶפֶת. וְלוּלֵא שֶׁאָמְרוּ: עֶזְרָא תִקֵּן טְבִילָה לְבַעֲלֵי קְרָיִין, לֹא הָיִינוּ חַיָּבִין בָּהּ חוֹבַת הַתּוֹרָה אַךְ חִיּוּב טָהֳרָה וּנְקִיּוּת. וְאִם הֵם מְקַבְּלִים אוֹתָהּ עַל עַצְמָם לְעִנְיַן הַנְּקִיּוּת, אֵין גְּנַאי בָּזֶה מִבִּלְתִּי שֶׁיְּקַבְּלוּהָ לְ'תוֹרָה', וְאִם לֹא – כְּבָר הֵם מִתְחַכְּמִים מִסִּכְלוּת מֵהֶם וּמְשַׁנִּים הַתּוֹרָה וְגוֹרְמִים לְמִינוּת, רְצוֹנִי לוֹמַר: חִלּוּק הַדֵּעוֹת, אֲשֶׁר הוּא שֹׁרֶשׁ הַפְסָדַת הָאֻמָּה וִיצִיאָתָהּ מִ'תּוֹרָה אַחַת וּמִשְׁפָּט אֶחָד', כִּי כָּל אֲשֶׁר נָקֵל בּוֹ אֲנַחְנוּ עַל עַצְמֵנוּ מֵהִשְׁתַּמֵּשׁ בַּשַּׁבָּתוֹת בְּבָתֵּינוּ בְּעֵרוּב, וְאִם הוּא דָבָר שֶׁאֵינוֹ נָאֶה, יֵקַל אֵצֶל מַה שֶּׁתְּסַבֵּב דַּעְתָּם מֵהַמַּחֲלֹקֶת וְהַכַּפְרָנוּת עַד שֶׁיִּהְיֶה בְּבַיִת אֶחָד עֲשָׂרָה אֲנָשִׁים בְּעֶשֶׂר דֵּעוֹת. וְאִם לֹא הָיוּ הַמִּצְוֹת אֶצְלֵנוּ קְשׁוּרוֹת בִּגְבוּלִים שֶׁלֹּא יַעַבְרוּם, לֹא הָיָה מֻבְטָח מֵהִכָּנֵס בָּהּ מַה שֶּׁאֵין מִמֶּנָּה, וְיוֹצֵא מִמֶּנָּה קְצָת מַה שֶּׁיֵּשׁ בָּהּ, בַּעֲבוּר שֶׁהוּא לוֹקֵחַ בְּהֶקֵּשׁוֹ וְטַעְמוֹ. וְיֵקַל בְּעֵינֵי הַקָּרָאִים הֲנָאַת עֲבוֹדָה זָרָה מִכֶּסֶף וְזָהָב וּקְטֹרֶת וָיָיִן, וְעַל הָאֱמֶת – הַמָּוֶת מִבַּלְעֲדֵי זֶה טוֹב. וְיִקְשֶׁה בְעֵינָיו שֶׁיֵּהָנֶה מֵהַחֲזִיר אֲפִלּוּ בִרְפוּאָה, וְעַל הָאֱמֶת – הוּא מֵהָעֲבֵרוֹת הַקַּלּוֹת, חַיָּב בָּהֶם מַלְקוּת. וְכֵן יֵקַל עַל הַנָּזִיר אֲכִילַת הַצִּמּוּקִים וְהָעֲנָבִים יוֹתֵר מֵהַשִּׁכְּרוּת מִשְּׁכַר הַדְּבַשׁ אוֹ שְׁכַר הַתַּפּוּחִים, וְהָאֱמֶת הֵפֶךְ זֶה, כִּי הָאִסּוּר אֵינוֹ אֶלָּא בְמַה שֶּׁיָּצָא מֵהַגֶּפֶן בִּלְבָד, וְאֵין הַכַּוָּנָה אִסּוּר הַשִּׁכְּרוּת כַּאֲשֶׁר יַעֲלֶה בַּמַּחֲשָׁבָה, אֲבָל הָאֱלֹהִים יוֹדֵעַ וּנְבִיאָיו וּבְחוּרָיו. וְלֹא יִתָּכֵן לְהַחֲזִיק בַּסְּכָלִים אַנְשֵׁי הַקַּבָּלָה אוֹ אַנְשֵׁי הַסְּבָרָא בָּזֶה, כִּי מִלַּת שֵׁכָר גְּלוּיָה וִידוּעָה, וְקִבְּלוּ שֶׁיַּיִן וְשֵׁכָר הָאָמוּר בַּכֹּהֲנִים כּוֹלֵל כָּל מִינֵי שֵׁכָר וְשֶׁיַּיִן וְשֵׁכָר הָאָמוּר בַּנָּזִיר אֵינֶנּוּ כִּי אִם מֵעֲסִיס הַיָּיִן. וְלַמִּצְוֹת גְּבוּלִים מְדֻקְדָּקִים עֲלֵיהֶם בְּחָכְמָה וְאִם לֹא יֵרָאוּ בְמַעֲשִׂים נָאִים, וְהַזָּרִיז יִרְחַק מֵהֶם מִבְּלִי שֶׁיֶּאֱסֹר אוֹתָם, כְּמוֹ בְּשַׂר כֹּס כֹּס, אֲשֶׁר הוּא מֻתָּר בַּעֲבוּר שֶׁאֵינוֹ בָטוּח מִמּוֹת הַבְּהֵמָה הַהִיא, וְלָאוֹמֵר שֶׁיֹּאמַר כִּי תֵרָפֵא וְהֻתְּרָה. וְהַטְּרֵפָה שֶׁנִּרְאֵית בְּרִיאָה אֲסוּרָה, מִפְּנֵי שֶׁיֵּשׁ לָהּ חֳלִי מֵמִית מִבְּלִי סָפֵק, וְלֹא יִתָּכֵן שֶׁתִּחְיֶה מִמֶּנּוּ וְלֹא שֶׁתֵּרָפֵא, וְנֶאֶסְרָה, וְעִם הַסְּבָרָא וְהַהִתְחַכְּמוּת יָשׁוּבוּ הַדִּינִין הָאֵלּוּ בְהֵפֶךְ. עַל כֵּן לֹא תְהַלֵךְ אַחַר סְבָרָתְךָ וְהַקָּשָׁתְךָ בְּתוֹלְדוֹת הַמִּצְוֹת, פֶּן תִּפֹּל בִּסְפֵקוֹת יְבִיאוּךָ לְמִינוּת, וְלֹא תַסְכִּים דַּעְתְּךָ עִם חֲבֵרֶיךָ בְּדָבָר מֵהֶם, כִּי לְכָל אֶחָד מִבְּנֵי אָדָם סְבָרָא וְהַקָּשָׁה. אָמְנָם צָרִיךְ שֶׁתְּעַיֵּן בַּשָּׁרָשִׁים מִן הַמְקֻבָּל וְהַכָּתוּב וְהַהַקָּשׁוֹת הַנּוֹהֲגוֹת עַל הַסֵּדֶר הַמְקֻבָּל לְהָשִׁיב הַתּוֹלָדוֹת אֶל הָאָבוֹת, וּמַה שֶּׁיּוֹצִיאֲךָ אֵלָיו, הַאֲמֵן בּוֹ, וְאִם יִהְיֶה רָחוֹק אֵצֶל סְבָרָתְךָ וּמַחֲשַׁבְתְּךָ, כַּאֲשֶׁר תַּרְחִיק הַמַּחֲשָׁבָה וְהַסְּבָרָא הֶעְדֵּר הָרֵקוּת, וְהַהַקָּשׁוֹת הַשִּׂכְלִיּוֹת מְחַיְּבוֹת זֶה. וְכַאֲשֶׁר תַּרְחִיק הַסְּבָרָא שֶׁיָּכוֹל לְהִתְחַלֵּק הַגּוּף לְאֵין תַּכְלִית, וְהַהַקָּשָׁה הַשִּׂכְלִית מְחַיֶּבֶת זֶה. וְכַאֲשֶׁר תַּרְחִיק הַמַּחֲשָׁבָה שֶׁהָאָרֶץ כַּדּוּרִית, וְשֶׁהִיא חֵלֶק אֶחָד מִמֵּאָה וְשִׁשִּׁים וָשֵׁשׁ מֵעִגּוּל הַשֶּׁמֶשׁ, וְכָל מַה שֶּׁיֵּשׁ בְּמוֹפְתֵי הַתְּכוּנָה, מִמַּה שֶּׁתַּרְחִיקֵהוּ הַמַּחֲשָׁבָה. כִּי כָל מַה שֶּׁהִתִּירוּ חֲכָמִים לֹא הָיָה לִסְבָרָתָם וְלֹא בְמַה שֶּׁנִּרְאָה לְדַעְתָּם, אַךְ בְּתוֹלְדוֹת הַחָכְמָה הַיְרוּשָׁה וְהַמְקֻבֶּלֶת אֶצְלָם, וְכָל מַה שֶּׁאָסְרוּ כֵן. וּמִי שֶׁנִּלְאֶה מֵהַשִּׂיג חָכְמָתָם וְלָקַח דִּבְרֵיהֶם כְּטַעְמוֹ וּסְבָרָתוֹ, יִהְיוּ נָכְרִים בְּעֵינָיו כַּאֲשֶׁר הֵם דִּבְרֵי הַטִּבְעִיִּים וְהַגַּלְגַּלִּיִּים נָכְרִים בְּעֵינֵי עַמֵּי הָאָרֶץ. וְהֵם כְּשֶׁמְּדַקְדְּקִין בִּגְבוּלֵי הַדִּינִין וְיוֹרוּ הַהֶתֵּר וְהָאִסּוּר בַּאֲמִתַּת הַדִּין, מַרְאִים לְךָ מַה שֶּׁאֵינוֹ נָאֶה מֵהַגְּבוּלִים הָהֵם, כַּאֲשֶׁר הֵם מְגַנִּים אֲכִילַת בְּשַׂר כֹּס כֹּס, וְהוֹצָאַת מָמוֹן בְּתַחְבּוּלַת הַדִּינִים וְהַתָּרַת הַהֲלִיכָה בַשַּׁבָּת בְּתַחְבּוּלוֹת מִן הָעֵרוּב, וְהַתָּרַת הַנָּשִׁים בְּתַחְבּוּלוֹת שֶׁהַנִּשּׂוּאִים מֻתָּרִים בָּהֶם, וְהַתָּרַת הַשְּׁבוּעוֹת וְהַנְּדָרִים בְּמִינֵי הָעָרְמוֹת, אֲשֶׁר הֵם עוֹבְרִים אֵצֶל הָעִיּוּן הַדִּינִי מִבִּלְתִּי הַהִשְׁתַּדְּלָה הַתּוֹרִיָּה. וּשְׁנֵי הָעִנְיָנִים צָרִיךְ אֲלֵיהֶם. כִּי אִם תְּיַחֵד הָעִיּוּן הַדִּינִי, יַעַבְרוּ בִגְבוּלָיו מִינִים מֵהַתַּחְבּוּלוֹת, לֹא יִתָּכֵן לְקָשְׁרָם, וְאִם תַּעֲזֹב הַגְּבוּלִים שֶׁל דִּינִים אֲשֶׁר הֵם סְיָג הַתּוֹרָה וְתִסְמֹךְ עַל הַהִשְׁתַּדְּלָה, יִהְיֶה סִבָּה לְמִינוּת וְיֹאבַד הַכֹּל.

49 قالَ الحَبْرُ: "الدنس والمقدّس" معنيان متضايفان، لا يوجد أحدهما إلاَّ بوجود الآخر، فحيث لا "مقدّس" لا "دنس"، لأنَّ معنى "الدنس" إنّما هو أمر يُحرّم على صاحبه الدنوّ بشيء من أمور "المقدّس" ممّا يُؤَهَّل لله، كالـ"أئمّة الهارونيّين" ومآكلهم وملابسهم و"العطايا" والقرابين و"البيت المُقدّس (الهيكل)" وغير ذلك كثير. وكذلك معنى "المقدّس" أمر يُحرّم على صاحبه الدنوّ بأمور كثيرة مشهورة. وأكثر ذلك متعلّق بحضرة "السكينة"، وقد عدمناها، وما عندنا من تحريم مباشرة "الحائض" و"الواضعة" ليس من قِبَل "الدنس" لكن شريعة مجرَّدة من الله. وكذلك ما عندنا من إبعاد مؤاكلتها والاسترهاب من قربها إنّما هي تحظيرات وسياجات كي لا تكون طُرقة لمباشرتها.وأمّا فرائض "الدناسة" فساقطة عنّا لأنَّا في "بلاد دنسة وهواء دنس" فضلًا عن كلّ ما نتصرّف فيه من القبور و"الدبيب" و"البُرْص" و"السيلان" والأموات وغير ذلك. وكذلك تُحرَّم علينا "المَيْتة" وليس مِنْ قِبَل نجاستها، لكن شريعة مجرَّدة في تحريم "المَيْتة". وشرط "الدناسة" زائد. ولولا قولهم: "عزرا وَضعَ حكم اغتسال أصحاب الغوط" لما لزم لزومًا شرعيًّا لكن لزوم "طهارة" وتنظيف. فإنْ كان التزامهم هذا لمعنى التنظيف فلا بأس بذلك، من غير أن يلزموه شرعًا، وإلاّ فقد حصلوا متحكّمين عن جهل منهم ومغيّرين في الشرع ومسبّبين للـ"خروج"، أعني شتات المذاهب الذي هو أصل فساد الملّة وخروجها عن "توراةٌ واحدةٌ وقضاءُ واحدٌ".فإنَّ كلّ ما نُسِّهلُ نحن مِنَ "التلامس"، وإنْ كان سمجًا، يَسهُلُ بجنب ما يسبّب رأيهم من "الخروج"، حتّى يكون في دار عشرة أناس بعشرة مذاهب. فإنْ لم تكن الشرائع عنده مضبوطة إلى حدود لا تتجاوزها لم يثق أنْ يُدخِل فيها ما ليس منها ويُخرج عنها بعض ما فيها، لأنّه يأخذ بقياسه وذوقه فيَسْهُل على القرّائيّ "متعة عبادة آلهة غريبة" من ذهب وفضّة وبخور وخمر. وفي الحقيقة أنَّ الموت دون ذلك أجود. ويصعب عليه أنْ ينال من الخنزير ولو في دواء وهو في الحقيقة من "الخطايا" الخفيفة يلزم فيها "الجَلْدِ". وكذلك كان يَسْهُل على "المُتَنَذِّر" أكل الزبيب والعنب أكثر من السُكْرِ من نبيذ العسل أو نبيذ التفّاح. وفي الحقّ ضدّ هذا، إذ التحريم إنّما هو لِمَا خرج من الدالية فقط، وليس الغرض تحريم السُكْرِ كما يقع في الظنّ، بل السرّ هو في علم الله وعلم أنبيائه وأوليائه. ولا يمكن تجهيل الناقلين والقياسيّين في هذا، لأنّ لفظة "سكر" مشهورة معلومة. ونقلوا أنَّ "نبيذ وسكر" المقول في "الأئمّة الهارونيّين" يقتضي أنواع المُسْكِر كُلّها. وأنَّ "نبيذ وسكر" المقول في "المُتَنَذِّر" إنّما هو عن عصارة العنب فقط.فللشرائع حدود مستقصاة في العِلْم وإنْ سمجت عند العَمَل. والمتحريّ يتجنّبها من غير أن يحرّمها، مثل "لحم حيوان مريض" الذي هو مباح، لأنّا لسنا على ثقة من موت ذلك الحيوان، ولقائل أن يقول إنّهُ سيَبرأ فيحلُّ. و"فريسة" من حيوان ظاهر الصحّة محرَّم لأنَّ به علّة قاتلة، ولا بدّ لا يمكن أن يعيش بها ولا أنْ يبرأ منها فحُرِّمَ.وعند الذوق والتعقّل تأتي هذه الأحكام بالعكس، فلا تتبع ذوقك وقياسك في فروع الشرائع فتوقعك في شكوك تدعو إلى "الخروج". ولن تتفق مع صاحبك في شيء منها، فإنَّ لكلِّ واحد من الناس ذوقًا وقياسًا. وإنّما ينبغي أنْ تنظر إلى الأصول من المنقول والمكتوب والقياسات المستعملة بالقانون المنقول لردّ الفروع إلى الأصول. فما أَخرَجَتْكَ إليه فاعتقدْه ولو نافَرَهُ وهمُكَ وظنُّكَ، كما ينافر الظنُّ والوهمُ عدم الخلاء، والقياسات العقلية قد نفت الخلاء، وكما ينافر الظنُّ إمكان التقسّم للجسد إلى ما لا نهاية، والقياس العقليّ يوجب ذلك. وكما ينافر الوهم كُريّة الأرض وكونها جزءًا من ماية وستّين من قرصة الشمس. وكلّ ما في براهين الهيئة من ما ينافره الوهم، فكلّ ما أحلّ العلماء لم يكن لذوق ولا لما يظهر إليهم ببادي الرأي، بل بنتائج العلم الموروث والمنقول عندهم.وكلّ ما حرَّموا كذلك، فمَنْ عجزَ عن علمهم يأخذ كلامهم بالذوق أنكر عليهم، كما تنكر العامّة أقوال الطبيعيّين والفلكيّين. وهم إذا تقصّوا حدود الفقه وأعطوا الحلال والحرام محض الفقه، عرضوا عليك ما يسمج من تلك الحدود، كما يسمّجون أكل "لحم حيوان مريض"، وأخذ مال بحيل فقهية، واستعمال السَفَر في السبت بحيل من "المخالطة"، واستحلال النساء بحيل يحلّ بها الزواج، وحلّ الأيْمان والنذور بأصناف "الحيل الشرعية" التي يجوّزها النظر الفقهيّ مجرَّدًا عن الاجتهاد الدينيّ، والأمران يُحتاج إليهما معًا، لأنّك إنْ أفردتَ النظر الفقهيّ جاز في حدوده أنواع من التحيّل لا يمكن ضبطها، وإنْ تركتَ الحدود الفقهية التي هي سياج الشريعة، وعوّلت على الاجتهاد، كان سببًا للـ"خروج" وتلف الكلّ.

נ אָמַר הַכּוּזָרִי: כֵּוָן שֶׁהַדָּבָר כֵּן. אֲנִי מוֹדֶה לָרַבָּנִי שֶׁמְּקַבֵּץ אֵלֶּה שְׁנֵי הַפָּנִים, בְּיִתְרוֹנוֹ עַל הַקָּרָאִים בַּנִּרְאֶה וּבַנִּסְתָּר, וְיִהְיֶה עִם זֶה טוֹב לֵב בְּתוֹרָתוֹ, בַּעֲבוּר שֶׁהִיא מְקֻבֶּלֶת מֵחֲכָמִים מְאֻמָּתִים שֶׁחָכְמָתָם מֵאֵת הָאֱלֹהִים, כִּי הַקָּרָאִי, וְאִם תַּגִּיעַ הִשְׁתַּדְּלוּתוֹ מַה שֶּׁתַּגִּיעַ, לֹא יִיטַב לִבּוֹ, מִפְּנֵי שֶׁהוּא יוֹדֵעַ שֶׁהִשְׁתַּדְּלוּתוֹ סְבָרָא וְהַקָּשָׁה, וְלֹא יִבְטַח שֶׁהַמַּעֲשֶׂה הַהוּא, הוּא הַנִּרְצֶה אֵצֶל הַבּוֹרֵא, וְיֵדַע כִּי בָעַמִּים הַרְבֵּה אֲנָשִׁים מִשְׁתַּדְּלִים יוֹתֵר מֵהִשְׁתַּדְּלוּתוֹ. אֲבָל נִשְׁאַר לִי לִשְׁאֹל אוֹתְךָ בָּעֵרוּב וְהוּא קַלּוּת בְּמִצְוַת הַשַּׁבָּת, אֵיךְ יַתִּיר מַה שֶּׁאֲסָרוֹ הַבּוֹרֵא בַּתַּחְבּוּלָה הַהִיא הַנִּקְלָה וְהַפְּחוּתָה.

50 قالَ الخَزَرِيُّ: أمّا هكذا فإنّي أقرّ للربانيّ الذي يجمع هذين الوجهين بفضله على القرّائيّ في الظاهر والباطن، ويحصل مع هذا طيّب النفس على شريعته لأنّها منقولة عن أسناد موثوقين، بأنَّ علمهم من عند الله تعالى، فإنَّ القرّائيّ لو بلغ اجتهادُه ما بلغ، فإنّه لا تطيب نفسه، إذ يدري أنَّ اجتهاده تقايُس وتحكّم، فلا يثق أنَّ عمله ذاك هو المرضيّ عند الله تعالى، ويدري أنَّ في الأمم كثيرًا مَنْ يجتهد أكثر مِن اجتهاده. لكن بقي عليّ مساءلتك في "المخالطة" وهي رخصة في شريعة السبت، كيف يستحلّ ما حظره الله تعالى بتلك الحيلة الهيّنة الهجينة.

נא אָמַר הֶחָבֵר: חָס וְשָׁלוֹם שֶׁיַּסְכִּימוּ הֲמוֹן חֲסִידִים וַחֲכָמִים עַל מַה שֶּׁיַּתִּיר קֶשֶׁר מִקִּשְׁרֵי הַתּוֹרָה, אַךְ הֵם מְזָרְזִים וְאוֹמְרִים: 'עֲשׂוּ סְיָג לַתּוֹרָה'. וּמִן הַסְּיָגוֹת שֶׁסִּיְּגוּ, שֶׁאָסְרוּ הַהוֹצָאָה וְהַהַכְנָסָה מֵרְשׁוּת הַיָּחִיד לִרְשׁוּת הָרַבִּים וּבְהֵפֶךְ, מַה שֶּׁלֹּא אָסְרָה זֶה הַתּוֹרָה, וְאַחַר כֵּן גִּלְגְּלוּ בַסְּיָג הַהוּא גִלְגּוּל לְהַרְוָחָה, כְּדֵי שֶׁלֹּא תֵחָשֵׁב הִשְׁתַּדְּלוּתָם כַּתּוֹרָה, וְשֶׁיִּהְיֶה רֶוַח לִבְנֵי אָדָם בְּהִשְׁתַּמְּשָׁם וְלֹא יַגִּיעוּ אֶל הָרֶוַח הַהוּא אֶלָּא בִרְשׁוּת, וְהָרְשׁוּת הוּא עֲשׂוֹת הָעֵרוּב, כְּדֵי שֶׁתִּהְיֶה הַכָּרָה בֵין הַמֻּתָּר לְגַמְרֵי וּבֵין הַסְּיָג וּבֵין הָאָסוּר.

51 قالَ الحَبْرُ: وعياذنا بالله تعالى أنْ يتّفق جماهير فضلاء وعُلماء على ما يحلّ عُروة من عُرى شريعة الله تعالى. بل هم الذين يؤكّدون ويقولون: "وحوّطوا التوراة بسياج". ومن جُملة السياجات التي سيّجوا أنْ حرّموا "الإخراج والإدخال من حوزة فرد إلى حوزة جماعة" وبالعكس، ما لم تُحرِّم ذلك التوراة. ثمّ طرّقوا في ذلك السياج طرقة الرخصة، كي لا ينزل اجتهادهم بمنزلة شريعة، وكي يكون مرفقًا للناس في التصرّف، ولا ينالوا ذلك المرفق إلاَّ بإذن، والإذن هو عمل "المخالطة"، ليكون إمازة بين المباح جُملة وبين السياج وبين المحظور.

נב אָמַר הַכּוּזָרִי: כְּבָר הִסְפִּיק לִי זֶה. אֲבָל לֹא חָזְקָה אֶצְלִי מְלֶאכֶת הָעֵרוּב עַד שֶׁתִּהְיֶה מְחַבֶּרֶת בֵּין שְׁתֵּי רְשֻׁיּוֹת.

52 قالَ الخَزَرِيُّ: لقد أقنعني هذا، لكنّي لم يقوَ عندي صناعة "المخالطة" حتّى تكون تؤلّف بين "حوزتيْن اثنتيْن".

נג אָמַר הֶחָבֵר: אִם כֵּן לֹא חָזְקָה אֶצְלְךָ הַמִּצְוָה כֻלָּהּ. הֶחָזָק בְּעֵינֶיךָ הַתָּרַת הַנְּכָסִים וְהַמָּמוֹן וְהַבְּעָלִים וְהָעֲבָדִים בִּלְקִיחַת הַקִּנְיָן וְהַצַּוָּאָה, וְהַתָּרַת הָאִשָּׁה וְאִסּוּרָהּ אַחַר שֶׁהָיְתָה מֻתֶּרֶת בְּאָמְרוֹ: 'תְּהֵא לִי מְקֻדֶּשֶׁת', וְהַתָּרָתָהּ אַחַר שֶׁהָיְתָה אֲסוּרָה בְּאָמְרוֹ: 'כִּתְבוּ וְחִתְמוּ וּתְנוּ גֵט', וְכָל מַה שֶּׁיֵּשׁ בְּתוֹרַת כֹּהֲנִים מִמַּה שֶּׁהַשְׁלָמָתָם תָּלוּי בְּמַעֲשֶׂה מִן הַמַּעֲשִׂים אוֹ בְדָבָר מִן הַדְּבָרִים, וְצָרַעַת הַבֶּגֶד וְהַבַּיִת הַתְּלוּיָה בְמַאֲמַר הַכֹּהֵן 'טָמֵא' אוֹ 'טָהוֹר'. וְכָל הַמִּשְׁכָּנָה לֹא חָלָה הַקְּדֻשָּׁה עָלֶיהָ אֶלָּא בַהֲקָמַת מֹשֶׁה אֶת הַמִּשְׁכָּן וְהַמְּשִׁיחָה בְשֶׁמֶן הַמִּשְׁחָה, וְכֵן הַכֹּהֲנִים לֹא חָלָה הַקְּדֻשָּׁה עֲלֵיהֶם אֶלָּא בַמִּלּוּאִים וּבַתְּנוּפָה, וְהַלְוִיִּם בַּטָּהֳרָה וְהַתְּנוּפָה, וְטַהֵר הַטְּמֵאִים בְּמֵי נִדָּה שֶׁבּוֹ אֵפֶר הַפָּרָה וְאֵזוֹב וּשְׁנִי תוֹלַעַת וְעֵץ אֶרֶז, וְחִטּוּי הַבַּיִת בִּשְׁתֵּי צִפֳּרִים חַיּוֹת וְהַמְּלָאכָה הַהִיא. וְכִפּוּר הָעֲוֹנוֹת בְּיוֹם הַכִּפּוּרִים וְטָהֳרַת מִקְדָּשׁ מֵהַטֻּמְאוֹת בִּשְׂעִיר עֲזָאזֵל עִם הַמַּעֲשִׂים הַתְּלוּיִם בּוֹ, וּבִרְכַּת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל בִּנְשֹׂא אַהֲרֹן אֶת יָדָיו וּבֶאֱמֹר: 'יְבָרֶכְךָ ה'. וְהָיָה חָל עִם כָּל מַעֲשֶׂה מֵהַמַּעֲשִׂים הָאֵלֶּה הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי, כִּי מַעֲשֵׂי הַתּוֹרָה כַּהֲוָיוֹת הַטִּבְעִיּוֹת, כֻּלָּם מְשֹׁעָרוֹת מֵאֵת הַבּוֹרֵא, וְאֵין שִׁעוּרָם בִּיכֹלֶת בָּשָׂר וָדָם, כַּאֲשֶׁר תִּרְאֶה הַהֲוָיוֹת הַטִּבְעִיּוֹת, מִשְׁתַּעֲרוֹת וּמִתְאַזְּנוֹת וְנֶעֱרָכוֹת בְּהִמָּזְגָם מִן הַטְּבָעִים הָאַרְבָּעָה, וּבִמְעַט דָּבָר יִשְׁלְמוּ וְיִתָּכְנוּ וְתָחוּל בָּהֶם הַצּוּרָה אֲשֶׁר הִיא רְאוּיָה לָהֶם מֵחַיִּים וּצְמָחִים וְיִהְיֶה לְכָל מֶזֶג הַצּוּרָה שֶׁהִיא רְאוּיָה לוֹ, וּבִמְעַט דָּבָר יִפָּסֵד. הֲלֹא תִרְאֶה הַבֵּיצָה שֶׁיַּפְסִידָהּ מִקְרֶה מְעַט מֵחֹם גָּדוֹל אוֹ קֹר אוֹ תְנוּעָה, וְלֹא תְקַבֵּל צוּרַת הָאֶפְרֹחַ, וְיַשְׁלִימֶנָּה חִמּוּם הַתַּרְנְגֹלֶת אוֹתָהּ שְׁלֹשָׁה שָׁבוּעוֹת וְתָחוּל בּוֹ הַצּוּרָה עַל הַשְּׁלֵמוּת. וּמִי זֶה אֲשֶׁר יוּכַל לְשַׁעֵר הַמַּעֲשִׂים עַד שֶׁיָּחוּל בָּהֶם הָעִנְיָן הָאֱלֹהִי כִּי אִם הָאֱלֹהִים לְבַדּוֹ. וּכְמוֹ זֶה טָעוּ בַעֲלֵי הַכִּמִּיָּה וְהָרוּחָנִיִּים. הַכִּמִּיִּים חָשְׁבוּ שֶׁיְּשַׁעֲרוּ הָאֵשׁ הַטִּבְעִית בְּמִשְׁקְלֵיהֶם עַד שֶׁיִּהְיֶה לָהֶם מַה שֶּׁיִּרְצוּ וְתַהֲפֹךְ לָהֶם הָעֲצָמִים, כַּאֲשֶׁר תַּעֲשֶׂה אֵשׁ הַחֹם הַטִּבְעִי בַחַיִּים אֲשֶׁר יַהֲפֹךְ הַמָּזוֹן לְדָם וּבָשָׂר וְעֶצֶם וּשְׁאָר הָאֲבָרִים; וְטוֹרְחִים לִמְצֹא כָּאֵשׁ הַזֹּאת. וְהִתְעוּ אוֹתָם נִסְיוֹנוֹת שֶׁמָּצְאוּ אוֹתָם בְּמִקְרֶה לֹא מִשִּׁעוּרָם, כַּאֲשֶׁר נִמְצָא הָאָדָם נִהְיָה מֵהַנָּחַת הַשִּׁכְבַת זֶרַע בָּרֶחֶם. וְהָרוּחָנִיִּים כַּאֲשֶׁר שָׁמְעוּ מֵאָדָם עַד בְּנֵי יִשְׂרָאֵל מַה שֶּׁהָיָה נַעֲשֶׂה לָהֶם בַּקָּרְבָּנוֹת, מֵהֵרָאוֹת הָאוֹתוֹת הָאֱלֹהִיּוֹת, חָשְׁבוּ כִּי הַהַתְחָלָה אָמְנָם הִיא מֵהַמֶּחְקָר וְהַחִפּוּשׂ, וְשֶׁהַנְּבִיאִים אָמְנָם הָיוּ חֲכָמִים מְחֻכָּמִים וּמַשִּׂיגִים הַפְּלָאוֹת הָהֵם בְּהַקָּשָׁתָם וְקִוּוּ שֶׁיְּשַׁעֲרוּ הֵם גַּם כֵּן קָרְבָּנוֹת בְּעִתִּים יְדוּעִים וּמַבָּטִים כּוֹכָבִיִּים, כְּפִי מַה שֶּׁהֵבִיאָה אֵלָיו סְבָרָתָם עִם מַעֲשִׂים וּקְטֹרֶת, עַד שֶׁעוֹשִׂין סְפָרִים לַכּוֹכָבִים וְזוּלַת זֶה מִמַּה שֶּׁזִּכְרוֹ אָסוּר. וְזוּלַת אֵלֶּה – בַּעֲלֵי הַשֵּׁמוֹת, כַּאֲשֶׁר שָׁמְעוּ עַל נָבִיא שֶׁדִּבֵּר בְּכֹה וְכֹה וְנַעֲשָׂה לוֹ הַפֶּלֶא שֶׁנַּעֲשָׂה, חָשְׁבוּ כִּי הַדִּבּוּר הַהוּא הוּא סִבָּה בַפֶּלֶא הַהוּא וְחָתְרוּ זֶה לָרִיק. אֵין הָעוֹשֶׂה כַמֻּטְבָּע. הַמַּעֲשִׂים הַתּוֹרִיִּים דּוֹמִים לַטִּבְעִיִּים, אֵינְךָ יוֹדֵעַ תְּנוּעוֹתָם וְתַחְשְׁבֵם תֹּהוּ, עַד שֶׁתִּרְאֶה הַתּוֹלָדוֹת וּתְרוֹמֵם מַנְהִיגָם וּמְנִיעָם וּתְיַחֵד לוֹ הַיְכֹלֶת. כַּאֲשֶׁר אִם לֹא הָיִיתָ שׁוֹמֵעַ מֵעוֹלָם 'מִשְׁגָּל' וְלֹא יְדַעְתּוֹ וְלֹא יָדַעְתָּ הַתּוֹלָדָה מִמֶּנּוּ, וְתִרְאֶה עַצְמְךָ נִזְקָק אֶל הַכָּעוּר שֶׁבְּאֶבְרֵי הָאִשָּׁה, וְאַתָּה יוֹדֵעַ מַה שֶּׁיֵּשׁ בְּקִרְבָתָהּ מֵהַפְּחִיתוּת, וּמַה שֶּׁיֵּשׁ בַּכְּנִיעוּת אֶל הָאִשָּׁה מֵהַגְּרִיעוּת, הָיִיתָ נִפְלָא וְאוֹמֵר: אֵין הַתְּנוּעוֹת הָאֵלֶּה אֶלָּא תֹהוּ וְשִׁגָּעוֹן, עַד שֶׁתִּרְאֶה 'דִמְיוֹנְךָ' נוֹלַד מִן הָאִשָּׁה יַפְלִיא אוֹתְךָ הַדָּבָר וְתַחֲשֹׁב כִּי אַתָּה עָזַרְתָּ הַיְצִירָה, וְשֶׁהַיּוֹצֵר כִּוֵּן בָּזֶה יִשּׁוּב הָעוֹלָם. וְכֵן הֵם הַמַּעֲשִׂים הַתּוֹרִיִּים הַמְשֹׁעָרִים מֵאֵת הָאֱלֹהִים. תִּשְׁחַט הַכֶּבֶשׂ עַל הַדִּמְיוֹן, וְתִתְלַכְלֵךְ בְּדָמוֹ וְהַפְשָׁטָתוֹ וּבִרְחִיצַת מֵעָיו וַהֲדָחָתוֹ וְנִתּוּחוֹ וּזְרִיקַת דָּמוֹ וַעֲרִיכַת עֵצָיו וַהֲקָדַת אִשּׁוֹ וּמַעֲרַכְתּוֹ, וְאִלּוּ לֹא הָיָה בְמִצְוַת אֱלֹהִים, הָיִיתָ לוֹעֵג לַמַּעֲשִׂים הָאֵלֶּה, וְהָיִיתָ חוֹשֵׁב כִּי הֵם מַרְחִיקִים מִן הָאֱלֹהִים לֹא מְקָרְבִים, עַד שֶׁכַּאֲשֶׁר יִשְׁלַם כָּרָאוּי וְתִרְאֶה הָאֵשׁ הַשָּׁמַיְמִית אוֹ תִמְצָא בְעַצְמְךָ רוּחַ אַחֶרֶת לֹא הָיִיתָ רָגִיל בָּהּ, אוֹ חֲלוֹמוֹת אֲמִתִּיּוֹת אוֹ 'גְדוֹלוֹת' תֵּדַע כִּי הֵם תּוֹלְדוֹת מַה שֶּׁהִקְדַּמְתָּ, וְהַדָּבָר הַגָּדוֹל אֲשֶׁר בּוֹ דָבַקְתָּ, אֵלָיו הִגַּעְתָּ. וְאַל יִקְשֶׁה בְעֵינֶיךָ אִם תָּמוּת אַחֲרֵי אֲשֶׁר דָּבַקְתָּ בּוֹ, כִּי אֵין מוּתְךָ כִּי אִם כְּלוֹת הַגּוּף בִּלְבָד, אֲבָל הַנֶּפֶשׁ שֶׁהִגִּיעָה אֶל הַמַּעֲלָה הַהִיא אֵין לָהּ יְרִידָה מִמֶּנָּה וְלֹא רֹחַק מִן הַמַּדְרֵגָה הַהִיא. וְנִתְבָּאֵר מִזֶּה כִּי אֵין קוּרְבָה אֶל הָאֱלֹהִים אֶלָּא בְמִצְוֹת הָאֱלֹהִים. וְאִי אֶפְשָׁר לָדַעַת מִצְוֹת אֱלֹהִים אֶלָּא מִדֶּרֶךְ נְבוּאָה לֹא בְהַקָּשָׁה וְלֹא בִסְבָרָא, וְאֵין בֵּינֵינוּ וּבֵין הַדְּבָרִים הָהֵם קוּרְבָה אֶלָּא בַקַּבָּלָה הַנֶּאֱמָנָה. וַאֲשֶׁר מָסְרוּ לָנוּ הַמִּצְוֹת הָהֵם, לֹא הָיוּ יְחִידִים אֲבָל הָיוּ רַבִּים וַחֲכָמִים וּגְדוֹלִים שֶׁהִגִּיעוּ הַנְּבִיאִים, וַאֲפִלּוּ לֹא הָיוּ כִּי אִם הַכֹּהֲנִים וְהַלְוִיִּם וְהַזְּקֵנִים, אֲשֶׁר הָיוּ נוֹשְׂאִים הַתּוֹרָה, וְלֹא פָּסְקוּ מִמֹּשֶׁה.

53 قالَ الحَبْرُ: إذًا فلم تقوَ عندك الشريعة كُلّها، أيَقوى عندك استحلال المال والمِلك والأهل والعبيد بأخذ "طقَس التَمَلُّك" و"الوصية"، وتطليق المرأة وتحريمها بعد كونها حلالًا بقول: "ارسموا واختموا وامنحوا التطليق" وإباحتها بعد تحريمها بقول: "تكونين لي مُقدّسة"، وكلّ ما في "توراة الأئمّة الهارونيّين" مما يتعلّق تمامه بعمل ما أو كلام ما و"برص الثياب والدار" المتعلّقة بقول "الإمام الهارونيّ": "نجس" أو "طاهر". وجميع المِشْكَنَةِ، إنّما تعلّقت "القداسة" فيها "بإقامة موسى مسكن يهوه" و"المسحة بزيت المسحة". وكذلك "الأئمّة الهارونيّين" إنّما تعلّقت "القداسة" بهم بالـ"مِلء" و"الترديد". و"اللاويّيون" بالـ "طهارة" و"الترديد"، وتطهير "الدَّنِسين من ماء الحيض" التي هي "رماد بقرة وزوفَا وقِرمِزًا"، و"تطهير الدار بعصفورين حيّين" وتلك الصناعة، وغفران الذنوب في "يوم الكَفَّارة". وتطهير القدس من "الدنس بتَيْس الخطيَّة" مع الأعمال المقترنة به. وبركة "بني إسرائيل" برفع هارون يديه، والتكلّم بقول "يُبارَكُ يهوه".وكان يحلّ مع كلّ فعل من هذه الأفعال الأمر الإلهيّ، لأنَّ أعمال الشريعة كالأكوان الطبيعية جميعها مقدّرة من عند الله تعالى، وليس تقديرها في قدرة بشريّ. كما ترى الأكوان الطبيعية جميعها تُقدَّر وتَتّزن وتَتناسب في امتزاجها من الطبائع الأربع، فبأيسر أمر تتمّ وتتهيّأ وتحلّها الصورة التي تستحقّها من حيوان ونبات، ويحصل لكلّ مزاج الصورة التي يستأهلها وبأيسر شيء يفسد. أَلاَ ترى البيضة يُفسدها أقلّ عرض من حرّ مفرط، أو برد أو حركة، فلا تقبلُ صورة الفروج، ويتممّها تسخين الدجاجة لها ثلاثة أسابيع فتحلّه الصورة على الكمال. فمَنْ ذا الذي يقدر أن يُقدّر الأعمال حتّى يحلّها الأمر الإلهيّ إلاَّ أنْ يكون الله وحده.وفي مثل هذا ضلّ الكيماويّون والروحانيّون. أمّا الكيماويّون فزعموا أنّهم سيقدّرون النار الطبيعية بأوزانهم حتّى تُكوِّن لهم ما يريدون، وتقلبُ لهم الأعيان، كما تفعل نار الحرّ الغريزيّ في الحيوان الذي يقلب الغذاء دمًا ولحمًا وعظمًا وسائر الأعضاء، فيرومون إيجاد مثل هذه النار. وغلّطتهم تجارب وجدوها بالاتّفاق لا مِن تقديرهم، كما وُجد الإنسان يتكوّن من وضع المني في الرحم.والروحانيّون لمّا سمعوا من لدن آدم إلى بني إسرائيل ما كان ينقضي لهم بالقرابين من ظهور الآثار الإلهية، ظنّوا أنَّ الابتداء إنّما هو من التحذّّق والبحث، وأنَّ الأنبياء إنّما كانوا عُلماء متحكّمين يدبّرون تلك الغرائب بقياسهم، فطمعوا أنْ يقدّروا هم أيضًا قرابين في أوقات معلومة وأرصاد نجومية بحسب ما أدّى إليه قياسهم مع أعمال وبخورات، حتّى عملوا مصاحف للكواكب وغير هذا ممّا يُحرَّم ذكره. ودون هؤلاء أصحاب "الرُقى" لمّا سمعوا عن نبيّ نُبّئ أنّه نطق بكذا وكذا، وانقضت له معجزة كذا، ظنّوا أنَّ ذلك الكلام هو السبب في تلك المعجزة، فراموا تلك الهيئات.ليس المُسْتَعمِل كالمطبوع. الأعمال الشريعية تشاكل الطبيعية. لستَ تدري حركاتها وتحسبها عبثًا حتّى ترى النتيجة، فتُفوِّضُ إلى مدبّرها ومحرّكها، وتُسلِّم له. كما لو أنّكَ لم تسمع بجماع، ولا عرفته، ولا عرفت نتيجته، ورأيتَ نفسكَ شرهة إلى أخسّ عضو في المرأة، وأنت ترى ما في قربها من الخساسة، وما في الانذعان إلى المرأة من الدناءة، لعجبتَ ولقلتَ ما هذه الحركات إلاَّ عبثًا وجنونًا، حتّى إذا رأيتَ مثالكَ قد نشأ من امرأة، أعجبكَ الأمر وتخيّلتَ أنكَ من أعوان الخلقة وأنَّ الخالق قصد بكَ عمارة الدنيا.وهكذا أعمال الشريعة المقدَّرة من عند الله تعالى، تذبح الكبش مثلًا وتتلوّث في دمه وفي سلخه وفي تنظيف أحشائه وغسله وتعضيته ورشّ دمه وإصلاح حطبه وإيقاد ناره ونضده ولو لم يكن من أمر الله تعالى لاستخففت بهذه الأعمال ولرأيت أنّها مُبعّدة من الله تعالى لا مُقرّبة، حتّى إذا تمّ على ما ينبغي ورأيت النار السماوية، أو وجدت في نفسك روحًا آخر لم تعهده، أو منامات صادقة أو كرامات، عرفت أنّها نتيجة ما قدّمت، والأمر العظيم الذي به اتّصلت وعليه حصلت ولم تبال إنْ متَّ بعد اتّصالك به، إذ إنّما موتك فناء جسدك فقط. وأمّا النفس التي حصلت في تلك الرتبة فلا انحطاط لها عنها، ولا بُعْد عن تلك الدرجة.فتبيّن من هذا أنَّ لا قرب إلى الله تعالى إلاَّ بأوامر الله تعالى، ولا سبيل إلى العلم بأوامر الله إلاَّ من طريق النبوّة، لا بتقايس ولا بتعقّل. ولا صلة بيننا وبين تلك الأوامر إلاَّ بالنقل الصحيح. والذين نقلوا إلينا تلك الشرائع لم يكونوا أفرادًا، بل كثرة وعلماء وأجلاّء ومتّصلين بالأنبياء. ولولم يكونوا غير "الأئمّة الهارونيّين والّلاويّين والشيوخ السبعين"، الذين كانوا حملة التوراة، ولم ينقطعوا من لدن موسى.

נד אָמַר הַכּוּזָרִי: לֹא רָאִיתִי אַנְשֵׁי בַיִת שֵׁנִי אֶלָּא שֶׁכְּבָר שָׁכְחוּ הַתּוֹרָה וְלֹא יָדְעוּ מִצְוַת הַסֻּכָּה עַד שֶׁמְּצָאוּהָ כְתוּבָה וְכֵן מִצְוַת לֹא יָבֹא עַמּוֹנִי וּמוֹאָבִי, וְנֶאֱמַר בָּהֶם: 'וַיִּמְצְאוּ כָתוּב בַּתּוֹרָה', וְזֶה רְאָיָה עַל אָבְדַן הַתּוֹרָה.

54 قالَ الخَزَرِيُّ: لم أرَ أهل "البيت الثاني" إلاَّ قد نسوا التوراة، ولم يدروا شريعة "المظلّة" حتّى وجدوها مكتوبة. وكذلك شريعة "لا يدخل عمّونيّ ولا موآبيّ"، وقيل فيهما: "فوجدوا مكتوبًا في التوراة" وهذا دليل على تِلاف التوراة.

נה אָמַר הֶחָבֵר: אִם כֵּן אֲנַחְנוּ הַיּוֹם חֲכָמִים וְיוֹדְעִים יוֹתֵר מֵהֶם, שֶׁאֲנַחְנוּ יוֹדְעִים הַתּוֹרָה כֻּלָּהּ, כְּפִי מַחֲשַׁבְתֵּנוּ.

55 قالَ الحَبْرُ: فنحن اليوم إذًا أحذق منهم وأعرف إذ نحفظ التوراة بزعمنا.

נו אָמַר הַכּוּזָרִי: כֵּן אֲנִי אוֹמֵר.

56 قالَ الخَزَرِيُّ: كذلك أقول.

נז אָמַר הֶחָבֵר: אִם הָיִינוּ הַיּוֹם מְצֻוִּים לְהַקְרִיב קָרְבָּנוֹת הֶהָיִינוּ יוֹדְעִים אֵיךְ נִשְׁחָטֵם, וּלְאֵיזֶה צַד, וְקִבּוּל דָּמוֹ וְהֶפְשֵׁטוֹ וְנִתּוּחוֹ, וּלְכַמָּה נְתָחִים יִנָּתֵחַ, וְאֵיךְ יֻקְרַב וְאֵיךְ יִזָּרֵק הַדָּם וּמִנְחָתוֹ וְנִסְכּוֹ, וְהַשִּׁיר הָרָאוּי לוֹמַר עָלָיו. וּמַה שֶּׁהַכֹּהֲנִים חַיָּבִים בּוֹ מִקְּדֻשָּׁה וְטָהֳרָה וּמְשִׁיחָה וּבְגָדִים וּתְכוּנוֹת, וְאֵיךְ אוֹכְלִין הַכֹּהֲנִים הַקֳּדָשִׁים, וּזְמַנֵּיהֶם וּמְקוֹמוֹתָם, וְזוּלַת זֶה מִמַּה שֶּׁיֶּאֱרַךְ סִפּוּרוֹ.

57 قالَ الحَبْرُ: فلو كُلّفنا تقريب قربان، أكُنّا ندري كيف نذبحه، ولأيّ جهة، "وتصفيته من الدمّ وسلخه وتعضيته"، وكم عضوا يعضَّي، وكيف يُقرَّب، وكيف يُرشّ الدم، "وتقديمه وسكب النبيذ المُقدَّس" و"التسبيح" عليه، وما يلزم "الأئمّة الهارونيّين" من "قداسة وطهارة ومسحة" ولباس وهيئات، وكيف يأكلون "القرابين" وأزمنتها وأمكنتها وغير ذلك ممّا يطول؟

נח אָמַר הַכּוּזָרִי: לֹא נֵדַע זֶה אֶלָּא מִכֹּהֵן אוֹ נָבִיא.

58 قالَ الخَزَرِيُّ: لسنا ندري هذا دون إمام أو نبيّ.

נט אָמַר הֶחָבֵר: הֲלֹא רָאִיתָ אַנְשֵׁי בַיִת שֵׁנִי אֵיךְ בָּנוּ הַמִּזְבֵּחַ עַד שֶׁעֲזָרָם הָאֱלֹהִים עַל בִּנְיַן הַבַּיִת, וְאַחַר כֵּן בִּנְיַן הַחוֹמָה, הֲתַחֲשֹׁב שֶׁהָיוּ מַקְרִיבִים מִבְּלִי סֵדֶר כְּפִי שֶׁיִּזְדַּמֵּן.

59 قالَ الحَبْرُ: ألاَ ترى أهل "البيت الثاني" كيف بنوا "المذبح" سنين حتّى أعان الله تعالى في بنيان "البيت" ثمّ في بنيان السور، أتظنّ أنّهم كانوا يقرّبون جزافًا كيف ما اتفق؟

ס אָמַר הַכּוּזָרִי: לֹא יִתָּכֵן שֶׁתִּהְיֶה עוֹלָה אִשֶּׁה רֵיחַ נִיחוֹחַ, וְהִיא מִצְוָה שֶׁאֵינָהּ שִׂכְלִית, עַד שֶׁיִּשְׁלְמוּ כָּל חֲלָקֶיהָ בִּרְשׁוּת הַבּוֹרֵא וּבְמִצְוָתוֹ, כָּל שֶׁכֵּן שֶׁכְּבָר יָדְעוּ מִצְוַת יוֹם הַכִּפּוּרִים וּמַה שֶּׁהוּא גָדוֹל מֵהַסֻּכָּה, וְכֻלָּם צְרִיכוֹת לְחָכְמָה מֻפְלָאָה וּמְלַמֵּד מְזֻמָּן.

60 قالَ الخَزَرِيُّ: ليس يمكن أن يكون "قربان الصعيدة به رائحة سرور"، وهي شريعة ليست عقلية، إلاَّ وتتمّ جميع أجزائها بإذن الله تعالى وبأمره، لا سيّما وقد علموا شرائع "يوم الكَفَّارة" وما أعظم من "المظلّة"، وكُلّها تحتاج إلى علم دقيق ومعلِّم حاضر.

סא אָמַר הֶחָבֵר: וּמִי שֶׁיּוֹדֵעַ אֵלֶּה הַדִּקְדּוּקִים בַּתּוֹרָה, הֲיֵעָלֵם מִמֶּנּוּ עֲשׂוֹת הַסֻּכָּה וּמִצְוַת לֹא יָבֹא עַמּוֹנִי וּמוֹאָבִי.

61 قالَ الحَبْرُ: فمَنْ يدري هذه الدقائق من التوراة يُخفى عنه عمل "المظلّة" وشريعة "لا يدخل عمّونيّ وموآبيّ"؟

סב אָמַר הַכּוּזָרִי: אִם כֵּן מַה נֹּאמַר בְּ'וַיִּמְצְאוּ כָתוּב בַּתּוֹרָה'.

62 قالَ الخَزَرِيُّ: فما عسى أن أقول في "فوجدوا مكتوبًا" في التوراة؟

סג אָמַר הֶחָבֵר: הַטַּעַם הַבָּרוּר הוּא שֶׁכּוֹתֵב הַמִּקְרָא לֹא הִרְגִּישׁ לַנִּסְתָּרוֹת אֲבָל כָּתַב הַמְפֻרְסָמוֹת הַגְּלוּיוֹת וְלֹא הֶעְתִּיק מִיהוֹשֻׁעַ מֵחָכְמָתוֹ שֶׁקִּבֵּל מֵאֱלֹהִים וּמִמֹּשֶׁה דָבָר, אֲבָל זָכַר יוֹם עֲמִידַת הַיַּרְדֵּן וְיוֹם עֲמִידַת הַשֶּׁמֶשׁ וְיוֹם הַמִּילָה בַּעֲבוּר פִּרְסוּמָם אֵצֶל הֶהָמוֹן, וְכֵן מִסִּפּוּרֵי שִׁמְשׁוֹן וּדְבוֹרָה וְגִדְעוֹן וּשְׁמוּאֵל וְדָוִד וּשְׁלֹמֹה לֹא זָכַר מֵחָכְמָתָם וְלֹא מִמַּה שֶּׁהָיָה לָהֶם מֵהַמַּעֲשִׂים בַּתּוֹרָה דָבָר, אֲבָל זָכַר מִדִּבְרֵי שְׁלֹמֹה סְעֻדּוֹתָיו הַגְּדוֹלוֹת וְעָשְׁרוֹ הַגָּדוֹל, וְלֹא זָכַר מִכָּל חָכְמוֹתָיו הַנִּפְלָאוֹת חוּץ מֵ'אָז תָּבֹאנָה שְׁתַּיִם נָשִׁים זֹנוֹת' בַּעֲבוּר שֶׁהָיָה הַדָּבָר בְּמַעֲמַד הֶהָמוֹן, אֲבָל חָכְמָתוֹ עִם מַלְכַּת שְׁבָא וְזוּלָתָם לֹא זָכַר, כִּי לֹא הָיְתָה כַוָּנַת הַכּוֹתֵב לִזְכֹּר כִּי אִם הַדָּבָר הַמְפֻרְסָם בֶּהָמוֹן אֲשֶׁר נִשְּׂאוּהוּ כָּל הָעָם, אַךְ הַדְּבָרִים הַמְיֻחָדִים אֲשֶׁר הָיוּ מְנַשְּׂאִים אוֹתָם הַיְחִידִים, כֻּלָּם אָבְדוּ מִמֶּנּוּ, אֶלָּא הַמְּעַט מֵהֶם, וְהַמְּלִיצוֹת הַצַּחוֹת מֵהַנְּבוּאָה שֶׁעָרְבוּ לִבְנֵי אָדָם לְשָׁמְרָם לְיִקְרַת עִנְיָנֵיהֶם וְצַחוּת דִּבְרֵיהֶם, וְכֵן לֹא כָתַב מִדִּבְרֵי עֶזְרָא וּנְחֶמְיָה אֶלָּא הַמְפֻרְסָם בֶּהָמוֹן, וְהָיָה יוֹם עֲשׂוֹת הַסֻּכָּה יוֹם מְפֻרְסָם, בְּמַה שֶּׁחָרְדוּ הָעָם וְעָלוּ לֶהָרִים בַּעֲבוּר עֲלֵי זַיִת וַעֲלֵי הֲדַס וַעֲלֵי תְמָרִים וַעֲלֵי עֵץ עָבוֹת. וּמַה שֶּׁאָמַר: 'וַיִּמְצְאוּ כָתוּב', רְצוֹנוֹ לוֹמַר: שֶׁשָּׁמְעוּ עַם הָאָרֶץ וְהֶהָמוֹן וְחָרְדוּ לַעֲשׂוֹת הַסֻּכּוֹת, אֲבָל הַיְחִידִים לֹא אָבְדָה מֵהֶם מִצְוָה קַלָּה כָּל שֶׁכֵּן גְּדוֹלָה, וְכִוֵּן הַכּוֹתֵב לְהַגְדִּיל עִנְיַן הַיּוֹם הַהוּא, כַּאֲשֶׁר כִּוֵּן בַּיּוֹם שֶׁגֵּרְשׁוּ הָעַמּוֹנִיּוֹת וְהַמּוֹאֲבִיּוֹת מִפְּנֵי שֶׁהָיָה יוֹם מַעֲשֶׂה גָדוֹל לְגָרֵשׁ הָעָם אֶת נְשֵׁיהֶם, אִמּוֹת בְּנֵיהֶם וְהוּא דָבָר קָשֶׁה עַד מְאֹד, וְאֵינֶנִּי סָבוּר שֶׁאֻמָּה מִן הָאֻמּוֹת תְּקַבֵּל כָּעֲבוֹדָה הַזֹּאת לֵאלֹהֶיהָ, זוּלָתִי הַסְּגֻלָּה הַזֹּאת. וְעַל פִּרְסוּם הַמַּעֲמָד הַזֶּה אָמַר 'וַיִּמְצְאוּ כָתוּב' רְצוֹנוֹ לוֹמַר כִּי כַאֲשֶׁר הִגִּיעַ הַקּוֹרֵא אֶל עַם הָאָרֶץ אֶל 'לֹא יָבֹא עַמּוֹנִי וּמוֹאָבִי' חָרְדוּ הָעָם וְהָיְתָה חֲרָדָה גְדוֹלָה בַיּוֹם הַהוּא.

63 قالَ الحَبْرُ: الحقّ الصحيح وهو أنَّ مؤرخ "الكتاب المقدّس" لم يُعنَ بالخفيّات، لكن المشهورات المُعلَنات، فلم يذكر مع يهوشع شيئًا من علمه المنقول عن الله تعالى وعن موسى عليه السلام، بل إنّما ذكر يوم وقوف "نهر الأردن"، ويوم وقوف الشمس، ويوم "الختان" لشهرتها عند الجمهور. وكذلك من أخبار شمشون ودبوراه وجدعون وشموئيل وداود وسليمان، ولم يذكر من علومهم، ولا ممّا كان لهم من الآثار في الشريعة شيئًا، لكن ذكر من أخبار سليمان طعامه العظيم وغناه الجسيم، ولا يذكر من نوادر علمه غير "حينئذ أتت زانيتان"، لما انقضى الأمر بحضرة الجمهور. وأمّا حُكمه مع "ملكة سبأ" وغيرها فلم يذكرها، إذ لم يكن غرض المدوّن أنْ يذكر حاشى المشهور عند الجمهور الذي حملته الكافّة. وأمّا الأخبار الخاصّة التي كانت تحملها الخاصّة فكلّها تلفت عنّا إلاَّ القليل، أو الخُطَب الفصيحة من النبوّة، التي استعذب الناس حفظها لجلالة معناها وفصيح لفظها.فهكذا لم يُؤرّخ من أخبار عزرا ونحميا عليهما السلام غير المشهور في الجمهور. فكان يوم عمل "المظال" يومًا مشهورًا بما تحرّك الناس وصعدوا إلى الجبال عن "أغصان زيتون وأغصان آس وسَعف نخيل"، فكان "فوجدوا مكتوبًا" كناية عن سمع العامّة والجمهور وتحرّكهم لعمل "المظال". وأمّا الخواصّ فلم يخفهم دقيق الشرع فضلًا عن جليله، فقصد المؤرخ تشنيع ذلك اليوم، كما قصد في يوم تطليق العمونيات والموآبيات، فإنّه كان يوم أثر عظيم في تطليق الناس اُمّهات أولادهم، وهو أمر يشقّ ويصعب. وما أظنّ أمّة تأتي لمثل هذا طاعة لربّها غير هذه الصفوة، فلهذه الشهرة قيل: "فوجدوا مكتوبًا"، يعني أنّه لمّا وصل القارئ على العامّة إلى "لا يدخل عمّونيّ ولا موآبيّ" تحرّك الناس، وكان سبب هول عظيم في ذلك اليوم.

סד אָמַר הַכּוּזָרִי: רוֹצֶה אֲנִי שֶׁתָּבִיא לִי טַעַם מֵאֵיכוּת הַקַּבָּלָה, הַמּוֹרֶה עַל אֲמִתָּתָהּ.

64 قالَ الخَزَرِيُّ: أريد أن تجلب لي ذوقًا من كيفية النقل الدالّة على صحّته.

סה אָמַר הֶחָבֵר: כִּי הַנְּבוּאָה הִתְמִידָה עִם אַנְשֵׁי בַיִת שֵׁנִי אַרְבָּעִים שָׁנָה, מֵהַזְּקֵנִים הַנֶּעֱזָרִים בְּכֹחַ הַשְּׁכִינָה שֶׁהָיְתָה בְּבַיִת רִאשׁוֹן, שֶׁהַנְּבוּאָה הַנִּקְנֵית נִסְתַּלְּקָה בְהִסְתַּלֵּק הַשְּׁכִינָה, וְלֹא הָיוּ מְקַוִּים לָהּ אֶלָּא בְעֵת מֻפְלָא וּבַעֲבוּר כֹּחַ גָּדוֹל, כְּמוֹ אַבְרָהָם וּמֹשֶׁה וְהַמָּשִׁיחַ שֶׁאֲנַחְנוּ מְקַוִּים וְאֵלִיָּהוּ וְהַדּוֹמִים לָהֶם, אֲשֶׁר הֵם בְּעַצְמָם מָעוֹן לַשְּׁכִינָה, וּבְהִמָּצְאָם יִקְנוּ הַנִּמְצָאִים מַדְרֵגַת הַנְּבוּאָה. וְנִשְׁאַר לָעָם בְּשׁוּבָם אֶל הַבַּיִת חַגַּי וּזְכַרְיָה וְעֶזְרָא וְזוּלָתָם. וְאַחַר הָאַרְבָּעִים שָׁנָה הָיָה הֲמוֹן הַחֲכָמִים הַנִּקְרָאִים אַנְשֵׁי כְנֶסֶת הַגְּדוֹלָה, וְלֹא יִסָּפְרוּ מֵרֹב, וְהֵם שֶׁעָלוּ עִם זְרֻבָּבֶל סָמְכוּ קַבָּלָתָם אֶל הַנְּבִיאִים, כַּאֲשֶׁר אָמְרוּ: 'וּנְבִיאִים מְסָרוּהָ לְאַנְשֵׁי כְנֶסֶת הַגְּדוֹלָה'. וְאַחֲרֵיהֶם דּוֹר שִׁמְעוֹן הַצַּדִּיק כֹּהֵן גָּדוֹל וּמִי שֶׁהָיוּ בְסִיעָתוֹ מִתַּלְמִידִים וַחֲבֵרִים. וְאַחֲרָיו אַנְטִיגְנוֹס אִישׁ סוֹכוֹ מְפֻרְסָם, וּמִתַּלְמִידָיו צָדוֹק וּבַיְתוֹס שֶׁהָיוּ שֹׁרֶשׁ לַכּוֹפְרִים, וּבָהֶם נִקְרְאוּ הַצְּדוֹקִים וְהַבַּיְתוֹסִים. וְאַחֲרָיו יוֹסֵף בֶּן־יוֹעֶזֶר חָסִיד שֶׁבַּכְּהֻנָּה וְיוֹסֵף בֶּן־יוֹחָנָן וְחַבְרֵיהֶם, וּבוֹ אָמְרוּ: מִשֶּׁמֵּת יוֹסֵף בֶּן־יוֹעֶזֶר בָּטְלוּ הָאַשְׁכּוֹלוֹת שֶׁנֶּאֱמַר: 'אֵין־אֶשְׁכּוֹל לֶאֱכוֹל', מִפְּנֵי שֶׁלֹּא יָדְעוּ לוֹ עָוֹן מִנְּעוּרָיו עַד יוֹם מוֹתוֹ. אַחֲרָיו יְהוֹשֻׁעַ בֶּן־פְּרַחְיָה, דְּבָרוֹ מְפֻרְסָם, וְיֵשׁוּ הַנּוֹצְרִי הָיָה מִתַּלְמִידָיו וְנִתַּי הָאַרְבֵּלִי הָיָה בְדוֹרוֹ. וְאַחֲרָיו יְהוּדָה בֶן־טָבַי וְשִׁמְעוֹן בֶּן־שָׁטַח וְחַבְרֵיהֶם. וּבִימֵיהֶם הִתְחִילָה דַּעַת הַקָּרָאִים, בַּעֲבוּר מַה שֶּׁאֵרַע לַחֲכָמִים עִם יַנַּי הַמֶּלֶךְ, וְהָיָה כֹהֵן וְהָיְתָה אִמּוֹ חֲשׁוּדָה שֶׁהִיא חֲלָלָה, וְרָמַז אֵלָיו אֶחָד מִן הַחֲכָמִים שֶׁאָמַר לוֹ: 'יַנַּי הַמֶּלֶךְ, רַב לְךָ כֶּתֶר מַלְכוּת וְהַנַּח כֶּתֶר כְּהֻנָּה לְזַרְעוֹ שֶׁל אַהֲרֹן'. וִיעָצוּהוּ חֲבֵרָיו לְהַבְאִישׁ בַּחֲכָמִים וּלְכַלּוֹתָם וּלְהַגְלוֹתָם וְלַהֲמִיתָם. וְאָמַר לָהֶם: 'כַּאֲשֶׁר נְאַבֵּד הַחֲכָמִים מִמִּי נִלְמַד הַתּוֹרָה'. אָמְרוּ לוֹ, הֲרֵי תוֹרָה שֶׁבִּכְתָב, כָּל הָרוֹצֶה יָבֹא וְיִלְמַד, וְאַל תַּרְגִּישׁ בַּתּוֹרָה שֶׁבְּעַל פֶּה. וְהֶאֱמִין לָהֶם וְשָׁמַע דִּבְרֵיהֶם וְהִגְלָה הַחֲכָמִים, וּבִכְלָלָם שִׁמְעוֹן בֶּן שָׁטַח, וְהָיָה חֲתָנוֹ, וְנִתְקַלְקָלה הָרַבָּנוּת זְמָן מֻעָט, וְטָרְחוּ לְהַחֲזִיק בַּתּוֹרָה בְשִׁקּוּל דַּעְתָּם וְהַקָּשׁוֹתָם, וְנִלְאוּ וְלֹא יָכֹלוּ, עַד שֶׁהוּשַׁב שִׁמְעוֹן בֶּן שָׁטַח וְתַלְמִידָיו מֵאֲלֶכְּסַנְדְּרִיָּא וְשָׁבָה הַקַּבָּלָה לְאֵיתָנָהּ. וּכְבָר הִשְׁרִישׁוּ הַקָּרָאִים שֹׁרֶשׁ עִם אֲנָשִׁים שֶׁהָיוּ דוֹחִים תּוֹרָה שֶׁבְּעַל פֶּה וּמִתְחַכְּמִים בְּטַעֲנוֹת, כַּאֲשֶׁר אַתָּה רוֹאֶה שֶׁעוֹשִׂין הַיּוֹם. אֲבָל הַצְּדוֹקִים וְהַבַּיְתוֹסִים הֵם הַמִּינִים שֶׁאָנוּ מִתְפַּלְּלִים עֲלֵיהֶם בִּתְפִלָּתֵנוּ, וְאָמְנָם יֵשׁוּ וַחֲבֵרָיו הֵם הַמְשֻׁעְמָדִים הַנִּכְנָסִים בְּתוֹרַת הַמַּעְמוּדִית הַטְּבוּלִים בַּיַּרְדֵּן. אַךְ הַקָּרָאִים הֵם מִשְׁתַּדְּלִים בַּשָּׁרָשִׁים מִתְחַכְּמִים בַּתּוֹלָדוֹת, וְאֶפְשָׁר שֶׁיַּגִּיעַ הַהֶפְסֵד גַּם אֶל הַשָּׁרָשִׁים רַק מִסִּכְלוּתָם, לֹא בְכַוָּנָה מֵהֶם. וְאַחֲרָיו הָיָה שְׁמַעְיָה וְאַבְטַלְיוֹן, וּמִתַּלְמִידֵיהֶם הִלֵּל וְשַׁמַּי. וְהָיָה מֵעִנְיַן הִלֵּל מַה שֶּׁהוּא מְפֻרְסָם מֵחָכְמָתוֹ וְעַנְוְתָנוּתוֹ, וְהוּא מִזֶּרַע דָּוִד, וְחָיָה מֵאָה וְעֶשְׂרִים שָׁנָה, הָיוּ לוֹ כַּמָּה אֲלָפִים תַּלְמִידִים, וּבַמֻּבְחָרִים מֵהֶם אָמְרוּ: שְׁמוֹנִים תַּלְמִידִים הָיוּ לְהַלֵּל הַזָּקֵן, שְׁלֹשִׁים מֵהֶם רְאוּיִים שֶׁתִּשְׁרֶה שְׁכִינָה עֲלֵיהֶם, וּשְׁלֹשִׁים מֵהֶם רְאוּיִים לְעַבֵּר הַשָּׁנִים, וְעֶשְׂרִים בֵּינוֹנִים, גָּדוֹל שֶׁבָּהֶם יוֹנָתָן בֶּן־עֻזִּיאֵל, קָטֹן שֶׁבָּהֶם רַבָּן יוֹחָנָן בֶּן־זַכַּי, שֶׁלֹּא הִנִּיחַ מִקְרָא וּמִשְׁנָה וְתַלְמוּד וַהֲלָכוֹת וְהַגָּדוֹת וְכָל מִדּוֹת חֲכָמִים וְכָל מִדּוֹת סוֹפְרִים וְכָל דָּבָר וְדָבָר שֶׁהוּא מִדִּבְרֵי תוֹרָה, שֶׁלֹּא לְמָדוֹ, וְאָמְרוּ עָלָיו שֶׁלֹּא שָׂח שִׂיחַת חֻלִּין מִיָּמָיו, וְלֹא הִנִּיחַ אָדָם בְּבֵית הַמִּדְרָשׁ וְיָצָא, וְלֹא קְדָמוֹ אָדָם בְּבֵית הַמִּדְרָשׁ, וְלֹא יָשֵׁן בְּבֵית הַמִּדְרָשׁ לֹא שְׁנַת קֶבַע וְלֹא שְׁנַת עֲרַאי. וְלֹא הָלַךְ אַרְבַּע אַמּוֹת בְּלֹא תוֹרָה וּבְלֹא תְפִלִּין, וְלֹא מְצָאוֹ אָדָם יוֹשֵׁב וְדוֹמֵם אֶלָּא יוֹשֵׁב וְדוֹרֵשׁ, וְלֹא פָּתַח אָדָם לְתַלְמִידָיו אֶלָּא הוּא, וְלֹא אָמַר דָּבָר שֶׁלֹּא שָׁמַע מִפִּי רַבּוֹ, וְלֹא אָמַר: הִגִּיעַ עֵת לַעֲמֹד מִבֵּית הַמִּדְרָשׁ. וְכֵן הָיָה רַבִּי אֱלִיעֶזֶר תַּלְמִידוֹ נוֹהֵג אַחֲרָיו. וְזֶה רַבָּן יוֹחָנָן בֶּן זַכַּאי חָיָה מֵאָה וְעֶשְׂרִים שָׁנָה כְּרַבּוֹ, וְהָיָה בְּבַיִת שֵׁנִי. וּמִתַּלְמִידָיו רַבִּי אֱלִיעֶזֶר בֶּן־הוֹרְקְנוֹס שֶׁיֶּשׁ לוֹ 'פִּרְקֵי רַבִּי אֱלִיעֶזֶר' הַמְפֻרְסָמִים בַּתְּכוּנָה וּמִדּוֹת הַגַּלְגַּלִּים וְהָאָרֶץ וְכָל דָּבָר מֻפְלָא בְחָכְמָת הַכּוֹכָבִים. וּמִתַּלְמִידָיו רַבִּי יִשְׁמָעֵאל בֶּן אֱלִישָׁע כֹּהֵן גָּדוֹל, וְהוּא רַבִּי יִשְׁמָעֵאל שֶׁל 'הֵיכָלוֹת' וְ'הַכָּרַת פָּנִים' וּ'מַעֲשֵׂה מֶרְכָּבָה', כִּי יָדַע סוֹדוֹתֵיהֶם עַד שֶׁהָיָה רָאוּי לְמַדְרֵגָה קְרוֹבָה מֵהַנְּבוּאָה, וְהוּא הָאוֹמֵר: 'פַּעַם אַחַת נִכְנַסְתִּי לְהַקְטִיר קְטֹרֶת וְרָאִיתִי אַכְתְּרִיאֵל יָהּ יְיָ צְבָאוֹת', וּשְׁאָר הָעִנְיָן. וּמִתַּלְמִידָיו רַבִּי יְהוֹשֻׁעַ שֶׁאֵרְעוּ לוֹ עִם רַבָּן גַּמְלִיאֵל הַדְּבָרִים הַיְדוּעִים, וְרַבִּי יוֹסֵף וְרַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲרָךְ שֶׁאָמְרוּ עָלָיו: 'אִם יִהְיוּ כָּל חַכְמֵי יִשְׂרָאֵל בְּכַף מֹאזְנַיִם וְרַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲרָךְ בְּכַף שְׁנִיָּה מַכְרִיעַ אֶת כֻּלָּם'. וּבְאֵלֶּה הַדּוֹרוֹת זוּלָתִי אֵלּוּ הַמְפֻרְסָמִים וְזוּלַת הֲמוֹן הַחֲכָמִים וְזוּלַת הַכֹּהֲנִים וְהַלְוִיִּם שֶׁהָיְתָה תוֹרָתָם אֻמָּנוּתָם, לֹא פָּסְקוּ הַשִּׁבְעִים סַנְהֶדְרִין וְחָכְמָתָם, עַל פִּיהֶם הָיוּ מְמַנִּים הַמְמֻנֶּה וּמַעֲבִירִין הַמָּעֳבָר, כְּמוֹ שֶׁאָמְרוּ, אָמַר רַבִּי שִׁמְעוֹן בֶּן־יוֹחַאי: 'כָּךְ מְקֻבָּל אֲנִי מִפִּי שִׁבְעִים וּשְׁנַיִם זְקֵנִים בְּיוֹם שֶׁהוֹשִׁיבוּ אֶת רַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲזַרְיָה בַּיְשִׁיבָה'. וְנִמְשָׁכִים אַחַר הַשִּׁבְעִים מֵאוֹת שֶׁלֹּא הָיוּ כְמוֹתָם, וְנִמְשָׁכִים אַחַר הַמֵּאוֹת אֲלָפִים, אַחַר שֶׁלֹּא יִתָּכֵן לְהוֹצִיא שִׁבְעִים שְׁלֵמִים אֶלָּא מִמֵּאוֹת שֶׁהֵם לְמַטָּה מֵהֶם, וְכֵן עַל הַהַדְרָגָה. וְאַחֲרֵי אֵלֶּה רַבִּי עֲקִיבָא וְרַבִּי טַרְפוֹן וְרַבִּי יוֹסֵף הַגְּלִילִי וְחַבְרֵיהֶם, וְכֻלָּם אַחַר הַחֻרְבָּן. וְהִגִּיעַ רַבִּי עֲקִיבָא אֶל גְּבוּל קָרוֹב מֵהַנְּבוּאָה עַד שֶׁהָיָה מִשְׁתַּמֵּשׁ בְּעוֹלַם הָרוּחָנִיִּים, כַּאֲשֶׁר אָמְרוּ עָלָיו: אַרְבָּעָה נִכְנְסוּ לַפַּרְדֵּס. אֶחָד הֵצִיץ וָמֵת, אֶחָד הֵצִיץ וְנִפְגַּע, אֶחָד הֵצִיץ וְקִצֵּץ בַּנְּטִיעוֹת, אֶחָד בָּא בְשָׁלוֹם וְיָצָא בְּשָׁלוֹם, וּמַנּוּ? – רַבִּי עֲקִיבָא. וְהָיָה הַמֵּת, מִי שֶׁלֹּא סָבַל רְאִיַּת הָעוֹלָם הַהוּא עַד שֶׁנִּתְּקָה הַרְכָּבָתוֹ. וְהַשֵּׁנִי נִפְגַּע וְנִטְרְפָה דַּעְתּוֹ, הַטֵּרוּף הָאֱלֹהִי, וְלֹא הוֹעִילוּ בוֹ בְנֵי אָדָם. וְהַשְּׁלִישִׁי הִפְסִיד הַמַּעֲשִׂים מִפְּנֵי שֶׁהִשְׁקִיף עַל הַשְּׂכָלִים, אָמַר: אֵלֶּה הַמַּעֲשִׂים הֵם כֵּלִים וּמִשְׁתַּמְּשִׁים מַגִּיעִים אֶל הַמַּדְרֵגָה הַזֹּאת הָרוּחָנִית, וַאֲנִי כְבָר הִגַּעְתִּי אֵלֶיהָ וְלֹא אַרְגִּישׁ עַל מַעֲשֵׂה הַתּוֹרָה. וְנִפְסַד וְהִפְסִיד, וְתָעָה וְהִתְעָה. וְרַבִּי עֲקִיבָא הָיָה מִשְׁתַּמֵּשׁ בִּשְׁנֵי הָעוֹלָמוֹת מִבְּלִי נֵזֶק שֶׁהִשִּׂיגוֹ, וּכְבָר נֶאֱמַר עָלָיו: 'רָאוּי הוּא שֶׁתִּשְׁרֶה עָלָיו שְׁכִינָה כְּמֹשֶׁה אֶלָּא שֶׁאֵין הַשָּׁעָה רְאוּיָה לְכָךְ'. וְהוּא מֵעֲשָׂרָה הֲרוּגֵי מַלְכוּת, וְהוּא אֲשֶׁר בְּשָׁעָה שֶׁהֲרָגוּהוּ הָיָה שׁוֹאֵל לְתַלְמִידָיו אִם הוּא עֵת קְרִיאַת שְׁמַע לִקְרֹא אוֹתָהּ, אָמְרוּ לוֹ תַלְמִידָיו: רַבֵּנוּ, עַד כָּאן?! אָמַר לָהֶם: כָּל יָמַי הָיִיתִי מִצְטַעֵר עַל מִקְרָא זֶה: 'בְּכָל נַפְשְׁךָ' – אֲפִלּוּ נוֹטֵל אֶת נַפְשֶׁךָ, עַכְשָׁו שֶׁבָּא לְיָדִי – לֹא אֲקַיְּמֶנּוּ?! וְהָיָה מַאֲרִיךְ בְּ'אֶחָד' עַד שֶׁיָּצְתָה נִשְׁמָתוֹ.

65 قالَ الحَبْرُ: إنَّ النبوّة صحبت أهل "البيت الثاني" طول أربعين عامًا من الشيوخ المُؤَيَّديِن بقوّة "السكينة" التي كانت في "البيت الأول"، إذ كانت النبوّة المكتَسَبة ارتفعت بارتفاع "السكينة"، فصارت لا تُرجى إلاَّ في النادر وعن قوّة عظيمة، مثل إبراهيم وموسى عليهما السلام والمسيح المنتظَر وإلياهو وأمثالهم، الذين هم بذواتهم محلّ "السكينة"، وبحضورهم يكتسبُ الحاضرون درجة النبوّة.فبقي للقوم في رجوعهم إلى "البيت" حجي وزكريا وعزرا وغيرهم. وبعد الأربعين عامًا كان جمهور "الفقهاء" المسمّين "ناس المجمع المُعظَّم" وعددهم لا ينحصر لكثرتهم، وهم الذين صعدوا مع زروبابل، اسندوا روايتهم إلى الأنبياء، كما قيل: "وبلّغها الأنبياء إلى ناس المجمع المُعظَّم".وبعده عصر "شمعون الصدّيق الإمام الهارونيّ" ومن تبعه من التلاميذ والأصحاب.وبعده أنطجنس "ابن بلدة سوخو" مشهور، ومن تلاميذه صدوق وبيتوس الذين كانوا أصلًا للخوارج وبهم سُمّوا الصدّوقيّين والبيتوسيّين.وبعده يوسف بن يوعزر "الأتقى من بين الأئمّة الهارونيّين" ويوسف بن يوحنان وأصحابهما، وفيه قيل: "عندما مات يوسف بن يوعزر بطلت العناقيد إذ قيل لا عنقود للأكل ... الخ" لأنّه لم يُحفَظ عليه ذنب منذ صباه إلى وفاته "طاب ذكره".وبعده يهوشع بن فرحيه وأمره شهير، و"يشوع الناصري" كان من تلاميذه، ونتاي الأربلي معاصر له.وبعده يهودا بن طباي وشمعون بن شطح وأصحابهما. وفي زمانهما نشأ أصل مذهب القرّائيّين لما جرى "للفقهاء" مع يناي، وكان "كاهنًا"، وكانت أمّه مُتّهَمة بأنها "مُحرّمة" وعرَّضَ به أحد من الناس من جمهور "الفقهاء" بأن قال له: "يا يناي المَلِك كفاكَ تاج الملكية فاترك تاج الكهنوت لذرّية هارون". فأدخله أصحابه على "الفقهاء" ليستفه إليهم وينفيهم ويبذّرهم ويقتلهم، فقال لأصحابه إذا أنا أتلفتُ "الفقهاء" مَنْ لنا بعلم التوراة؟ فقالوا: "ترى التوراة المكتوبة" حاضرة، كل من شاء أن يتعلّم يأتي ويتعلّم ولا تبال "بالتوراة الشفاهية". فقبل منهم ونفى "الفقهاء"، وفي جُملتهم شمعون بن شطح وكان صهره. واختلّ "حُكم الدين" مُدّة قليلة، وراموا التشرّع بالقياس فعجزوا، حتّى انصرف شمعون بن شطح وسائر تلاميذه من الإسكندرية، وعاد النقل إلى أوّله، وقد تأصّل للقرّائيّين أصل بقوم يدافعون "التوراة الشفاهية"، ويتحيّلون بالحجج كما تراهم اليوم.وأمّا الصدوقيّون والبيتوسيّون [فإنما هم زنادقة أنكروا الآخرة] وهم "الخوارج" المَدعوّ عليهم في الصلاة. وأمّا أصحاب "يسوع" فهم "المعماديّون" الداخلون في دين المعمودية المُبَطَّسون في "نهر الأردن". وأمّا القرّائيّون فمجتهدون في الأصول متحكّمون في الفروع وربّما تعدّى الفساد إلى الأصول لكن جهلًا منهم لا قصدًا.ثمّ تلا هذا شمعيه وأبطليون ومن تلاميذهما هلل وشماي. وكان من أمر هلل ما شُهر من علمه وحلمه وهو من "ذرية داود" وعاش ماية وعشرين عامًا. وكان له من التلاميذ آلاف وفي مختاريهم قيل: "ثمانون تلميذًا كانوا لهلل الشيخ، ثلاثون منهم مؤهلون لأن تحلّ عليهم السكينة، وثلاثون مؤهلون لأن يُكبِّسوا السنين، وعشرون في الوسط، أعظمهم شأنًا يونتان بن عوزيئيل، وأصغرهم شأنًا يوحنان بن زكاي، الذي لم يُلق جانبًا الكتاب المقدّس والمشناه والتلمود والشرع والقصص، وجميع فضائل الفقهاء وجميع خصائل الكتبة، ولم يترك أمرًا من أمور التوراة لم يتعلّمه"، "وجاء عنه أنه لم يتكلّم في حياته قطُّ حُلًا ولم يبقَ أحدٌ في المدرسة بَعدهُ، ولم يسبقه أحدٌ إليها، ولم يغفُ في المدرسة، غفوة دائمة أو غفوة لبرهة، ولم يمش أربع أذرع من دون التوراة والتميمة، ولم يجدهُ أحدٌ جالسًا ساكنًا إلاّ جالسًا يدرس، ولم يفتح شخص لتلاميذه إلاّ هو، ولم يقل شيئًا غير ما سمعه من معلّمه، ولم يقل قطّ حانت ساعة الخروج من المدرسة، وفي هذه الطريق سلك أيضًا تلميذه الحبر اليعيزر".وهذا الحبر يوحنان بن زكاي عاش مثل استاذه ماية وعشرين عامًا، وحضر خراب "البيت الثاني". من تلاميذه الحبر اليعيزر بن هورقنوس الذي له "فصول الحبر إليعيزر" المشهورة في الهيئة وفي مساحة الأفلاك والأرض وكل شيء غريب في علم النجوم. ومن تلاميذه الحبر يشماعئيل بن اليشع "الإمام الهارونيّ"، وهو الحبر يشماعئيل "صاحب" "الهياكل" و"معرفة وجه [الباري] " و"عمل المركبة"، لأنّه عَلِمَ أسرارها حتّى استحقّ درجة قريبة من النبوّة، وهو القائل: "دخلتُ مرَّةً [إلى قدس الأقداس] لتقديم البخّور ورأيتُ أكتريئل يهوه ربّ الجنود" وسائر "القصّة". ومن تلاميذه أيضًا الحبر يهوشع المشهور الذي جرت له مع الحبر جمليئيل الأخبار المشهورة، والحبر يوسي والحبر اليعيزر بن عرخ المقول فيه: "لو أنَّ جميع فقهاء [بني] إسرائيل في كفَّة ميزان واليعيزر بن عرخ في الكفّة الأخرى لرجحت كفّته جميعهم".وفي هذه الأعصار، حاشى هؤلاء المشاهير وحاشى جمهور "الفقهاء" وحاشى "الأئمّة الهارونيّين واللاويّين" الذي كانت "توراتهم شغلهم"، لا يزال السبعون سنهدرين وعلمهم، وبإذنهم كان يوَلَّى الوالي ويُعزَل المعزول، مثال ما قيل: "قال الحبر شمعون بن يوحاي كذا سمعت أنا من السبعين شيخًا يوم عيّنوا الحبر اليعيزر بن عزريا [على رأس] المدرسة الدينية"، وتوابع السبعين مئين، وتوابع المئين آلاف، إذ لا يمكن أن يُصَفوا سبعين كاملًا إلاّ عن مئين دونهم، وكذلك على تدريج.وبعد هؤلاء الحبر عقيبه والحبر طرفون والحبر يوسي الجليلي وأصحابهم وجميعهم بعد "الخراب". ووصل الحبر عقيبه إلى حدّ قريب من النبوّة حتّى كان يتصرّف في عالم الروحانيّين، كما قيل عنه: "دخل أربعون لبستان، اختلس واحد النظر ومات، وواحد اختلس النظر وأصيب، وواحد اختلس النظر وقلَّم الشجيرات، وواحد جاء بسلام وخرج وكان الحبر عقيبه". فكان الذي مات ممّن لم يحتمل مشاهدة ذلك العالم إلاّ انحلّ تركيبه. والآخر جُنّ وتوسوس الوسواس الإلهيّ فلم ينتفع الناس به. والثالث أفسد العمليات لمّا أشرف على العقليات قائلًا إنَّ هذه الأعمال إنّما هي آلات وأدوات موصّلة إلى هذه الدرجة الروحانية، وأنا قد وصلتها، فلا أبالي بأعمال الشريعة، ففسُدَ وأَفسدَ، وضلَّ وأَضلَّ. وكان الحبر عقيبه هو الذي يتصرّف في العالمَيْن من غير أذاء يلحقه. وقد قيل عنه: "كان أُهلًا لأن تحلّ عليه السكينة كموسى إلاّ أنَّ الساعة غير ملائمة لذلك". وهو من جملة "ضحايا الملكوت"، وهو الذي حين قُتل كان يسأل تلاميذه هل هو وقت "[صلاة] قصّة التوحيد" ليقرأها، فقالوا له: "سيّدنا كفاكَ"، فقال لهم: "كنتُ أسعى كلّ حياتي لتحقيق الكلمات التالية: مِنْ كلِّ قلبِكَ ومِنْ كلِّ نفسِكَ، حتّى وإنْ أخذَ روحكَ الآن، وحين أتيحت ليّ الفرصة أَولا أحقّقها؟ وقد كان يُطوِّل بواحد حتّى خرجت روحه".

סו אָמַר הַכּוּזָרִי: כָּזֶה יִחְיֶה הַחַיִּים הָעֲרֵבִים, וְיָמוּת הַמִּיתָה הָעֲרֵבָה, וְאַחַר כֵּן יִחְיֶה הַחַיִּים הַתְּמִידִיִּים בְּתַעֲנוּג מַתְמִיד.

66 قالَ الخَزَرِيُّ: مثل هذا يعيش عيشًا لذيذًا، ويموت موتًا لذيذًا، ثُمّ يحيا الحياة الأبدية في لذّة متّصلة.

סז אָמַר הֶחָבֵר: וְאַחֲרֵיהֶם בְּדוֹר אַחֵר רַבִּי מֵאִיר וְרַבִּי יְהוּדָה וְרַבִּי יוֹסֵי וְרַבִּי שִׁמְעוֹן בֶּן עַזַּאי וְרַבִּי חֲנִינָה בֶּן תְּרַדְיוֹן וְחַבְרֵיהֶם. וְאַחֲרֵי אֵלֶּה רַבִּי, וְהוּא רַבֵּנוּ הַקָּדוֹשׁ, וְהוּא רַבִּי יְהוּדָה הַנָּשִׂיא, וְעִמּוֹ רַבִּי נָתָן וְרַבִּי יְהוֹשֻׁעַ בֶּן קָרְחָה וְזוּלָתָם רַבִּים וְהֵם הָאַחֲרוֹנִים מִבַּעֲלֵי הַמִּשְׁנָה, הַנִּקְרָאִים תַּנָּאִים, וְאֵין אַחֲרֵיהֶם אֶלָּא הָאֲמוֹרָאִים, וְהֵם בַּעֲלֵי הַגְּמָרָא. וְחִבֵּר רַבִּי הַמִּשְׁנָה בִּשְׁנַת חֲמֵשׁ מֵאוֹת וּשְׁלֹשִׁים לַשְּׁטָרוֹת, וְהוּא שְׁנַת מֵאָה וַחֲמִשִּׁים לְחֻרְבַּן בַּיִת שֵׁנִי, אַחַר חֲמֵשׁ מֵאוֹת וּשְׁלֹשִׁים שָׁנָה לְהֶפְסֵק הַנְּבוּאָה, נִתְגַּלְגֵּל בָּהּ כָּל מַה שֶּׁזָּכַרְנוּ. אֵלֶּה רְמָזִים מְעַט מֵהַרְבֵּה מִדִּבְרֵיהֶם וּמִמַּעֲשֵׂיהֶם. וְהִשְׁתַּדְּלוּ בַמִּשְׁנָה כְּהִשְׁתַּדְּלוּתָם בַּתּוֹרָה, מֵחַבְּרָם אוֹתָהּ וְסִדּוּרָהּ וּמִסְפַּר סְדָרֶיהָ וּפְרָקֶיהָ וְהִלְכוֹתֶיהָ, וְהִזָּהֲרָם בַּשְּׁמוּעוֹת, מַה שֶּׁהוּא רָחוֹק מֵהַדַּעַת שֶׁיִּהְיֶה דָבָר מֻסְכָּם עָלָיו, וְנִתְגַּלְגֵּל בָּהּ מִצַּחוּת הַלָּשׁוֹן הָעִבְרִית, מַה שֶּׁאֵינֶנּוּ נִגְזָר מִלְּשׁוֹן הַמִּקְרָא, הַרְבֵּה, אֲבָל קִצּוּר דְּבָרֶיהָ וְיֹפִי חִבּוּרָהּ וְנוֹי עֶרְכָּהּ וְכִלּוּל אָפְנֵי הָעִנְיָנִים עִם הַפְּסָק, בְּלִי סָפֵק בָּעִנְיָן, שֶׁיִּרְאֶה הַמְעַיֵּן בְּעֵין הָאֱמֶת כִּי בָשָׂר וָדָם יִקְצַר מֵחַבֵּר כְּמוֹתָהּ אֶלָּא בְעֵזֶר אֱלֹהִי. וְאֵין שׂוֹנֵא אוֹתָהּ אֶלָּא מִי שֶׁאֵינוֹ מְבִינָהּ וְלֹא מִתְעַסֵּק בְּלִמּוּדָהּ וּקְרִיאָתָהּ, וְיִשְׁמַע מִדִּבְרֵי הַחֲכָמִים הַשִּׂיחוֹת וְהַדְּרָשׁוֹת, וְיִגְזֹר עֲלֵיהֶם בְּדֶרֶךְ מִקְרֶה וּבְחִסָּרוֹן, כַּאֲשֶׁר גּוֹזֵר עַל הָאָדָם בְּחִסָּרוֹן, מִי שֶׁיִּפְגָּעֶנּוּ מִבְּלִי מִבְחָן וְאֹרֶךְ חֶבְרָה. וּמִדִּמְיוֹנֵי סְמִיכָתָם עַל הַנְּבוּאָה, מַה שֶּׁאָמְרוּ: אָמַר נַחוּם הַלַּבְלָר מְקֻבָּל אֲנִי מִפִּי רַבִּי מַיַּאשָׁה שֶׁקִּבֵּל מֵאַבָּא שֶׁקִּבֵּל מֵהַזּוּגוֹת שֶׁקִּבְּלוּ מֵהַנְּבִיאִים הֲלָכָה לְמֹשֶׁה מִסִּינָי. וּמֵהִזָּהֲרָם מִקַּבָּלַת הַיְחִידִים, מַה שֶּׁאָמַר אֶחָד מֵהֶם לִבְנוֹ שֶׁצִּוָּהוּ בְעֵת מוֹתוֹ: 'בְּנִי, חֲזוֹר בְּךָ בְּאַרְבָּעָה דְבָרִים שֶׁהָיִיתִי אוֹמֵר לָךְ'. אָמַר לוֹ: 'וְאַתָּה לָמָּה לֹא חָזַרְתָּ בָּךְ?' אָמַר לוֹ: 'אֲנִי שָׁמַעְתִּי מִפִּי רַבִּים וְהֵם שָׁמְעוּ מִפִּי רַבִּים, אֲנִי עָמַדְתִּי בִשְׁמוּעָתִי וְהֵם עָמְדוּ בִשְׁמוּעָתָם, אַתָּה שָׁמַעְתָּ מִפִּי יָחִיד – מוּטָב שֶׁתַּנִּיחַ דִּבְרֵי יָחִיד וְלֶאֱחֹז דִּבְרֵי רַבִּים'. אֵלֶּה מְעַט מֵהַרְבֵּה כְּטִפָּה מִן הַיָּם מִן הָרְאָיוֹת עַל מַעֲלַת שְׁמוּעוֹת הַמִּשְׁנָה. אֲבָל שְׁמוּעוֹת הַגְּמָרָא וְהַמְּקַבְּלִים אוֹתוֹ, יֶאֶרְכוּ הַדְּבָרִים בָּהֶם וּבְדַרְכֵיהֶם וּבְדִבְרֵיהֶם וּבְמִשְׁלֵיהֶם, וְאִם יֵשׁ בָּהֶם מַה שֶּׁאֵינוֹ הַיּוֹם מְשֻׁבָּח, כְּבָר הָיָה בַּדּוֹרוֹת הָהֵם נָהוּג וּמְשֻׁבָּח.

67 قالَ الحَبْرُ: ثُمّ بعدهم في عصر واحد الحبر مئير والحبر يهودا والحبر يوسي وشمعون بن عزئي والحبر حنانيا بن ترديون وأصحابهم. وبعد هؤلاء رابي وهو "معلّمنا القدّيس" وهو الحبر يهودا "الرئيس"، ومعه الحبر نتان والحبر يهوشع بن قرحه وغيرهم كثير، وهم آخر رواة المشناه المسمَّين تنائيون، وليس بعدهم إلاَّ الأموريّون وهم أهل التلمود.ودُوّنَ المشناه في سنة 530 حسب توقيت "عام السَّنَدات"، وهو سنة 150 لـ"خراب البيت الثاني"، بعد 530 سنة لارتفاع النبوّة، اندرج فيها كلّ ما ذكرنا. هذه نُكت قليلة من كثيرة من أخبارهم وآثارهم. وقد عُنوا بالمشناه عنايتهم بالتوراة من نظمهم لها وترتيبها وعدد "الكتب والفصول والتشريعات"، وحرز الروايات ما يبعد عن الظنّ أن يكون أمرًا مصطلحًا عليه، وينطوي فيها من فصيح اللغة العبرانية ما لم يُشتَقّ من لغة "الكتاب المقدّس" كثير. وأمّا إيجاز كلامها وحسن نظامها وجَودة تصنيفها وحصر وجوه المعاني مع الجزم والقطع دون تشكّك وظنّ، ففي حدّ يرى متأمّلها بعين الحقيقة أنَّ البشر يقصر عن تأليف مثلها إلاَّ مع تأييد إلهيّ. وما يعاديها إلاَّ مَنْ يجهلها ولم يشتغل بقراءتها وتصفّحها، ويسمع من آثار "الفقهاء" الأخبار العامية الدرشية، فيقضي لهم بالفتور والنقصان، كمَنْ يقضي بالنقصان على مَنْ لقيه دون خبرة وطول صحبة. ومِنْ مثالات إسنادهم إلى النبوّة قولهم: "قال الحبر نحوم هلبلر سمعتُ من الحبر مياشا الذي سمعَ من أبيه الذي سمعَ من الأزواج والذين سمعوا من الأنبياء شريعة لموسى من سيناء". ومن تحفّظهم من نقل الأفراد، قول بعضهم لولده مُوصِيًا عند وفاته: "يا بني تراجع عن أربعة أمور قد قلتها، قال له: وأنتَ لماذا لم تتراجع عنها؟، قال له: سمعتُ أنا من أفواه كثيرين وهم سمعوا من أفواه كثيرين، وقد تمسكتُ بما سمعتُ، وهم تمسكوا بما سمعوا، ولكن أنتَ سمعتَ من واحد، ومن الأفضل ترك قول واحد والتمسّك بأقوال الكثيرين". وهذه نُكت قليلة ونقطة من بحر من دلائل فضل روايات المشناه. وأمّا روايات التلمود وناقليه، فيطول الكلام فيهم وفي طرائقهم ونوادرهم وأمثالهم، وإنْ فيها ما لا يُستحسَن اليوم، فقد كان في تلك الأَعْصَار مستعمَلًا مستحسَنًا.

סח אָמַר הַכּוּזָרִי: כֵּן אֲנִי רוֹאֶה בְחֶלְקֵי דִבְרֵיהֶם מַה שֶּׁסּוֹתֵר מַה שֶּׁאַתָּה מְסַפֵּר מִכְּלָלוֹתֵיהֶם, מֵהוֹצָאָתָם פְּסוּקֵי הַתּוֹרָה אֶל פָּנִים שֶׁמְּרַחֶקֶת אוֹתָם הַהַקָּשָׁה, וְתָעִיד הַנֶּפֶשׁ כִּי לֹא הָיְתָה הַכַּוָּנָה בַפָּסוּק הַהוּא מַה שֶּׁזָּכְרוּ, פַּעַם בַּדִּינִין פַּעַם בַּדְּרָשׁוֹת, וְכֵן מַה שֶּׁיֶשׁ לָהֶם מֵהַגָּדוֹת וּמַעֲשִׂים רַבִּים מִמַּה שֶּׁמַּרְחִיק אוֹתָם הַשֵּׂכֶל.

68 قالَ الخَزَرِيُّ: كذلك أرى في جزئيات أخبارهم ما يخلّ بما تصف من كُلّياتها من تخريجهم آيات التوراة إلى وجوه يبعدها القياس وتشهد النفوس بأنّه لم يكن القصد من ذلك الفَسُوق ما ذكروه مرّة في الأحكام ومرّة في "الخُطب الدينية". وكذلك ما لهم من "القصص والبطولات" تستبعدها العقول.

סט אָמַר הֶחָבֵר: הֲרָאִיתָ מַה שֶּׁיֶשׁ לָהֶם מֵהַדַּיְּקוּת וְהַדִּקְדּוּק בְּפֵרוּשׁ הַמִּשְׁנָה וְהַבָּרָיְתָא, וּמַה שֶּׁמַּגִּיעִים בָּהּ מִן הַמֶּחְקָר וְהַבֵּרוּר מִבְּלִי יִתּוּר וְחִסּוּר בְּמִלָּה כָּל שֶׁכֵּן בְּעִנְיָן.

69 قالَ الحَبْرُ: أرأيتَ ما لهم من التحرير والتحرّي في شرح المشناه والبريتا، وما ينتهون فيها من التدقيق والتحقيق، دون مسامحة في لفظة فكيف في معنى؟

ע אָמַר הַכּוּזָרִי: רָאִיתִי מַה שֶּׁהוּא לְמַעְלָה מִכָּל חָכְמַת הַנִּצָּחוֹן, אֲבָל הוּא הַמּוֹפֵת אֲשֶׁר אֵין לְהָשִׁיב עָלָיו.

70 قالَ الخَزَرِيُّ: رأيتُ ما يفوق كلّ جدل بل ذلك البرهان الذي لا تعقّب وراءه.

עא אָמַר הֶחָבֵר: הַנַּחֲשֹׁב עַל מִי שֶׁיְּדַקְדֵּק הַדִּקְדּוּק הַהוּא שֶׁאֵינוֹ יוֹדֵעַ מֵהַפָּסוּק מַה שֶּׁנֵּדָעֵהוּ.

71 قالَ الحَبْرُ: أفيُقاس على من يدقّق هذا التدقيق أنّه يجهل من الفَسُوق ما ندريه نحن؟

עב אָמַר הַכּוּזָרִי: זֶה אִי אֶפְשָׁר, אַךְ הַדָּבָר עַל אֶחָד מִשְּׁנֵי פָנִים, שֶׁנִּהְיֶה אֲנַחְנוּ לֹא נֵדַע דַּרְכֵי פֵרוּשָׁם לַתּוֹרָה, אוֹ שֶׁמְּפָרְשֵׁי הַהֲלָכָה אֵינָם מְפָרְשֵׁי הַתּוֹרָה. וְאֵלֶּה הַפָּנִים הַשְּׁנִיִּים אִי אֶפְשָׁר; וּמְעַט הוּא שֶׁנִּרְאֶה לָהֶם פָּסוּק שֶׁמַּסְכִּים לַהַקָּשָׁה וְלַנִּרְאֶה מֵהַמִּלּוֹת, כַּאֲשֶׁר אֵין אֲנַחְנוּ רוֹאִים לָהֶם כְּלָל פֵּרוּשׁ הַהֲלָכָה אֶלָּא בְתַכְלִית הַהַסְכָּמָה לַהַקָּשָׁה.

72 قالَ الخَزَرِيُّ: ذلك مُحال، بل الأمر على أحد وجهين، إمّا إنّا نحن لا ندري طرق تفسيرهم للتوراة، وإمّا الذين يفسّرون "الشرع" ليسوا هم المفسّرين للتوراة. وهذا الوجه الثاني مُحال، وقليلًا ما نرى لهم تفسير فَسُوق يطابق القياس وظاهر اللفظ، كما أنّه لا نرى لهم تفسير "شرع" إلاّ في غاية المطابقة للقياس.

עג אָמַר הֶחָבֵר: אֲבָל נֹאמַר אֶחָד מִשְּׁנֵי דְבָרִים. יָכוֹל שֶׁהָיָה לָהֶם סוֹדוֹת נַעֲלָמוֹת מִמֶּנּוּ בְדֶרֶךְ פֵּרוּשׁ הַתּוֹרָה, הָיוּ אֶצְלָם בְּקַבָּלָה בְּהַנְהָגַת 'שְׁלֹשׁ עֶשְׂרֵה מִדּוֹת', אוֹ שֶׁיִּהְיֶה הֲבָאָתָם לַפְּסוּקִים עַל דֶּרֶךְ 'אַסְמַכְתָּא', שֶׁהֵם שָׂמִים אוֹתָהּ כְּסִמָּן לְקַבָּלָתָם, כַּאֲשֶׁר שָׂמוּ פָסוּק: 'וַיְצַו ה' אֱלֹהִים עַל הָאָדָם לֵאמֹר', סִמָּן לְשֶׁבַע מִצְוֹת שֶׁנִּצְטַוּוּ בְנֵי נֹחַ. 'וַיְצַו' אֵלּוּ הַדִּינִין, 'ה'' בִּרְכַת הַשֵּׁם, 'אֱלֹהִים' זוֹ עֲבוֹדָה זָרָה, 'עַל־הָאָדָם' זוֹ שְׁפִיכַת דָּמִים, 'לֵאמֹר' זוֹ גִלּוּי עֲרָיוֹת, 'מִכָּל־עֵץ־הַגָּן' זֶה גָזֵל, 'אָכֹל תֹּאכֵל' זֶה אֵבֶר מִן הֶחָי. כַּמָּה רָחוֹק בֵּין אֵלּוּ הָעִנְיָנִים וּבֵין הַפָּסוּק הַזֶּה, אַךְ אֵצֶל הָעָם קַבָּלָה מִשֶּׁבַע הַמִּצְוֹת הָאֵלֶּה, סוֹמְכִין אוֹתָהּ בַּפָּסוּק הַזֶּה בְסִמָּן שֶׁמֵּקֵל עֲלֵיהֶם זִכְרָם. וְשֶׁמָּא שְׁנֵי הַפָּנִים יַחְדָּו יֵשׁ לָהֶם בְּפֵרוּשׁ הַפְּסוּקִים, אוֹ שֶׁיֵּשׁ שָׁם פָּנִים אֲחֵרִים נֶעֶלְמוּ מִמֶּנּוּ, וּמִן הַדִּין שֶׁנִּסְמֹךְ עֲלֵיהֶם, מֵאַחַר שֶׁנִּתְבָּרְרָה חָכְמָתָם וַחֲסִידוּתָם וְהִשְׁתַּדְּלוּתָם וַהֲמוֹנָם הַגָּדוֹל אֲשֶׁר לֹא יִתָּכֵן בּוֹ שׁוּם הַסְכָּמָה, וְאֵין לַחֲשֹׁד לְדִבְרֵיהֶם אֲבָל נַחֲשֹׁד הֲבָנָתֵנוּ, כַּאֲשֶׁר נַעֲשֶׂה בַתּוֹרָה וּמַה שֶּׁנִּכְלַל בָּהּ, מִמַּה שֶּׁלֹּא יִתְיַשֵּׁב בְּנַפְשׁוֹתֵינוּ, וְאֵין חֶשֶׁד אֶצְלֵנוּ בְדָבָר מִמֶּנּוּ אֲבָל נִתְלֶה הַקִּצּוּר בְּנַפְשֵׁנוּ. אַךְ הַהַגָּדוֹת, מֵהֶם שֶׁנּוֹהֲגִים מֵהֶם דֶּרֶךְ הַצָּעָה וְהַקְדָּמָה לְעִנְיָן שֶׁרוֹצִים לְנַחֲצוֹ וּלְאַמְּצוֹ, כְּמוֹ שֶׁאָמְרוּ: כְּשֶׁיָּרַד רִבּוֹן הָעוֹלָמִים לְמִצְרַיִם, לְנַחֵץ הָאֱמוּנָה שֶׁיְצִיאַת מִצְרַיִם הָיְתָה בְכַוָּנָה מֵאֵת הָאֱלֹהִים יִתְבָּרָךְ, לֹא בְמִקְרִים וְלֹא בְמִצּוּעִים מִתַּחְבּוּלוֹת בְּנֵי אָדָם וּבְרוּחֲנִיּוּת כּוֹכָבִים וּמַלְאָכִים וְשֵׁדִים, וְכָל אֲשֶׁר יַעֲבֹר בְּלֵב־מְחַשֵּׁב, אֲבָל בִּדְבַר הָאֱלֹהִים לְבַדּוֹ, וְאָמְרוּ עַל דֶּרֶךְ מַה שֶּׁהֵם אוֹמְרִים 'כְּבַיָּכוֹל', רְצוֹנָם לוֹמַר: אִם הָיָה יָכוֹל לִהְיוֹת כָּךְ הָיָה כָּךְ וְכָךְ. וְאַף עַל פִּי שֶׁאֵין זֶה נִמְצָא בַגְּמָרָא וְלֹא יִמָּצֵא כִּי אִם בִּקְצָת הַסִּדּוּרִים, אַךְ בְּעֵת שֶׁתִּמְצָא כָמוֹהוּ אֶל הָעִנְיָן הַזֶּה הוּא נוֹטֶה, כְּמוֹ שֶׁאָמַר מִיכָיְהוּ לְאַחְאָב: 'רָאִיתִי אֶת יְיָ יוֹשֵׁב עַל־כִּסְאוֹ וְכָל־צְבָא הַשָּׁמַיִם' וְגו' 'וַיֹּאמֶר יְיָ מִי יְפַתֶּה אֶת־אַחְאָב וְיַעַל' וְגו' 'וַיֵּצֵא הָרוּחַ' וגו' וּשְׁאָר הָעִנְיָן, וְלֹא הָיָה בְעִקָּר יוֹתֵר מֵאָמְרוֹ: 'הִנֵּה נָתַן ה' רוּחַ שֶׁקֶר בְּפִי כָּל נְבִיאֶיךָ אֵלֶּה', וְזוּלַת זֶה הַקְדָּמָה וְהַצָּעָה הֲלָצִית מְנַחֶצֶת הַדָּבָר הַזֶּה כִּי הוּא אֱמֶת. וּמֵהֶם סִפּוּרִים מִמַּרְאוֹת רוּחֲנִיּוֹת רָאוּם, וְאֵין זֹאת פְּלִיאָה עַל הַחֲסִידִים הָהֵם שֶׁיִּרְאוּ צוּרוֹת, מֵהֶם דִּמְיוֹנוֹת בַּעֲבוּר גֹּדֶל מַחְשְׁבוֹתָם וְזַכּוּת דֵּעוֹתָם, וּמֵהֶם צוּרוֹת שֶׁיֵּשׁ לָהֶם מֶמֶשׁ אֲמִתִּי מִחוּץ כַּאֲשֶׁר רָאוּ אוֹתָם הַנְּבִיאִים, וְכֵן בַּת קוֹל שֶׁלֹּא פָסְקָה מֵהֶם בְּבַיִת שֵׁנִי, וְהִיא מַדְרֵגָה לְמַטָּה מִמַּדְרֵגַת הֶחָזוֹן וְהַדִּבּוּר. וְאַל יִהְיֶה רָחוֹק אֶצְלְךָ מַה שֶּׁאָמַר ר' יִשְׁמָעֵאל: 'שָׁמַעְתִּי בַּת קוֹל שֶׁמְּנַהֶמֶת כְּיוֹנָה' וְזוּלַת זֶה, שֶׁכְּבָר נִתְבָּאֵר מִמַּעֲמַד מֹשֶׁה וְאֵלִיָּהוּ מַה שֶּׁיָּשִׂים זֶה בְּאֶפְשָׁר, וְכַאֲשֶׁר יָבֹא בַקַּבָּלָה הַנֶּאֱמָנָה מֵהַדִּין לְקַבְּלוֹ. וְנֹאמַר בְּמַה שֶּׁאָמַר: 'אוֹי לִי שֶׁהֶחֱרַבְתִּי אֶת בֵּיתִי', כַּאֲשֶׁר נֹאמַר בְּ'וַיִּנָּחֶם יְיָ', 'וַיִּתְעַצֵּב אֶל לִבּוֹ'. וּמֵהֶם מַה שֶּׁהֵם מְשָׁלִים מוּבָאִים עַל סוֹדוֹת הַחָכְמוֹת נִמְנַע גְּלוֹתָם, מִפְּנֵי שֶׁאֵין לֶהָמוֹן תּוֹעֶלֶת מֵהֶם, וְהֵם מֻנָּחִים לַחְקֹר וּלְחַפֵּשׂ לִיחִידִים, כְּשֶׁיַּגִּיעַ אֲלֵיהֶם מִי שֶׁהוּא רָאוּי לָהֶם אֶחָד בְּדוֹר אוֹ בְדוֹרוֹת. וּמֵהֶם מַה שֶּׁנִּרְאִים כְּשֶׁקֶר וְיִתְבָּאֵר עִנְיָנָם עִם מְעַט עִיּוּן, כְּמוֹ שֶׁאָמְרוּ: 'שִׁבְעָה דְבָרִים נִבְרְאוּ קֹדֶם הָעוֹלָם; גַּן עֵדֶן וְתוֹרָה וְצַדִּיקִים וְיִשְׂרָאֵל וְכִסֵּא הַכָּבוֹד וִירוּשָׁלַיִם וּמָשִׁיחַ בֶּן־דָּוִד', דּוֹמֶה לְמַה שֶּׁאָמְרוּ הַחֲכָמִים: 'תְּחִלַּת הַמַּחֲשָׁבָה סוֹף הַמַּעֲשֶׂה', וְכַאֲשֶׁר הָיְתָה כַּוָּנַת הַחָכְמָה בִּבְרִיאַת הָעוֹלָם – הַתּוֹרָה, שֶׁהִיא גוּף הַחָכְמָה וְנוֹשְׂאֶיהָ הֵם הַצַּדִּיקִים, וּבֵינֵיהֶם כִּסֵּא הַכָּבוֹד, וְהַצַּדִּיקִים בֶּאֱמֶת לֹא יִהְיוּ כִּי אִם מֵהַסְּגֻלָּה וְהֵם יִשְׂרָאֵל, וְאֵין רָאוּי לָהֶם כִּי אִם הַסְּגֻלָּה מֵהַמְּקוֹמוֹת וְהִיא יְרוּשָׁלַיִם, וְלֹא יְחַבְּרֵם כִּי אִם הֶחָשׁוּב שֶׁבַּבְּרוּאִים וְהוּא הַמָּשִׁיחַ, וְאַחֲרִיתָם וַהֲלִיכָתָם אֶל גַּן עֵדֶן, הָיָה בְדִין שֶׁיּוּשְׂמוּ אֵלֶּה בְרוּאִים בְּכֹחַ קֹדֶם הָעוֹלָם. וּמֵהַנִּרְאִים עוֹד שֶׁקֶר מַה שֶּׁאָמְרוּ: 'עֲשָׂרָה דְבָרִים נִבְרְאוּ בֵין הַשְּׁמָשׁוֹת: פִּי הָאָרֶץ וּפִי הַבְּאֵר וּפִי הָאָתוֹן וְכו'', לְהָפִיק בֵּין הַתּוֹרָה וְהַטֶּבַע, כִּי הַטֶּבַע אוֹמֵר בְּמִנְהָג, וְהַתּוֹרָה אוֹמֶרֶת בְּשִׁנּוּי הַמִּנְהָג, וְהַהֲפָקָה בֵינֵיהֶם כִּי הַמִּנְהָגִים שֶׁנִּשְׁתַּנּוּ הֵם בְּטֶבַע, מִפְּנֵי שֶׁהָיוּ בְחֵפֶץ הַקַּדְמוֹן מֻתְנֶה בָהֶם וּמֻסְכָּם עֲלֵיהֶם מִשֵּׁשֶׁת יְמֵי בְרֵאשִׁית. וַאֲנִי מוֹדֶה לְךָ, מֶלֶךְ כּוּזָר, שֶׁבַּגְּמָרָא דְבָרִים שֶׁאֵינֶנִּי יָכוֹל לְהַטְעִימְךָ בָהֶם טְעָמִים מַסְפִּיקִים וְלֹא לַהֲבִיאָם בְּקֶשֶׁר עִנְיָן, וְהֵם שֶׁהִכְנִיסוּ אוֹתָם הַתַּלְמִידִים בַּגְּמָרָא מֵהִשְׁתַּדְּלָם, מִפְּנֵי שֶׁהָיָה אֶצְלָם שֶׁ'שִּׂיחַת הַחֲכָמִים צְרִיכָה תַלְמוּד', וּמַה שֶּׁהָיוּ נִזְהָרִים לֵאמֹר רַק מַה שֶּׁשָּׁמְעוּ מֵרַבּוֹתֵיהֶם, עִם הִשְׁתַּדְּלוּתָם שֶׁיְּחַבְּרוּ כָּל מַה שֶׁשָּׁמְעוּ מֵהֶם, וְהָיוּ נִזְהָרִים שֶׁיֹּאמְרוּ אוֹתָם בְּמִלּוֹתָם בְּעַצְמָם, וְאֶפְשָׁר שֶׁלֹּא הָיוּ מְבִינִים עִנְיָנוֹ, וַיֹּאמְרוּ 'כָּךְ וְכָךְ שָׁמַעְנוּ וְקִבַּלְנוּ, וְאֶפְשָׁר שֶׁהָיָה לְרַבּוֹתֵיהֶם בַּמַּאֲמָר הַהוּא עִנְיָנִים נֶעֶלְמוּ מֵהַתַּלְמִידִים, וְהִגִּיעַ הַדָּבָר אֵלֵינוּ וְהֵקַלְנוּ בוֹ מִפְּנֵי שֶׁלֹּא יָדַעְנוּ עִנְיָנוֹ. אַךְ כָּל זֶה בְּמַה שֶּׁאֵינוֹ בַמֻּתָּר וּבָאָסוּר, עַל כֵּן לֹא נַרְגִּישׁ אֵלָיו וְלֹא יִפְחַת הַחִבּוּר עִם הַפָּנִים אֲשֶׁר זְכַרְתִּים.

73 قالَ الحَبْرُ: لكن نقول أحد أمرين، إمّا لهم أسرار خُفيتْ عنّا في طرق تفسير التوراة، كانت عندهم نقلًا في استعمال "الثلاثة عشر أصلًا". وإمّا أنَّ جلبهم للفواسيق على طريق الإسناد المسمّاة عندهم "شبهة" (أسمختا) يجعلونها علامة لنقلهم، كما جعلوا "وأوصى يهوه إلوهيم آدم قائلًا: من جميع شجر الجنة تأكل أكلًا" علامة على "سبع الوصايا التي أُمر بها أبناء نوح: وأوصى - هذه هي الأحكام، يهوه – هذا تسبيح الاسم، إلوهيم – هذه عبادة آلهة غريبة، آدم – هذا سفك دماء، قائلًا – هذا سفاح القُربى، من جميع شجر الجنة – هذا نَهْب، تأكل أكلًا – هذا عضو الحيوان الحيّ". ما أبعد ما بين هذه الأغراض وهذا الفَسُوق، لكن عند القوم نُقل هذه السبع "وصايا" وعلّقوها بهذا "الفَسُوق كالعلامة" تسهيلًا لحفظها. وعسى الوجهين عندهم في تفسير الفواسيق، أو ثَمّ وجوه غابت عنّا، وتقليدهم واجب مذ صحّ علمهم ودينهم واجتهادهم وجمهورهم العظيم، الذي لا يجوز فيه التواطؤ. فلا نرتاب بقولهم، وإنّما نرتاب بأفهامنا، كما نفعل في التوراة وما ينطوي فيها من كلام لا تحتمله نفوسنا، ولا ريب عندنا في شيء منه وننسب التقصير إلى أنفسنا.وأمّا "القصص" فمنها استعمال توطئة ومقدّمة لغرض يريدون تأكيده وتأييده، مثل "قالوا حين ينزل ربّ العاملين إلى مصر"، لتأكيد الإيمان بأنَّ "الخروج من مصر" إنّما كانت قصدًا من الله، لا باتّفاق ولا بوسائط من حيل الناس وروحانيات كواكب وملائكة وجنّ وكلّ ما يختلج بالبال المفكّر، بل بأمره تعالى وحده. فقالوا على طريق ما يقولون: "إنْ جاز ذلك"، يعنون: بعد أن يتّفق كذا وكذا لكان كذا وكذا. وعلى أنَّ هذا ليس في التلمود ولا يوجَد إلاّ في بعض "مجاميع الصلوات والتسابيح"، لكن مع هذا متى وجدتَ مثله فإلى هذا ينحو، كما قال ميخيا لأخآب: "قد رأيتُ يهوه جالسًا على كرسيّه ... الخ، فقال يهوه: من يُغوِي أخآب ... الخ، ثمّ خَرَجَ الرُّوحُ ... الخ" وسائر القول، ولم يكن في الحقيقة أكثر من قوله: "والآن هوذا قد جعلَ يهوه روحَ كذبٍ في أفواه جميع أنبيائِكَ هؤلاءِ" وغير ذلك مقدّمة وتوطئة خطابية موثقة مؤكّدة لهذا القول إنّه حقّ.ومنها أوصاف من مشاهدات روحانيات رأوها ليس بمستغرب على أولئك الفضلاء أنْ يروا صورًا منها خيالية لعظيم تفرّدهم وإصفاء أذهانهم، ومنها صور لها حقيقة من خارج كما رآها الأنبياء، وكذلك "نَأْمَةٌ من السَّمَاءِ"، التي صحبتهم في "البيت الثاني"، درجة دون "الرؤيا والوَحَى". فلا يُستبعد قول الحبر يشماعئيل: "سمعتُ نَأْمَةً من السماء تهدلُ كحمامة" وغير ذلك، إذ تبيّن من مشهد موسى والياهو عليهما السلام ما يجعل هذا من الممكن، فإذا جاء به الخبر الصادق وجب قبوله. ويؤوَّل في قوله: "يا ويلي على دماري لبيتي" ما يؤوَّل في "ويندمُ يهوه" و"يحزنُ في قلبه".ومنها ما هي أمثال مضروبة على أسرار علوم مُنع كشفها، إذ لا منفعة فيها للجمهور، وهي معرّضة للبحث والتفتيش للأفراد يظفر بها مَن استحقّها واحد في عصر أو في أعصار.ومنها مُحالية الظاهر ويتبيّن غرضها بأيسر نظر، مثل قولهم: "سبعة أشياء خُلقت قبل العالم جنة عدن والتوراة والصديقّون وإسرائيل وكرسي المجد ويروشليم والمسيح بن داود"، نظيرًا لقول العلماء: أوّل الفكرة آخر العمل. فلمّا كان قصد الحكمة في خلقة الدنيا التوراة، التي هي جسد الحكمة، وحملتها هم الصديقّون وبينهم يحلّ "كرسي المجد"، والصديقّون بالحقيقة لا يكونون إلاَّ من صفوة وهم "بنو إسرائيل"، ولا يليق بهم إلاَّ أخصّ المواضع وهي يروشلم، ولا يُنظِّمهم إلاّ أشرف الناس وهو مسيح بن داود، ومآلهم ومسيرهم إلى "جنة عدن"، وجب أنْ توضع هذه مخلوقة بالقوّة قبل العالم. ومن المُحالية الظاهر أيضًا ما ذُكر من "عشرة أشياء خُلقت عند الشفق: فم الأرض، وفم البئر، وفم الأتان، ... الخ" للتوفيق بين الشريعة والطبيعة، إذ الطبيعة تقول بالعادة والشريعة تقول بخرق العادة. والتوفيق بينهما أنَّ العادات التي انخرقت إنّما هي بالطبيعة، لأنّها في الإرادة القديمة مشروطة بها مبنيّة عليها "منذ ستة أيام التكوين".ولستُ أُنكركَ يا ملك الخزر أنْ يكون في التلمود أمور ليس أقدرُ على إقناعك فيها ولا على ضمّها إلى مضمار، وهي التي ضمّها التلمود اجتهاد التلامذة لمّا كان عندهم أنَّ "حتّى حوار "الفقهاء" يستدعي التلمود". وما كان يتحرّون ألاَّ يقولوا إلاَّ ما سمعوه من أستاذيهم مع اجتهادهم أنْ يرووا كلّ ما سمعوه من أستاذيهم ويتحروّن في ذلك لفظهم بعينه، وربّما لم يفهموا معناها، فقالوا إنَّ هكذا رُوينا وسمعنا. وربّما كان للأستاذ في ذلك أغراض خُفيت عن تلاميذه، فوصل الأمر إلينا فاستخففنا به لمّا لم ندرِ غرضهِ. ولكن جميع هذا في ما لا يحلّ ولا يحرم فلا نبالي به ولا يخلّ في التأليف مع الوجوه التي ذكرنا.

עד אָמַר הַכּוּזָרִי: כְּבָר הֱטִיבוֹתָ לִבִּי וְחִזַּקְתָּ אֱמוּנָתִי בַקַּבָּלָה. וּרְצוֹנִי עַתָּה שֶׁתַּרְאֶה לִי טַעַם מֵחָכְמוֹתָם אַחַר שֶׁתּוֹסִיף לִי בֵאוּר בִּשְׁמוֹת הָאֱלֹהִים יִתְבָּרָךְ, וְתַרְחִיב לִי בָעִנְיָן מְעַט בְּעֶזְרַת אֱלֹהִים.

74 قالَ الخَزَرِيُّ: لقد طيَّبتَ نفسي ومكَّنتَ إيماني بالنقل. وأريد الآن أنْ تعرض لي ذوقًا من علومكم بعد أنْ تزيدني بيانًا في أسماء الله تعالى وتوسّع لي في ذلك قليلًا بعون الله.

Previous Chapter Next Chapter